વીતેલી વાર્તા વાંચવા ઉપર આપેલા ટેબમાંથી
’નવલકથા’  ટેબ ઉપર ‘ક્લીક’ કરો.

-——————————————

ઘમસાણ યુધ્ધ પછીના ત્રીજા દીવસની સવાર પડી. ખાન, ગોવો, પાંચો અને પચાસ સૈનીકોએ ગોવાના નેસમાંથી પ્રસ્થાન શરુ કર્યું.

ત્રસ્ત મને ગોવો વીચારી રહ્યો હતો.

વીહો અને લોકલાડીલી રુપલી જોજનો દુર હતાં. કાળુ અને લાખો કાળભૈરવના સપાટામાં કામ આવી ગયા હતા. પોતે અને પાંચો સ્વદેશથી હમ્મેશ માટે, બહુ દુર વીદાય થઈ રહ્યા હતા. બીજો કોઈ સ્થાનીક રહેવાસી બાકીની વસ્તીને નેતાગીરી અને દોરવણી આપી શકે તેમ ન હતું. સ્ત્રીઓ સાથે દુર્વ્યવહાર નહીં કરવાની ખાને ખાતરી આપી હતી. જોગમાયાની પુજાને તેણે આદર આપી માન્ય રાખી હતી. હવે વસ્તી પર ખાનના સુબાનો અંકુશ જડબેસલાક અને અફર રીતે સ્થાપી દેવામાં આવ્યો હતો. ખાનની અજીબોગરીબ દુરંદેશીતા અને રાજકીય કુશળતાનો તે કડવા મનથી અહેસાસ કરી રહ્યો.

ગોવો અને પાંચો આ પદયાત્રામાં ખાનની પડખે જ હતા. તેમની પાસે કોઈ શસ્ત્ર ન હતું. ઉપરાંત ચાર સૈનીકો ભાલા અને  તીરકામઠાં તૈયાર રાખીને આ ત્રણની આજુબાજુ, ચાંપતી નજર સાથે ચાલી રહ્યા હતા. ગોવો અને પાંચો કોઈ સંજોગોમાં ખાનને ઈજા પમાડી શકે અથવા ભાગી શકે તે અશક્ય હતું.

ગોવાએ ઈશારાથી ખાનને જણાવ્યું કે, તે સ્વદેશ છોડતાં પહેલાં જોગમાયાની ગુફાએ છેલ્લીવાર જવા માંગે છે. ખાને સમ્મતીમાં ડોકું ધુણાવ્યું. નદી ઓળંગીને આખી પલટને પર્વત પર આવેલી  જોગમાયાની ગુફા તરફ પ્રયાણ શરુ કર્યું. બપોર સુધીમાં તો બધા ત્યાં પહોંચી ગયા. થોડીક વાર જોમાયાના આદરમાં નમન કરી ખાન ગુફાની બહાર આવી ગયો. હવે ગુફાની અંદર માત્ર ગોવો અને પાંચો જ રહ્યા.

અને ગોવો મનનો બધો ઉભરો કાઢી, માતા આગળ છાતીફાટ રડવા લાગ્યો. તેની જીંદગીનો આ કરુણમાં કરુણ અવસર હતો. એના મનનો સંતાપ ન જીરવી શકાય તે રીતે ઉભરાઈ રહ્યો હતો. તેના આખાય આયખાની ઉપલબ્ધી એળે ગઈ હતી.

આ કાળમુખી ઘડી માટે માતાએ તેને વીશીષ્ઠ શક્તી આપી હતી? આ માટે તેણે નદી ઓળંગી હતી? આ માટે તે તરતાં શીખ્યો હતો? આ માટે તેણે નદીપારની વસાહત સ્થાપી હતી અને વહાલાં કોતરવાસીઓનાં જીવન સુખ અને સમૃધ્ધીથી ભરી દીધાં હતાં? અત્યાર સુધી કેવી સભર અને સક્રીય જીંદગી તેણે  સ્વમાન ભેર  ગુજારી હતી? આખી જીંદગીની યાદગાર ઘટનાઓ ગોવાના અંતરચક્ષુ આગળ કાફલાની જેમ પસાર થઈ ગઈ.

પાંચા સીવાય કોઈ મીત્ર કે સ્વજન તેની સાથે રહ્યાં ન હતાં. તેને પ્રાણપ્રીય રુપલી અને વ્હાલસોયો કાનો ફરી કદી તેને જોવા મળવાનાં ન હતાં. તે સાવ એકલો અને અટુલો પડી ગયો હતો. તે હવે પોતાની જીવન સફરનો સ્વામી ન હતો. તે ખાનનો દાસ , આશ્રીત બની ગયો હતો. મહાન ગોવો એક પરદેશીનો ગુલામ બની ગયો હતો.

કડવા ઝેર જેવા થુંકને ગોવો ગળી રહ્યો. મન ખાટું થઈ ગયું. માતાની મ્લાન સુરત અને નીસ્તેજ આંખો ગોવાને કશોય સંદેશ આપવા સક્ષમ રહ્યાં ન હતાં. કોઈ પ્રેરણા કે ભવીષ્યના કાર્ય  માટેનો સંકેત આપવા આ ગુફા હવે  અસમર્થ હતી. અને આના સીવાય બીજું કયું પ્રેરણાસ્થાન ગોવા માટે હતું? ગોવો ન ભરી શકાય તેવા ખાલીપાના ઉંડા કુવાના ગર્તામાં પોતાની જાતને ડુબતી અનુભવી રહ્યો. એ કાળા ડીબાંગ તલાતલમાં તેનો કોઈ સહારો ન હતો – જોગમાયા પણ નહીં.

પાંચાએ ગોવાના ખભા પર હાથ મુક્યો. પણ એ હાથમાં હવે કોઈ કૌવત ન હતું; કોઈ આશાયેશ ન હતી. કોઈ સધીયારો ન હતો. બન્ને જીગરી મીત્રો એકમેકને ભેટીને ચોધાર આસુએ  રડવા લાગ્યા – અસહાય, અશક્ત, દરીદ્ર, ઉપેક્ષીત, ગુલામ.

એમની આ શોકમગ્ન અવસ્થા કેટલાય વખત સુધી ચાલતી રહી; તેનો કશો ખયાલ એ બે દુખીયારાંને ન રહ્યો. ખાન ફરીથી ગુફામાં પ્રવેશ્યો. તેની સમજુ નજર આ બેનાં પારાવાર દુખને પારખી ન શકે તેવી જડ ન હતી. પણ તેની રાજનીતીમાં આ બેના દુખનો કોઈ ઈલાજ સંભવીત ન હતો. તેણે સહાનુભુતીમાં ગોવાના ચહેરા પર નજર માંડી અને ગોવાના બરડા પર હાથ ફેરવ્યો. એમાં શાસકનો ઉપહાસ ન હતો : એક નવી મીત્રતાનું ઈજન હતું.

ત્રણે જણ ભારે પગલે ગુફાની બહાર આવ્યા. પર્વત ઉતરીને કાફલો નદીકીનારે નીચેની  તરફ આગળ વધ્યો.

નદીકીનારે રાતવાસો કરી, બે દીવસે બધા પર્વતમાળાના ઘાટ આગળ આવી પહોંચ્યા. ખાનની આંખો તેની ઘોડેસ્વાર સેનાને સમેસુતર નદીકીનારે આવી પહોંચેલી જોઈ, નવી ખુશીમાં નાચી ઉઠી. ઘાટનો રસ્તો હવે તૈયાર હતો. અગણીત કાફલાઓની  આવન જાવન માટે નવો અને સરળ રસ્તો થનગનાટ કરી રહ્યો હતો. ભવીષ્યમાં મેદાનો પર ત્રાટકનાર અગણીત સેનાઓને નવો માર્ગ આમંત્રણ પાઠવી રહ્યો હતો.

પણ શોક સમાધીમાં નીર્ગત બની, છેક ઉંડે ડુબેલા ગોવા અને પાંચાને હવે કોઈ નવી યાતનાઓ વધારે ઉંડે ડુબાડી શકે તેમ ન હતાં.

શ્યામપ્રસાદનો રંગ વૈભવ

હું વનસ્પતીશાસ્ત્રી નથી. તે વીજ્ઞાનનું મને કશુંય જ્ઞાન નથી.

પણ નવેમ્બરની આ 19 તારીખે, જ્યારે ઠંડીમાં થરથરતા મોટાં ભાગનાં વૃક્ષો અને છોડ પાંદડાં વીખેરી દે છે ત્યારે; દુરથી કાળાશ પડતો દેખાતો, એક છોડ મારી નજરે ચડ્યો.

એનું નામ મેં આપ્યું બહુરુપી ‘શ્યામ પ્રસાદ’

કારણકે, દુરથી કાળા જણાતા એ છોડના પાંદડાંનો રંગ વૈભવ મુગ્ધ કરી દે તેવો લાગ્યો. ઉપર દેખાય છે; તેવાં જાતજાતના રંગોમાં એણે પોતાનાં પાંદડાં  સજાવેલાં હતાં. અને નાનાં અમથાં, ગુલાબી રંગના ફુલ પણ.

કેમ કેવો લાગ્યો – બહુરુપી શ્યામપ્રસાદનો રંગ વૈભવ?

——————————————

આ અવલોકનનો સાર વાચક પર છોડું છું !!

વીતેલી વાર્તા વાંચવા ઉપર આપેલા ટેબમાંથી
’નવલકથા’  ટેબ ઉપર ‘ક્લીક’ કરો.

-——————————————

બીજા દીવસની સવાર…

ગોવાના નેસમાં એક નાનકડું મેદાન હતું, જ્યાં સામાજીક પ્રસંગો ઉજવાતા. આખું મેદાન હકડેઠઠ ભરેલું હતું. વચ્ચે સ્થાનીક, બંદીવાન વસ્તી ઉભેલી હતી અને તેમની ત્રણ બાજુએ ખાનની સેનાના સૈનીકો કીલ્લેબંધી કરીને ખડા હતા. સામે ઝાડના થડોનો ખડકલો કરીને, રાતોરાત એક મંચ બનાવવામાં આવ્યો હતો. મંચને હરણના ચામડાંથી મઢી દીધો હતો. એની આજુબાજુ ઝાડનાં થડ ઉભા કરી, થાંભલા બનાવ્યા હતા. દરેક થાંભલા પર મોતી, ચમકતા પથ્થર, પક્ષીઓનાં પીંછાં અને જનાવરોનાં હાડકાંની પાંસળીઓ  લટકાવી સુશોભન કરવામાં આવ્યાં હતાં. વચ્ચે વાઘનાં ચામડાં બીછાવી, ખાન અને તેના સરદારો માટે આસન તૈયાર કર્યાં હતાં.

આવો અને આટલો વૈભવ અને રુઆબ, ગોવાના નેસે કદી ભાળ્યાં ન હતાં. બધા સ્થાનીક રહેવાસીઓ ફાટેલી આંખે આ નવો નજારો નીહાળી રહ્યા હતા. તેમના સામાજીક અને  ધાર્મીક પ્રસંગોએ કદી આટલો ભપકો થતો ન હતો.  ખાનના બે ત્રણ સૈનીકો ઢોલ અને વાંસની શરણાઈ વગાડી, કોઈ નવા જ તાલનું સંગીત ફેલાવી રહ્યા હતા. આ સંગીતના તાલે દસ બાર સૈનીકો અવનવી અંગભંગી સાથે નૃત્ય કરી રહ્યા હતા. બીજા વીસેક સૈનીકો કાળા બખ્તર અને શીરસ્ત્રાણ પહેરી ખડે પગે મંચની ચોકી કરવાના કામમાં પુતળાની જેમ સતર્ક ઉભા હતા. તેમના હાથમાં ડર પહોંચાડે તેવાં,  પથ્થરની ગદાઓ કે ભાલા હતાં. કોઈની તાકાત ન હતી કે, આ જડબેસલાક વ્યવસ્થાને મીનમેખ અસર કરી શકે.

સ્વાભાવીક રીતે મહાનુભાવોના આગમનની રાહ જોવાઈ રહી હતી. સ્થાનીક લોકો ભયભીત અને ચીંતાગ્રસ્ત મુદ્રામાં ‘હવે શું થશે?’ તેની અટકળો મનોમન કરી રહ્યા હતા. કાળુ અને લાખો તો યુધ્ધમાં મરણ શરણ થયા હતા. ગોવાનો એક માત્ર નીકટનો સાથી, પાંચો મ્લાન વદને, આ વસ્તીમાં અલગ તરી આવતો હતો. તેને ગોવાની ચીતા બહુ સતાવતી હતી. બંદી બન્યા બાદ, ગોવાને બધાથી અલગ રાખવામાં આવ્યો હતો. પાંચાને ડર હતો કે, કદાચ તેની હત્યા કરી નાંખવામાં આવી હોય.

અને બધાંની આતુરતાનો છેવટે અંત આવ્યો. ખાનના તંબુમાંથી એક રસાલો મેદાન તરફ મંદ ગતીએ બહાર નીકળ્યો. વીસેક અંગરક્ષકોની વચ્ચે  જગ્ગો, ભુલો અને બીજા ચારેક સરદારો આંખો ચાર થઈ જાય તેવા ભભકાદાર  દેખાવમાં, ગૌરવથી મસ્તક ઉંચું કરીને ચાલતા હતા. એ બધાની વચ્ચે માથે પીંછા અને મોતીથી સજાવેલો મુગટ પહેરેલો ખાન તરત જુદો તરી આવતો હતો. આ બધાંની પાછળ ગરીબડા દેખાવવાળો અને સાવ સામાન્ય દેખાતો, ગોવો માથું નીચું કરી ઘસડાઈ રહ્યો હતો. પણ, બધાના આશ્ચર્ય વચ્ચે, ગોવાને કોઈ દોરડાં બાંધેલાં ન હતાં. ગોવાને સાજો સમો જોઈ; બધાના મનની આશંકાઓ નીર્મુળ થઈ. ખાસ તો પાંચાને ટાઢક વળી. એનો જીગરી દોસ્ત સહીસલામત હતો.

આ હાઉસન જાઉસનને આવતું  જોઈ, ખાનના સૈનીકોએ વીજયઘોષ કરી, ખાનની સવારીને આવકારી. સંગીતનો તાલ ઝડપી બન્યો. લશ્કરની આગેકુચ થતી હોય, તેવા તાલેતાલે, નૃત્યકારોના લયે પણ વેગ પકડ્યો. ખાનના સૈનીકોનો ઉમંગ અને હર્ષોલ્લાસ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયા.

આવો મહાન ઉત્સવ ગોવાના નેસમાં કદી ઉજવાયો ન હતો. પણ સ્થાનીક વાસીઓના મનમાં આ બધો ઠઠારો કશો ઉત્સાહ જન્માવી શકે તેમ ક્યાં હતું? ઉલટાંના નીરાશા અને હતાશા વધારે ઘેરાં બન્યાં હતાં. બન્નો અને નદીની ઓલીપારના વાસીઓ પણ આનાથી પર ન હતાં. ખાનને સાથ આપવાના માઠાં પરીણામ હવે તેમને સમજાયાં હતાં. સમગ્ર વસ્તીને માથે ત્રાટકી પડેલ ગુલામીનો અહેસાસ સૌ અનુભવી રહ્યાં હતાં.

છેવટે ખાનના રસાલાએ મંચ પર સ્થાન ગ્રહણ કર્યાં. બધાના આશ્ચર્ય વચ્ચે, ગોવાને પણ મંચ પર બેસવાનું કહેવામાં આવ્યું. નદીપારના કોતરમાં રહેતા બન્નોને મોટાં પાનનો એક વીંઝણો આપી; ખાનની ઉપર સતત શીતળ હવા પ્રસરાવતા રહેવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. મને કમને તેણે આ દાસકર્મ શરુ કર્યું. તેણે કરેલા દગાની આ સજા તે કડવા દીલથી ભોગવી રહ્યો હતો.

હવે બાઈસનના શીકારનો નાચ શરુ થયો. મેદાનવાસીઓ માટે આ અવનવું કરતુક હતું. જોગમાયાની સ્તુતીમાં કરાતાં નાચ કરતાં આ જુદો જ તાસીરો હતો. બાઈસન સાથેની ઝપાઝપીમાં છેવટે બાઇસનનો ભોગ લેવાનો અભીનય થયો. બાઈસનના રુપમાં ગોવાની પ્રજાને પોતાની કમનસીબીનાં દર્શન થઈ રહ્યાં.

અને એકાએક  શાંતી ફેલાઈ ગઈ. ખાનના મુખ્ય સરદારે સમારંભની શરુઆત કરતાં કહ્યું ,”નામદાર ખાન બહાદુરને ઘણી ખમ્મા! આજના આ વીજયોત્સવમાં ખાન બહાદુર વતી હું સૌનું સ્વાગત કરું છું; અને આપણા લાડીલા, મહાન રાજવી ખાન બહાદુરને હવે પછી આ પ્રદેશના વહીવટ માટેની જાહેરાતો કરવા વીનંતી કરું છું. “

અલબત્ત સભાની સમગ્ર કાર્યવાહીનું ભાષાંતર કરી, સ્થાનીક લોકોને જણાવવાની જવાબદારી ભુલાની હતી. સ્થાનીક લોકો મનમાં દબાવેલા તીરસ્કારથી તેમના આ દગાખોર સાથીને કમને સાંભળી રહ્યા. પોતાના જ એક જુના સાથીના મોંમાંથી આ વચનો સૌને કડવાં ઝેર જેવાં લાગતાં હતાં. તે સરદારે ઉમેર્યું ,” ગોવાના સાથી પાંચાને હું મંચ ઉપર આવવા આમંત્રણ આપું છું.” આ આદેશે બે સૈનીકો પાંચાને મંચ ઉપર લઈ ગયા.

હવે ખાન ઉભો થયો અને તેણે જણાવ્યું ,” અમે તમારી વસ્તી પર કબજો જમાવ્યો છે, તે અલબત્ત તમને કોઈને પસંદ નહીં જ હોય. પણ અમારી તાકાત તમે નજરે નીહાળી છે. અત્યારે, અહીં જે હયાત છે; તે તો અમારી તાકાતનો એક નાનકડો હીસ્સો માત્ર જ છે. અમારી ઘોડેસ્વાર સેના પણ થોડા વખતમાં આવી પહોંચશે. આથી કોઈના મનમાં વળતો પ્રહાર કરી અમને હંફાવવાની, ચીત કરવાની છુપી મહેચ્છા હોય; તો તેને સાવ અર્થહીન માનજો.

પણ અમારી નીતી હમ્મેશ માટે રહી છે કે, અમારી રૈયતના અમે રક્ષક છીએ. અમારું શાસન સ્વીકારે , તે સૌ કોઈ અમારા મીત્ર છે. આથી આપણી વચ્ચે એક નવો મીઠો સંબંધ આજથી શરુ થાય છે. તમારા લાડીલા નેતા ગોવાએ અમારી વતી આ પ્રદેશનું શાસન કરવા તૈયારી બતાવી નથી. આથી આ સમગ્ર પ્રદેશનું શાસન જગ્ગો કરશે, તેની સહાયમાં ભુલો પ્રધાન હશે. આ બન્ને જે હુકમો અને નીયમો કરે; તે અહીં રહેનાર સૌ કોઈને બંધનકર્તા રહેશે. બન્ને અહીં ઉભા કરવામાં આવેલા તંબુમાં રહેશે; અને તેમની સાથે અમારા સો સશસ્ત્ર સૈનીકો પણ હશે. આ બધાંનું ગુજરાન અને સગવડની જવાબદારી નેસવાસીઓએ નીભાવવાની છે. દર વર્ષે આ વહીવટદારોએ અમારા પ્રદેશમાં અમને નજરાણું અને નવા સૈનીકો પેશ કરવાના રહ્શે. ”

હવે પાંચા તરફ ફરીને ખાને ઉદબોધન કર્યું,” ભાઈ, પાંચા! આપણી વચ્ચે થયેલ મુઠભેડમાં તમે જે વ્યુહરચના અને ટુંકા ગાળામાં નવાં શસ્ત્રો વીકસાવવાનું   કૌશલ્ય પ્રદર્શીત કર્યાં છે ; એની હું સરાહના કરું છું. આ આવડતનો અમારા સમગ્ર સામ્રાજ્યને લાભ મળે, તેવી અમારી ઈચ્છા છે.

છ મહીનાથી અમે અમારા પ્રદેશથી દુર છીએ. આથી આવતીકાલે જ અમારી વળતી સફર શરુ થશે.  ગોવો અને પાંચો બન્ને અમારી સાથે, અમારા પ્રદેશમાં અમને સાથ આપશે “

આ સાંભળી ગોવો અને પાંચો તો અવાચક જ થઈ ગયા. આવી ભયાનક સજાની તેમને સ્વપ્ને પણ કલ્પના ન હતી. .

ખાને એક આશ્ચર્યકારક જાહેરાત પણ કરી, “અમારા સૈનીકો આટલા લાંબા વખતથી સ્ત્રીસંગના ભુખ્યા છે. તમે તમારી સ્ત્રીઓને અહીંથી દુર ખસેડી દીધી છે; તે અમને પસંદ પડ્યું નથી. પણ ગોવા સાથેની વાતચીત પરથી અમને એમ માલુમ થયું છે કે, અહીં સ્ત્રીઓને માતા ગણવામાં આવે છે; અને તેમનું સન્માન કરવામાં આવે છે. અમારી જીવનશૈલી આનાથી સાવ અલગ હોવા છતાં, અમે આ ભાવનાને સ્વીકારીએ છીએ.

આથી મારું ફરમાન છે કે, મારા કોઈ સૈનીકો કે સરદારો અહીંની સ્ત્રીઓના સન્માનને આંચ આવવા નહીં દે ” .

હવે ખાનના સૈનીકોને અને સરદારોને કડવો  ઘુંટડો ગળવાનો વારો હતો. સરદારો સાથે આગલા દીવસે થયેલી મંત્રણામાં આ વાત બહુ ઉગ્રતાથી ચર્ચાઈ હતી; અને ખાને દેખીતી રીતે સૌની સલાહને અતીક્રમી આ નીર્ણય લીધો હતો. પણ ખાનની દુર્જેય સત્તા અને અતીશય લાંબા હાથ આગળ સૌ લાચાર હતા.

જગ્ગાએ ભુલાના કાનમાં હળવેકથી કહ્યું,” હું નહોતો કહેતો, કે ખાન જેવો રાજા આખી દુનીયામાં નહીં હોય? “ ભુલાએ હકારમાં ડોકું ધુણાવ્યું.

પોતાના વક્તવ્યનું સમાપન કરતાં ખાને કહ્યું,” અહીંના આચાર અને વીચાર મુજબ તમે સૌ જોગમાયાની પુજા કરો છો. અમારે માટે પણ તે પુજ્ય રહેશે. જોગમાયાની ગુફાને નવેસરથી સજાવવામાં આવશે. “

સૌ સ્થાનીકવાસીઓના ઉદાસ મનમાં આ ઉદારતાથી થોડીક શાતા વળી.  નવો શાસક ધાર્યો હતો; એટલો જુલમી ન હતો. પણ ગોવો અને પાંચો સ્તબ્ધ બનીને તેમના નવા, અણગમતા ભવીષ્યને દોષ દઈ રહ્યા. સ્વદેશથી દેશનીકાલની આ આકરી સજા, તેમને મોત કરતાં પણ વધારે દુષ્કર જણાઈ. પણ પોતાની મરજી મુજબ કરવાની સ્વતંત્રતા તો સૌ ગુમાવી જ બેઠા હતા.

ખાને પોતાનું વક્તવ્ય પુરું કર્યું. ઢોલ અને શરણાઈના નાદે આ જાહેરાતને વધાવી લીધી.

છેલ્લે, ખાનના સરદારે સભા બરખાસ્ત થયેલી જાહેર કરી.

એક વર્ગવીહીન સમાજમાં શાસક અને શાસીત  વર્ગો – કદી ન ભુંસાય એવી રીતે – અસ્તીત્વમાં આવી ગયા હતા. ગુલામીની બેડીઓ ઘડાઈ ચુકી હતી; જે કાળના પસાર થવા સાથે વધારે ને વધારે જડબેસલાક અને જટીલ બનવાની હતી. તેનાં અનેક અવનવાં અને ભયાનક રુપો ભાવીના ગર્ભમાં સાકાર થવાનાં હતાં. સંસ્કૃતીમાં ન રોકાઈ શકે તેવી હરણફાળની સાથે, આ કુરુપતા અને એને આનુષંગીક અનેક દુષણોનાં વરવાં અને કડવાં બીજ પણ રોપાઈ ચુક્યાં હતાં.

પહેરવાનાં કપડાં વેચતા, એક રુઆબદાર સ્ટોરના પ્રવેશદ્વારને અડીને મુકેલા બાંકડા પર હું બેઠો છું. મારાથી સહેજ દુર રસ્તો છે; અને તેની સામેની બાજુ પાર્કીંગ લોટ છે. સ્ટોરને તોતીંગ કદના  બે પ્રવેશદ્વાર છે.

એ બેની વચ્ચે રસ્તા પર સફેદ રંગના, ત્રાંસા પાટા ચીતરેલા છે. એની ઉપર પગપાળા ચાલનાર જણ બીન રોકટોક, બીન્ધાસ્ત ચાલી શકે છે. રસ્તાની બન્ને બાજુની પાળીઓ (કર્બ) લાલ રંગથી રંગાયેલી છે. ત્યાં કોઈને પાર્કીંગ કરવાની છુટ નથી. ત્યાં માત્ર સામાજીક  સુરક્ષા માટેના વાહનો જ પાર્ક કરવાની છુટ છે; જેવાંકે, લાયબંબો, પોલીસકાર કે એમ્બ્યુલન્સ વાન.

પાર્કીન્ગ લોટમાં થોડા થોડા અંતરે સફેદ રંગના પાટા ચીતરેલા છે.  વાહનો સુગઠીત રીતે પાર્ક કરવામાં આવે તે માટેનું એમાં આયોજન છે. કોઈક આવા સ્લોટ પર હેન્ડીકેપ  માટેનું ચીહ્ન આલેખેલું છે. એ જગ્યા થોડીક પહોળી છે – અપંગ વાહનચાલકોની સવલત માટે. એમને ગાડી પાર્ક કરી, બહાર નીકળતાં  સુવીધા  રહે, તેવા શુભ હેતુથી એ નીર્માયેલા છે.

બહાર દુર મુખ્ય રસ્તા પર જાતજાતના સફેદ કે પીળા; આખી, તુટક, કે બેવડી લીટીઓવાળા પાટાઓ ચીતરેલા જોવા મળે છે. રસ્તા પરનો ટ્રાફીક શીસ્તબધ્ધ રીતે દોડતો રહે; એ માટે એ પાટાઓ માટેનાં નીયમો નક્કી કરેલા છે.

બધી લક્ષ્મણરેખાઓ..

જાતજાતની અને ભાતભાતની, આધુનીક લક્ષ્મણરેખાઓ. દરેક માટેના નીયમો અલગ અલગ. પણ એ રાખવા પાછળ સંરક્ષણની, શીસ્તની, કુશળ સંચાલનની ભાવના  સામાન્ય.

એમની મર્યાદા જાળવવી પડે. એનું ઉલ્લંઘન થાય તો ભયજનક પરીસ્થીતી ઉભી થઈ શકે. જાનહાની થઈ શકે. માલ મીલ્કતને નુકશાન થઈ  શકે.

અમુક લક્ષ્મણરેખાઓ ભૌતીક રીતે દોરેલી  નથી હોતી. એમને માટેની  સભાનતા વૈચારીક રીતે કેળવવી પડે છે. તે વધારે પુખ્ત, માનસીક શીસ્ત માંગી લેતી હોય છે.

જમાનાજુની લક્ષ્મણ રેખાઓ. રામચન્દ્રજીના જમાનાથી ચાલી આવતી સુરક્ષા માટેની પ્રણાલીકાઓ.

લક્ષ્મણરેખાનો અનાદર, ઉલ્લંઘન … અને ઝળુમ્બી રહેલા ભયને ત્રાટકવા માટે આમંત્રણ.

————-

એ તો સાચું પણ..

જે સાહસીક છે, સાગરખેડુ છે, દુર્ગમ પ્રદેશોનો પ્રવાસી છે; જે વૈજ્ઞાનીક, સંશોધક કે સત્યશોધક છે; જે નવી કેડી પાડનાર છે; જે યુગપરીવર્તક છે…

તેને આ લક્ષ્મણરેખાઓ નડતી નથી- એ તો એને માટે એક પડકાર છે.

તે પોતાની લક્ષ્મણરેખાઓ નક્કી કરવા અને તેનો આદર કરવા પોતે જ સક્ષમ છે.

‘પોતું’ અને તેની ઊપર વાચકોના પ્રતિભાવો વાંચવા અહીં ‘ક્લિક’ કરો.

સાઠ વર્ષે શું થાય તે તો તમને ખબર છે ને? અને આ સુરેશ જાની તો 67 પાર કરવાની તૈયારીમાં છે! આથી અલ્યા  ભાઈ! એટલું તો વિચારો કે, ‘પોતું કદી વિચારી શકે ખરું?’

—-

હાસ્ય દરબારી શૈલીનો  આ જવાબ હળવાશની પળે લખી નાંખ્યો !

પણ મિત્રો,

‘પોતું’ લઘુકથાએ મારા સાહિત્ય પ્રયોગોમા એક આગવું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે – અલબત્ત મારી પોતાની દૃષ્ટિથી. સૌ વાચકોએ આટલા ઉમળકાથી પ્રતિભાવ આપ્યા; તે  માટે સૌનો ખૂબ ખૂબ આભાર. આ પ્રતિભાવોથી એક વાત સિધ્ધ થતી મેં નિહાળી.

લઘુકથાની વાચકો પર બહુ જ મોટી અસર થાય છે.

મારું આ બાબત બહુ જ્ઞાન નથી; પણ વાર્તાસાહિત્યનો  આ પ્રકાર મારે માટે સાવ નવો જ છે. લેખકને શું કહેવું છે; તે બહુધા ગર્ભિત રાખીને, વાચકોના અવનવા અને વિવિધ પ્રકારના પ્રતિભાવો જન્માવવાની એનામાં ક્ષમતા છે – એ ‘પોતું’એ સિધ્ધ કરી દીધું છે.

જુદા જુદા દૃષ્ટિકોણથી વાચકોએ ‘પોતું શું વિચારતું હતું?’ એ પ્રશ્નના જવાબ આપ્યા. આ વાર્તા લખવાનો.આ  એક આશય જરૂર હતો. ‘માત્ર લેખક જ કહ્યા કરે એમ નહીં; પણ ‘વાચક પણ વિચારતો થઈ જાય.’ – એવો આશય જરૂર હતો.

એ આશય મહદ અંશે સફળ નિવડ્યો છે. બધા વાચકો પોતપોતાની રીતે સાચા છે. સૌને મારાં હાર્દિક અભિનંદન.

—————————–

હવે  આ બાબત મારા વિચારો…

પોતાનું જ કામ બહુધા કરનાર સમાજે ‘પોતાં’નું કામ કરનારને હમ્મેશ ઉપેક્ષિત, તિરસ્કૃત, પગ લૂછણીયા જેવો ગણ્યો છે. એને તરછોડીને ખૂણામાં ઉશેટી દેનાર નરેશ હોય અથવા, એની જરૂરિયાત સમજ્યાં છતાં, એને બહુ બહુ તો ધોઈને બાલ્કનીના કઠેડા પર લટકાવનાર સુશીલા હોય – ‘પોતાં’નું સ્થાન તો ચોથી પાયરી પર જ હોય. – કદાચ પોતું આમ વિચારતું હશે.

સ્વચ્છતા સ્થાપવી, પાયાનું કામ કરવું – એ બધા સમાજોમાં હલકું કામ ગણાયું છે. દલિત સમાજની વ્યથા ‘પોતાં’ ના વિચારોમાં જરૂર પ્રતિબિંબિત  થતી હશે.

કદાચ, બધા સમાજોમાં પ્રવર્તમાન વિષમતાઓનું, વર્ગવિગ્રહોનું આ એક કારણ છે. ‘પોતું’માં એને ઉજાગર કરવાનો મેં પ્રયાસ કર્યો છે.

આખી વાર્તા એક રુપક છે. ચાર પાત્રો – નરેશ, સુશીલા, બાબલો અને પોતું.

નરેશ અને પોતું અનુક્રમે સમાજના શાસક અને શોષિત વર્ગનાં પ્રતિકો છે. સુશીલા એ આ બેની વચ્ચેનો અર્ધશોષિત  નારી સમાજ છે. વાચકોના પ્રતિભાવોએ આ ત્રણને લક્ષ્યમાં લીધાં છે.

પણ બાબલો? કોઈની નજર તેના તરફ ગઈ નથી. તે નિર્દોષ ભૂલ કરે છે; અને એના નસીબમાં લપડાક ખાવાનું જ લખાયું છે. સામ્પ્રત સમાજ વ્યવસ્થામાં ભાવિ પેઢીની હાલત અને તેના ભવિષ્ય તરફ અહીં અછડતો અને પરોક્ષ અંગુલિનિર્દેશ કરવાનો પ્રયત્ન કરેલ છે.

ઘણાંએ પુરુષ પ્રધાન સમાજના પ્રતિક તરીકે નરેશને સપાટામાં લીધો છે. પણ સૈકાંઓથી રોટલી કમાનાર – બ્રેડ અર્નર – તરીકે પુરુષની માનસિકતાનું તે પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. બહારની દુનિયાના સંઘર્ષો વચ્ચે ઘરના સર્વાઈવલની જવાબદારી અદા કરનાર, તેની સાથે ભાગ્યે જ કોઈએ સહાનુભુતિ વ્યક્ત કરી છે. કદાચ સુશીલા તેની વ્યથાને વધારે સારી રીતે સમજે છે. માટે તો તે બીજા જ દિવસે ઊઠીને ઘરમાં બધું સમેસૂતર કરી નાંખે છે. કદાચ પતિ – પત્ની વચ્ચેની આ સંવાદિતા પોતું સમજ્યું હોય – એમ ન હોય?

કદાચ વાચકો મારા વિચારો સાથે સમ્મત  ન થાય; પણ રોજિંદા ગૃહજીવનમાં અવારનવાર બનતા આવા સાવ નાનકડા પ્રસંગો લઘુકથાના પોતમાં વણાઇને વિચારોની પ્રચંડ આંધી જન્માવી શકે છે – એ ‘પોતું‘ ની ફલશ્રુતિ મને જણાઇ છે.

———————

જે લઘુકથાઓ વાંચી મને પણ આવી વાર્તાઓ લખવાની પ્રેરણા મળી તે તલકશીભાઈ પરમારની કલમે લખાયેલી અદભૂત વાર્તાઓમાંની વિણેલી વાર્તાઓ વાંચવા અહીં  ’ક્લિક’ કરો.

વીતેલી વાર્તા વાંચવા ઉપર આપેલા ટેબમાંથી
’નવલકથા’  ટેબ ઉપર ‘ક્લીક’ કરો.

-——————————————

બપોરનું જમણ પત્યા બાદ, ખાને ગોવાને પોતાના તંબુમાં બોલાવ્યો. ખાનના સૈનીકોએ ગોવાના નેસના વાડામાં, ગોવાના તંબુ કરતાં ઘણો મોટો તંબુ તાબડતોબ ઉભો કરી દીધો હતો.

હવે ગોવાને બાંધેલાં દોરડાં છોડી નાંખવામાં આવ્યા હતા. માત્ર ચાર સશસ્ત્ર સૈનીકો જ તેની આજુબાજુ ચોકી માટે સાથે હતા.

ગોવાનો તંબુ તો ખાનના તંબુ આગળ દરીદ્રની ઝુંપડી જેવો હતો. ગોવાના તંબુમાં પ્રવેશદ્વારના સ્થાને રાખેલ ચામડું આડું કરવામાં આવે તો અંધારું  થઈ જતું, અને જમીન પર તો સુકું ઘાસ જ પાથરેલું રહેતું.  ખાનના આ કામચલાઉ તંબુને ત્રણ બારીઓ હતી; જેમાંથી તંબુમાં ઉજાસ ફેલાયેલો હતો. જમીન પર પણ હરણમાં ચમકતાં ચામડાં પાથરવામાં આવ્યા હતા. તંબુની દીવાલો પર ખાનના પ્રદેશમાંથી લાવેલ મોતી, ચમકતા પથ્થર અને બાઈસનના મોટાં હાડકાંઓ જેવી મુલ્યવાન ચીજોના શણગાર કરેલા હતા. અરે! આનંદોત્સવ વખતે જોગમાયાની ગુફાનો શણગાર પણ આની આગળ ઝાંખો પડે તેવો હતો.

આવા ઝાકઝમાળ તંબુમાં ખાન, જગ્ગો અને ભુલો વાઘના ચામડાંઓથી મઢેલ લાકડાંઓના ખડકલાથી બનાવેલ મોટા ઓટલા પર બેઠેલા હતા.

ખાને ઈશારો કરી સૈનીકોને તંબુની બહાર જવાનું કહ્યું; અને ગોવાને માનભેર પોતાની સાથે ઓટલા પર બેસવાનું આમંત્રણ આપ્યું.

ગોવો ક્ષોભમાં થોડો ગલવાયો; પણ જોગમાયાને યાદ કરી, ઉન્નત મસ્તકે ઓટલા પર સામે બેઠેલા મહાનુભાવોને નીહાળી રહ્યો. ભુલા સાથે નજર મળતાં તીરસ્કારની એક લહેરખી ગોવાના મુખ પર ફરી વળી. આણે જ આખી જમાતનો દ્રોહ કર્યો હતો. આણે જ આ તબાહીને ખેંચીને આણી હતી. રુપલીએ દયા કરી તેને જવા ન દીધો હોત તો એ આજથી વર્ષો પહેલાં કાળભૈરવના શરણે થઈ ગયો હોય.

પણ ખાન સાથેની હવે પછીની વાતચીતમાં, ભુલાની અનીવાર્યતા સમજીને ગોવો આ કડવો ઘુંટડો, કમને ગળી ગયો.

ખાને કહ્યું ,” ગોવાજી! અમારા સામ્રાજ્યમાં આપનું સપ્રેમ સ્વાગત છે. હવે આપણી વચ્ચે કોઈ દુશ્મનાવટ નથી.”

ગોવો મરડમાં બોલ્યો,” આપ દુશ્મન બનીને આવ્યા છો. અમારે તો ક્યાં કોઈની સાથે એમ હતું?”

ખાન ,” જે થયું તે આપ ભુલી જાઓ. તમારી વીરતા અને નવી વીદ્યાઓ હાંસલ કરવાના તમારા સામર્થ્યને મારી સો સલામ. હવે આપને મારા  મીત્ર બનવાનું  મારું આમંત્રણ છે.”

ગોવો, “ મીત્ર શાના ? અમે તો તમારા શીકાર છીએ.”

ખાન,” હા! મને અવનવા પ્રદેશો મારી હકુમતમાં આણવાનો શોખ જરુર છે. બોલો તમારી સાથે હું કેવો વ્યવહાર કરું?”

ગોવો,” મને મીત્ર કહ્યો છે, તો મીત્રને  છાજે તેવો.”

ખાન ,” મારા વતી તમારા પ્રદેશનું શાસન કરવાનું સ્વીકારશો? “

આ વાક્ય ગોવાને સંભળાવતાં ભુલાના પેટમાં તેલ રેડાયું. ખાન સાથેની તેની મીત્રતાનો અંત આવતો તેને જણાયો. ‘ તેણે કરેલી બધી જફા એળે જશે કે શું? મોંમાં આવેલો કોળીયો ઝુંટવાઈ જશે કે શું?’ ભુલાને ખાનની આ ઉદારતા બીનજરુરી અને પોતાનાં હીતને જોખમાવતી લાગી. પણ તેની પાસે ખાનની ઈચ્છાનો કોઈ વીકલ્પ પણ ક્યાં હતો?

ગોવો,” અમે સ્વતંત્ર હતા, ત્યારે પણ હું કોઈ જોહુકમી કરતો ન હતો. અમે બધાં તો કુટુમ્બીઓની જેમ રહેવા ટેવાયેલા છીએ.”

ખાને કરડાકીથી કહ્યું, ”બદલાયેલા સંજોગોમાં તમારે અમારી રીતે જીવવાનું સ્વીકારવું પડશે.”

ગોવો ,” અમે લોકો તો સ્વતંત્ર પંખીની જેમ રહેનારા છીએ. હું આપનો આશ્રીત બનવા કરતાં મરવાનું વધારે પસંદ કરીશ. ”

ખાન ત્વરીત નીર્ણય લેવા ટેવાયેલો હતો. “ જેવી તમારી ઈચ્છા. મેં તો તમને એક તક આપી. હવે અહીંના મારા સુબા તરીકે બીજી કોઈ વ્યવસ્થા  વીચારવી પડશે.”

ભુલાના પેટમાં ટાઢક વળી. ગોવાનો ગર્વ ભુલાને મીઠો મધ જેવો લાગ્યો.

ખાને તરત બીજો વીષય છેડ્યો. “ તમારી સ્ત્રીઓ કેમ દેખાતી નથી? “

ગોવો ,” તમે લોકો સ્ત્રીઓને ખરાબ નજરથી જુઓ છો; એમની સાથે અણછાજતો વ્યવહાર કરો છો : તેવી અમને જાણ થતાં, અમે તેમને અહીંથી દુર, મોકલી દીધી છે.”

ખાન ,” સ્ત્રીઓ તો પુરુષોને આનંદ આપવા માટે બનાવાયેલી છે; એમ અમે માનીએ છીએ. અમારી સ્ત્રીઓ પણ આવા જ વીચારની હોય છે. કોઈ પણ પુરુષ સાથે મુકત સહવાસને એ બધીઓ આનંદથી માણતી હોય છે.”

ગોવો .” એ તમારી રીત હશે. અમારી નજરે તો દરેક સ્ત્રી એક માતા છે – અમારી  જોગમાયા જેવી.”

ખાન વ્યંગમાં હસ્યો,” તમે તમારી માતાની સાથે સંહવાસ કરો છો?”

ગોવો સમસમી ગયો. તેને ખાનના પ્રદેશની બાઈસનના શીકાર નૃત્યની ખબર હતી.  તેણે કહ્યું  ,” તમે તો જેને મહાન તત્વ ગણો છો; તેની ક્રુર રીતે હત્યા કરતા હો છો.“

ખાને કહ્યું,” આ ચર્ચાનો કશો અર્થ નથી. આપણી માન્યતાઓ એકબીજાથી સાવ વીપરીત છે. પણ સ્ત્રીના મા બનવાને તમે માન આપો છો; તે મને ગમ્યું. એ ભાવનાનો આદર કરવાનું અમારે શીખવું પડશે. પણ મીત્રતાનો મેં લંબાવેલો હાથ તમે ઠુકરાવ્યો છે; આથી તમારે માટે મારે બીજી કોઈ   વ્યવસ્થા  વીચારવી પડશે.ચાલો, કાલ સવારની સભામાં મારા આખરી નીર્ણયો હું  જાહેર કરીશ.”

જગ્ગાએ તાળી પાડી સૈનીકોને તંબુની અંદર  બોલાવ્યા અને એમની સાથે ગોવાને વીદાય આપી. ગોવાના ગયા બાદ ખાને બીજા સરદારોને મંત્રણા માટે પોતાના તંબુમાં બોલાવ્યા.

સુશીલા માંદી પડી. સવારની ચા અને નાસ્તો નરેશને બનાવવો પડ્યો. બાબલાએ નાસ્તો કરતાં દુધ ઢોળ્યું. નરેશે બડબડતાં બાબલાને એક ઠોકી દીધી અને પોતું કરી, રસોડાના ખુણામાં પોતું ઉશેટી દીધું. ગઈ કાલની વધેલી ખીચડી વઘારી , એને જ લન્ચ માટે પેક કરી; બાબલાને નીશાળે ઉતારી, કડવા મને નરેશ ઓફીસ ગયો.

…

સાંજે ઓફીસેથી પાછાં આવી, ખાવાનું બનાવવાની તરખડ કરવાને બદલે બાબલાને લઈ, હોટલમાં જમી આવ્યો. સાથે સુશીલા માટે સુપ પણ લેતો આવ્યો.

ભીનું, વાસ મારતું, પોતું હજુ ખુણામાં ડુસકાં ખાતું પડ્યું હતું. થોડીક કીડીઓ પણ એની ઉપર સળવળાટ કરતી આનંદમાં મ્હાલતી હતી.

—

બીજા દીવસે સુશીલાનો તાવ ઉતરી ગયો. રસોડામાં જઈ ચા બનાવતાં પહેલાં તેણે સીન્કમાં પોતું ધોઈ, નીચોવી, બાલ્કનીની પાળી પર સુકવી દીધું.

–

નરેશના ઓફીસ જવાના સમયે કડકડતું પોતું સુર્યના તડકામાં ઉંડો વીચાર કરતું હતું.

****

વાચકોને એક પ્રશ્ન-

પોતું શો વીચાર કરતું હતું?

વીતેલી વાર્તા વાંચવા ઉપર આપેલા ટેબમાંથી
’નવલકથા’  ટેબ ઉપર ‘ક્લીક’ કરો.

-——————————————

લાખો પરાક્રમ કરીને પાછો આવ્યા બાદ બે એક દીવસે ખાનની સેના આવી પહોંચશે, તેવો અંદાજ ગોવા અને પાંચાને હતો. પણ સાત દીવસ થઈ ગયા. પણ કોઈ હીલચાલ જણાતી ન હતી. ખાનના લશ્કરે  જ્યાં પડાવ કર્યો હતો; તે જગ્યાએ ગોવાએ બીજા બે જાસુસ રાખ્યા હતા. પણ એમના તરફથી પણ કોઈ વાવડ ન હતા. આ શાંતી અકળાવનારી હતી.

અને છેવટે  એક જણ પાછો આવ્યો. તે વીચીત્ર  સમાચાર લાવ્યો હતો.

તેણે ખબર આપી, “ ખાનની સેના બળી ગયેલા ઘાસના મેદાન તરફ તો આવી ગઈ છે. પણ પડાવ નાંખીને પડી છે.  પડાવની અંદર કશીક પ્રવૃત્તી ચાલતી હોય તેમ લાગે છે; પણ તે શું છે  તે ખબર પડતી નથી. સેનાનો અડધો ભાગ ગોવાના નેસ તરફ આવવાના બદલે દખણાદી દીશામાં કુચકદમ કરી ગયો છે. મારો સાથી એના સગડ ચાંપતો ગયો છે; પણ કશા સમાચાર લઈ પાછો આવ્યો નથી.”

ગોવા અને પાંચાને કશું સમજાયું નહીં. ખાનની વ્યુહરચના શી છે; તેનો અંદાજ કળવો બહુ મુશ્કેલ હતું.

પાંચો,” ગમે તે હોય; આપણે મુકાબલાની તૈયારીઓમાં ઢીલ ન કરવી જોઈએ. આગ ફેંકતાં તીર બનાવવાનું આપણે ચાલુ જ રાખીએ.”

કાળુ,” આ ઢીલને કારણે બીજી એક રીતે આપણને બહુ મોટો ફાયદો થયો છે,. વીહો , સ્ત્રીઓ અને બાળકો અત્યાર સુધીમાં મોટી નદીની ઓલે પાર હાથીઓના પ્રદેશમાં પહોંચી ગયા હશે. હવે એ બધાં સહીસલામત થઈ ગયાં હશે.”

ગોવો ,” કાળીયા, પહેલી વખત તેં અક્કલવાળી વાત કરી !”

બધા ખડખડાટ હસી પડ્યા. ઝળુંબી રહેલા કાળઝાળ  ભયની વચ્ચે આ હળવાશ બધાને ઠીક ઠીક માફક આવી.

આમ વાત ચાલતી હતી, ત્યાં જ દુર ક્ષીતીજમાં કાંઈક હીલચાલ જણાઈ. બળી ગયેલા ઘાસને કારણે હવે દુર સુધી જોઈ શકાતું હતું. એક કાળી લીટી ક્ષીતીજ પર દેખાણી. ધીમે ધીમે એ લીટી મોટી થતી ગઈ. થોડીક વારમાં કાળા બખ્તર પહેરેલું એક ટોળું નજીક આવી રહ્યું છે; તે નીર્વીવાદ હતું.

ગોવાએ બધાને સાબદા બનવા અને આગ ફેંકતા તીર તૈયાર રાખવા જણાવ્યું. એમને ચેતાવવા આગનાં થોડાક તાપણાં પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યા.

પાંચાએ કહ્યું ,” હું કહું ત્યારે એક સાથે એમની ઉપર આ તીરનો મારો ચલાવવાનો છે.”

થોડોક સમય વીત્યો અને ખાનની સેના તીર પહોંચી શકે તેટલી નજીક આવી ગઈ. ગોવાના સાથીઓએ તાકીને આગ ઓકતા પચાસ તીર  એક સાથે વીંઝ્યાં. પણ આ શું? સામેની સેનાના અમુક સૈનીકો ચામડાની મશકમાં પાણી ભરીને લાવ્યા હતા. તીરમાંથી છુટી થઈ ઢોળાયેલી ચરબી આગ પકડે ન પકડે, તે પહેલાં એની ઉપર પાણીની વર્ષા થઈ અને આગ હોલવાઈ ગઈ.

તરાપાઓ પર અમોઘ પુરવાર થયેલું પાંચાનું શસ્ત્ર, હવે સાવ બેકાર હતું. સામેના બધા સૈનીકોએ બાઈસનના ચામડાંનાં બખ્તર પહેરેલાં હોવાથી  સાદાં તીર પણ સાવ અર્થહીન જ હતાં.

ગોવાની તરફે સોપો પડી ગયો,  હવે તો હાથોહાથની લડાઈનો કોઈ જ વીકલ્પ ન હતો. ગોવાએ આદેશ આપ્યો,”ધનુષ્યબાણ બાજુએ મુકીને પથ્થરના ફણાં વાળા ભાલા હાથમાં પકડો.”

સામેની સેનાની આગલી હરોળને ઓળંગીને ખાન અને તેના ચાર સાથીઓ આગળ આવ્યા. તેમના હાથમાં ઝાડની મજબુત ડાળીઓ સાથે મોટા કદના પથ્થર બાંધેલી ગદાઓ હતી. બહુ તાકાત અને ચપળતાથી તેઓ આ ગદાઓ વીંઝતા ગોવાના સાથીઓ પર ધસી ગયા.

ઘમસાણ યુધ્ધ મચી ગયું. બન્ને બાજુ લોથની લોથ પડવા માંડી. પણ ચામડાના બખ્તર વીંધીને મરણતોલ ઘા કરવામાં ભાલા બહુ કામીયાબ ન રહ્યા. એની સામે પ્રચંડ જોરમાં બલીષ્ટ  ભુજાઓ વડે વીંઝાતી ગદાના પ્રહારમાં રુપલીનાં બનાવેલાં વાંસની સોટીઓના બખ્તરોની તો કડેડાટી બોલી ગઈ. ગદાનો એક જ ઘા અને ગોવાનો એક સાથી ખતમ.

થોડીક જ વારમાં ગોવાને સમજાઈ ગયું કે, આ મુકાબલાનો કશો અર્થ ન હતો. આમ જ લડાઈ ચાલુ રહે તો ખાનની સેંકડોની સેના સામે તેના પચાસે પચાસ નવજુવાનો ખપી જાય. તેણે પીછેહઠ કરવાનો આદેશ આપ્યો.

બધા મુઠીઓ વાળીને ભાગ્યા .

અને આ શું ?

એ દીશામાંથી પણ આવી જ બીજી સેના યુધ્ધના સ્થળ તરફ કુચ કદમ કરતી આવતી જણાઈ. બેબાકળા બનીને ગોવાએ નદી તરફ નજર કરી, કદાચ તરાપાઓ લાંગરી સામે પાર ભાગી જવાય, પણ સામેની બાજુના ચાર તરાપા નદીની મધ્ય સુધી આવી ગયા હતા. ખાનના સાણસાએ ત્રણ તરફથી ગોવાને ઘેરી લીધો હતો.

અસહાય બનેલો ગોવો કાંઈ વીચારી શકે તે પહેલાં, ખાને કશુંક મોટેથી કહ્યું. તરત ભુલાએ એનું ભાષાંતર કરીને મોટે અવાજે વીજયઘોષ કર્યો અને કહ્યું,” ગોવા ! જાન બચાવવી હોય તો શસ્ત્રો નીચે મુકી શરણે થાઓ; નહીં તો તમારામાંનો એક જણ પણ બચી શકશે નહીં.“

બે ઘડી બન્ને બાજુએ બધા ગોવો શું જવાબ આપે છે ; તેની રાહ જોતાં અટકી ગયા.

ગોવો જોગમાયાને યાદ કરી રહ્યો હતો. તેના જાતીભાઈઓને સહાય કરવા તેણે જોગમાયાને મનોમન કાકલુદી કરી. તેની મીંચેલી આંખોએ જોગમાયાની મ્લાન સુરત નજરે ચઢી. જોગમાયા પણ ચોધાર આંસુએ આક્રંદ કરી રહ્યાં હોય; તેવો ભાસ ગોવાને થયો. હવે કશો ઉપાય ન હતો શરણાગતી સીવાય હવે કોઈ આરો ન હતો.

ગોવાએ પાંચા સાથે ઝડપી સંતલસ કરી અને પોતાના હાથમાંના ભાલા ફેંકી દીધા. ગોવાના બધા સાથીઓ પણ તેને અનુસર્યા.

ખાન અને જગ્ગાએ કશીક મસલત કરી અને જગ્ગાએ સત્તાવાહી સ્વરમાં જાહેર કર્યું, ”શરણે આવેલા બધા અમારી રૈયત છે. કાલે સવારે ખાન બહાદુરનો દરબાર ભરાશે અને તેમાં આગળ માટેના નીર્ણયો જાહેર કરાશે.”

ભુલાએ આ જાહેરાત મેદાનવાસીઓને કહી સંભળાવી.

ખાનની સેનાના સૈનીકો આગળ આવ્યા અને બબ્બે જણ ગોવા અને તેના સાથીઓને દોરડાથી બાંધીને ગોવાના નેસ તરફ દોરી ગયા. ગોવાના દસ સાથીઓ અને ખાનના પાંચ સૈનીકો  મરણ શરણ થયા હતા. ગોવાના બાકીના ચાલીસ સાથીઓ પોતાના જ થાનકમાં ખાનના બંદીવાન બની રહ્યા.

વીહાની મનોવ્યથા અને તેનું ભાવીદર્શન કરુણ રીતે સાકાર થયાં હતાં. હવે આવનારાં સર્વનાશ અને તબાહીને કોઈ રોકી શકે તેમ ન હતું.  ખાનની સેનાની પાછળ ડોકાં દેતું બળેલું ઘાસ આ ભવીતવ્યનું અમંગળ પ્રતીક બનીને બીહામણું હાસ્ય કરી રહ્યું.

તે વિચારક છે.

કોણ ગુણવંત શાહ?

ના.

સચ્ચિદાનંદ સ્વામી?

ના.

ઉર્વીશ કોઠારી?

ના?

અરે! તો પછી, વિનોદ  ભટ્ટ?

ના.

તો પછી કોની વાત કરો છો?

શહેરના રસ્તા પર ગાડું ચલાવતા એક શ્રમજીવીની.

શું નાખી દીધા જેવી વાત કરો છો? પીધો તો નથી ને?

એ શું? તમે, હું, કોઇ પણ સામાન્ય માણસ વિચારક છે. અરે! જેના મગજમાં કશુંક ખોટકાઇ ગયું હોય, તે પણ વિચારક છે.

………………….

સાવ નવી વાત લાગી ને?

વિચારક…

વિચાર …… જેના થકી વિશેષ ફરી શકાય તે વિચાર.

વિચાર કરે છે તે… એટલે વિચારક.

આપણે કશેક ફરવા જઇએ; તો આપણી નજર સામે જે દૃષ્ય હોય, તે જ આપણે જોઇ શકીએ.  આપણી પાછળ આવેલું દૃષ્ય જોવા માટે, આપણે માથું ફેરવવું પડે.

પણ, મનની આંખ વડે? વિચાર આવ્યો અને તે ચીજ, જગ્યા કે વ્યક્તિનું ચિત્ર મનની સામે ખડુ થઇ જાય. મન હોય તો માળવે જવાય. જેના મગજમાં કશીક ખરાબી હોય, તે પણ વિચાર તો કરે જ. તેના વિચાર અસંબધ્ધ હોય, બરાબર ગોઠવાયેલા ન હોય – એટલું જ.

અરે! આપણે સૂતા હોઇએ ત્યારે પણ, બહુ થોડીક ક્ષણો, ગાઢ નિદ્રામાં હોઇએ એટલી જ – વિચાર અટકી જતા હોય છે. અને પછી? સ્વપ્નોની સૃષ્ટિની વણજાર ચાલુ થઇ જાય. અને એમ કહે છે કે, આખાયે દિવસનો થાક એ થોડીક વિચાર વિહીન ક્ષણોમાં ઊતરી જતો હોય છે.

આપણે સૌ સતત વિચાર કરતા રહેતાં મશીનો છીએ! ઓલ્યો અબૂધ ગાડાવાળો હોય કે, આદરણીય શ્રી. ગુણવંત શાહ હોય; એ બન્ને વિચારક છે – વિચાર કરતાં યંત્ર છે. આપણે સૌ વિચારક છીએ! આપણી મોટા ભાગની પ્રવૃત્તિ, પ્રગતિ, અધોગતિ, જીવનયાત્રા, સર્જનો, વિસર્જનો, વિનાશો, યુધ્ધો, હાર અને જીત, વિચારોને કારણે આકાર લેતાં હોય છે.

એક પ્રયોગ કરી જુઓ. મનમાં સંકલ્પ કરો કે,

‘હવે પછી શો વિચાર આવશે, તે હું જોઇશ’

- અને મોટા ભાગે, વિચાર નહીં આવે! તમારું મન વિક્ષુબ્ધ બનેલું હોય; કશીક આપદા મનને કોરી ખાતી હોય; તે વખતે આ સંકલ્પ કરી જુઓ. મોટે ભાગે તે આપત્તિનો ખ્યાલ ક્ષણભર માટે ક્યાંક છુપાઇ જશે! સતત ભૂત અને ભવિષ્યની ભૂતાવળોમાં રાચતા, આપણે એ ક્ષણમાં જીવતા થઈ જઈશું.

આ છે ક્ષણમાં જીવવાની વાત. વિચારકપણામાંથી મટી જવાની, બચી જવાની વાત.

વિચારને અવલોકવાની આવી ટેવ પાડીએ; તો હાલતાં, ચાલતાં, સાવ જાગૃત અવસ્થામાં પણ થોડીક ક્ષણો વિચાર વિનાની માણી શકીએ. વિચારોની વણઝારને અટકાવી તો નહીં શકીએ; પણ તેની ઉપર એક નાનકડું નિયંત્રણ લાદવાની ક્ષમતા આપણી પાસે છે; તેની સ્વાનુભૂતિ થઈ જશે. એક ખાતરી ઉત્પન્ન થશે કે, વિચારનાં વાવાંઝોડાંને પણ અટકાવી શકાય છે. આ ક્ષમતા કેટલી ટકાવી રાખી શકીએ; તે આપણી વિચાર કરવાની શક્તિ પર, આપણા સંકલ્પબળ પર આધાર રાખે છે.  અને જેમ જેમ આવી ક્ષણો વધતી જાય; તેમ તેમ એ ક્ષમતા પણ વધતી જશે;

આપણે ક્ષણમાં જીવતાં થવા માંડીશું.

આ હું નથી કહેતો; અનુભવીઓ કહે છે.

આ બાબત વિશેષ વાંચન કરવા આ પુસ્તકનો અભ્યાસ કરવા ભલામણ છે.

Power of Now – Eckhart Tollle

દસ વર્ષના જયના ક્લાસમાં હવે ભાગાકાર શીખવાડે છે. સાંજે દાદા સાથે હોમવર્ક કરતાં જયે કહ્યું, “ મને ભાગાકાર નથી ગમતા.”

જયના સુઈ ગયા પછી, દાદા પોતાની મીલ્કતનું વીલ બનાવવા બેઠા અને મનમાં બોલ્યા,” મને ભાગ પાડવા નથી ગમતા.”