સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

બની આઝાદ – માનવ વૃત્તિઓ (વિચાર અને અધુરપ)

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

પ્રાણીમાત્રના જીવનમાં ચાર વૃત્તિઓ ( Instincts) પાયાની ગણાય છે –

  • આહાર
  • નિદ્રા
  • ભય
  • મૈથુન

    પ્રાણીઓની સમગ્ર પ્રવૃત્તિઓના મૂળમાં આ ચાર પાયાની વૃત્તિઓ હોય છે.ઓછા વત્તા પ્રમાણમાં પ્રાણીજીવનમાં આ ચાર પરિબળો હોય જ છે.તેના પરિપાકરૂપે પ્રાણીઓનો જાતિધર્મ બનતો હોય છે.એ વાઘ હોય કે ઉંદર; ક્ષુદ્ર જીવડું હોય કે મહાકાય વ્હેલ માછલી – આ ચાર પાયાની વૃત્તિઓ તેમને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરવા દોરે છે.

        આ વૃત્તિઓ ઉપરાંત મમતા કે પ્રેમ જેવું પાયાનું તત્વ પણ પ્રાણીઓમાં વત્તા ઓછા પ્રમાણમાં હાજર હોય છે.એના અસંખ્ય ઉદાહરણો ઘણી જગાએ જોવા મળે છે.સરકાના વિકરાળ સિંહની તેના પાલક સાથે પ્રિતી; કૂતરાની તેના માલિક પ્રત્યે વફાદારી; કૂતરા અને બિલાડીનું સહઅસ્તિત્વ; ઘોડાની તેના સવાર સાથેની દોસ્તી – આમ અનેક ઉદાહરણોથી ફલિત થાય છે કે, પ્રાણીજીવનમાં પણ પ્રેમની લાગણી અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

         માણસમાં આ પાંચ ઉપરાંત અનેક શક્તિઓ કે વૃત્તિઓ હયાત હોય છે.પણ એ બધાના મૂળમાં એને મળેલું સુવિકસિત મન છે.મારા માનવા પ્રમાણે, વિચાર, અધુરપ,સ્વપ્ન અને ઝબકાર – આ ચાર તત્વ માણસના ચિત્તમાં હોય છે.ઉપરોક્ત પાંચ તત્વ ઉપરાંત આ ચાર મળીને માણસને માણસપણું આપે છે.અહીં આપણે આ ચાર તત્વો વિશે ટૂંકમાં વિચારીએ.

વિચારો

       ’માનવ’ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ મન સાથે સંબંધિત છે.મનની સાથે વિચારશક્તિ સંકળાયેલી હોય છે.માનવમાત્રની આ પાયાની વૃત્તિ કે બળ છે.આદિમ માનવ, આદિવાસી જન કે સામાન્ય મજુરથી માંડીને પ્રચંડ મેધાવી વૈજ્ઞાનિક, વિશ્વવિજેતા કે આર્થિક સામ્રાજ્યના અધિપતિ– આ સૌમાં વિચાર કરવાની શક્તિ વત્તા ઓછા પ્રમાણમાં હાજર હોય જ છે.માણસ ઘટનાઓ અંગે વિચારે છે.તેની જાણીતી હોય એવી ઘટનાઓ સાથે તેનું મૂલ્યાંકન કે તુલના કરે છે. તેનું વિષ્લેશણ કરે છે.તેમાં તે કલ્પના અને તર્કના પ્રવાહો અને રંગ ભેળવે છે; અને નવી ક્રિયા કે પ્રતિક્રિયાને જન્મ આપે છે.ગમા, અણગમા, આક્રોશ, લોભ, માનની અપેક્ષા, મદ, મત્સર આ બધાનું મૂળ વિચાર હોય છે.

     માનવ સંસ્કૃતિના પાયામાં, એના સંઘર્ષોમાં, પ્રભાવની આકાંક્ષાઓમાં   માનવની આ પાયાની વિચારશક્તિ હોય છે – એના સારાં/ નવરાં બધાં રૂપોમાં.મોટા ભાગનો સામાન્ય માનવ વ્યવહાર ‘વિચાર’ની નિપજ છે.

અધુરપ

          પણ આની સાથે અધુરપનું તત્વ સ્વતંત્ર રીતે કામ કરતું હોય છે.જેને કદી જાણી નથી, જોઈ નથી, અનુભવી નથી એવી કોઈક અગમ્ય ચીજની પ્રાપ્તિ માટે તેને અજંપો હોય છે.બધું હોય અને છતાં કશુંક ખુટતું લાગે.આ બધાંનો એક સામાન્ય અનુભવ હોય છે. ધન, સમ્રુદ્ધિ અને સામર્થ્યમાં આળોટતા માંધાતાથી માંડીને સાંજનો રોટલો મળી જાય એનાથીય સંતોષ પામતા ઝુંપડાવાસી, અરે! રસ્તે રઝળતા ઈન્સાનને પણ આ અધુરપ સતાવે છે.કવિઓ એને ‘ઝાંઝવાનાં જળ’કહે છે.આ ‘વિચાર’ને અતિક્રમી જતી એક સ્વતંત્ર વૃત્તિ કે તત્વ છે.હમ્મેશ માણસને કશાકનો અભરખો સતાવતો જ રહે છે. મનમાં જેનું અસ્તિત્વ છે જ નહીં; જેની કલ્પના પણ કરી નથી તેવી કો’ક અણદીઠી વસ્તુ કે ઘટના માટેની ઝંખના વિચારથી અલગ એવા કોઈક પરિબળથી જન્મતી હોય છે.આ અધુરપને કારણે અનેક જરૂરી કે બિન જરૂરી પ્રવ્રુત્તિઓ માણસ કરે છે; વ્યગ્રતા અનુભવે છે; કશાય કારણ વગર નીરાશા કે હતાશાનો અનુભવ ક્રરતો રહે છે.મહત્વાકાંક્ષાઓ, નવી શોધખોળો, નવસર્જનો – આવી અધુરપની ચરમસીમા રૂપ નિપજ હોય છે. અધુરપ ન હોય તો કશું નવું ન સર્જાય. આવી અધુરપ સાવ નવાનક્કોર વિચારને જન્મ આપે છે.અને વિચાર અધુરપને… આમ આ એક બંધ વર્તુળ બને છે.પણ વિચાર અને અધુરપ એકમેકથી ભિન્ન તો હોય જ છે.તેમનું પોતાનું સ્વતંત્ર હોવાપણું હોય છે.

       જ્યારે એ અધુરપ જીવન જરૂરિયાત માટે નવાં સાધનો પેદા કરવા વપરાય છે –ત્યારે એ માણસને નવી શોધખોળો કરવા પ્રેરે છે.આ અધુરપ જ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનનો પાયો છે .

અંદરની અને બહારની તરફની શોધ.

      શિકાર કરવા માટે કે ફળ પાડવા માટે પથ્થર અને તીરની શોધ; સ્વરક્ષણ અને ખોરાક પકાવવા માટે અગ્નિની શોધ; પશુપાલન અને ખેતીની શોધ; પૈડાંની શોધ; માટીનાં વાસણ બનાવવાની, વાંસની ટોપલી બનાવવાની શોધ, આપલે કરીને વેપારની શોધ – આવી અનેક શોધોની પરંપરા એ વિજ્ઞાન, હુન્નર, ટેક્નોલોજી, વેપાર અને ઉદ્યોગનો પાયો છે.

       જ્યારે આવી અધુરપ કુદરતી, અન્ય માનવ સર્જિત કે સ્વ સર્જિત ભયમાંથી પેદા થતી હોય છે; ત્યારે તે અધ્યાત્મનો પાયો બને છે.‘હું કોણ છું?’, ’આ જગત કોણે બનાવ્યું?’, ’મરણ પછી મારું શું થશે?’આાવા પ્રશ્નો-  અંદરની તરફની શોધ.

    કોઈ અદમ્ય તત્વની સતત હાજરી માણસ આવી જ કોઈક અધુરપને કારણે અનુભવતો રહ્યો છે.આમાંથી જ કદાચ માણસે અતિ શક્તિશાળી ઈશ્વરીય તત્વની પરિકલ્પના કરી હશે

    ધર્મો, સંપ્રદાયો, માન્યતાઓ, રૂઢિઓ આ બધાં આવી કોઈક અધુરપમાંથી સર્જાતા હોય છે.તેમને તર્કબદ્ધ વિચારનો પાયો કદાચ હોતો નથી.પણ ન સમજી શકાય તેવા કશાકનો અભાવ આવા ખાલીપણાના મૂળમાં હોય છે.તે અજ્ઞાત ભયમાંથી અથવા અતિશય સંતોષમાંથી પણ પેદા થઈ શકે છે. જેનું જીવન ભાંગીને ભુક્કો બની ગયું હોય; આશાનું એક પણ કિરણ ન પ્રગટતું હોય એવા અંધારા બોગદામાંથી પસાર થઈ રહી હોય – એવી વ્યક્તિને આવી અધુરપ સતાવે, તે તો તરત સમજી શકાય. પણ જેના જીવનમાં કશાની કમી ન હોય તેને પણ આવી અધુરપ પજવતી હોય છે.સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચ્યા પછી પણ આવી અધુરપ જેમની તેમ રહે છે.ટોચે પહોંચ્યા પછીની એકલતા આવી અધુરપનું સર્જન કરે છે.નવાં શિખરો સર કરવાની પરિકલ્પના, લાલસા સર્જાઈ જાય છે. સૌથી ટોચે પહોંચ્યા પછી પણ!

      આ અધુરપ માણસને સતત વિચારતો, કોરતો રાખે છે.માનવ વૃત્તિમાં અધુરપ નું અલગ અસ્તિત્વ અચૂક હોય જ છે.અધ્યાત્મ અને વિજ્ઞાનના પાયાનું પરિબળ….

—————————————————-

વધુ આવતા ભાગમાં ….

Advertisements

13 responses to “બની આઝાદ – માનવ વૃત્તિઓ (વિચાર અને અધુરપ)

  1. Chirag Patel ડિસેમ્બર 19, 2007 પર 2:33 પી એમ(pm)

    દાદા, ‘ખાલીપો’ અંગે પહેલી વાર વાંચી રહ્યો છું. સરસ અવલોકન છે.

    આ ખાલીપો જ માનવની ઉત્ક્રાંતીનું કારણ બન્યો છે એવું લાગે છે.

  2. Harnish Jani ડિસેમ્બર 19, 2007 પર 4:57 પી એમ(pm)

    Dada–Very heavy “Chintan” for me—I like ur ideas about “Khalipo”
    Keep it up.

  3. ડૉ.મહેશ રાવલ ડિસેમ્બર 19, 2007 પર 8:36 પી એમ(pm)

    ખૂબ જ મનનીય લેખ વાંચવા મળ્યો.
    ખાસ કરીને-અજંપાની વાત !અને
    “ખાલીપો”.

    આવો જ દળદાર લેખ નેગેટીવ મેન્ટાલીટી વિષે
    ઉપલબ્ધ થઈ શકે?

    http://navesar.wordpress.com/

    • સુરેશ જાની માર્ચ 27, 2010 પર 8:36 એ એમ (am)

      મનની વૃત્તિઓ નૈસર્ગિક જ હોય છે. પોઝિટીવ કે નેગેટિવ તો આપણા સંસ્કારે આપેલા પ્રતિભાવ છે; મૂલ્યાંકન છે.
      શેને પોઝિટીવ કે નેગેટીવ ગણવું , એવું વર્ગીકરણ દરેક જણ પોતપોતાની રીતે કરે છે.

  4. mehta preeti ડિસેમ્બર 20, 2007 પર 4:44 એ એમ (am)

    ખાલીપા વિશે કંઈક જાણવા મળ્યું, અને સરસ રીતે દાદા..તમે સમજાવ્યું છે

    http://mehtapreeti.blogspot.com/

  5. readsetu જાન્યુઆરી 14, 2010 પર 1:22 પી એમ(pm)

    લેખ ખરેખર ચિંતનીય છે. પણ ખાલીપામાંથી ઇશ્વરનું સર્જન !! એ વિચાર સાથે હું સહમત નથી !!

    લતા હિરાણી

  6. Sharad Shah માર્ચ 28, 2010 પર 12:29 પી એમ(pm)

    પ્રિય સુરેશભાઈ;
    પ્રેમ;
    ગુજરાતીમાં બે શબ્દો છે. એક છે ખાલિપો અને બીજો છે શુન્યતા, અને આ બન્ને શબ્દો સમાનાર્થી નથી. જ્યારે આપણી સમગ્ર ઉર્જા, ધ્યાન, વ્રુત્તિ કે પ્રવ્રુત્તિ કોઇ એક ધ્યેય પર કેન્દ્રિત થઇ હોય, અને અચાનક એ ધ્યેય સિધ્ધ થઇ જાય, ત્યારે જે મનોસસ્થિતિ સર્જાય છે તે ખાલિપાની હોય છે. જેમ કે ઘરમા કોઇ પ્ર્સંગ છે, બધા સગા સંબંધીઓ ભેગા થયા હોય પછી પ્રસંગ પતી જાય અને બધા વિદાય થઇ જાય એટલે એક ખાલિપો સર્જાય છે. ઘરમા નાનુ બળક હોય તેની સારસંભાળ માં તેની સાથે રમવા મા, તેની કિલકારીઓ મા દિવસનો મોટાભાગનો સમય પસાર થતો હોય, અને અચાનક બાળકને સ્કૂલ તરફથી પિકનીકમા જવાનુ થાય ત્યારે ઘરમા અને મનમા ખાલિપો સર્જાય છે. માણસ આખી જીંદગી, ધન પાછળ્ પદ પાછળ સત્તા પાછળ દોડે, ઘણું બધું મેળવી પણ લે, પછી વ્રુધત્વ આવે એક પછી એક અંગો નબળા પડતા જાય, પ્રવ્રુતિઓ ઘટતી જાય, સાથે સાથે થોડી સમજ પણ આવી હોય કે વ્યર્થ દોડ કરી ત્યારે પણ ખાલિપો સર્જાય છે. આ ઉદાહરણો ખાલિપા ને સમજવા મા મદદ કરશે.
    પરંતુ શુન્યતા તો તદ્દન જુદી જ અવસ્થા છે. શુન્યતા તો ગહેરા ધ્યાન અને સમાધિ માંથી ઉભી થયેલી અવસ્થા છે. આ અવસ્થામાંથી સત્ય, જ્ઞાન, ધર્મ, પ્રગટ્યા છે. ક્રુષ્ણ, મહાવીર, બુધ્ધ, મહંમ્મદ, જીસસ, નાનક, કબીર, રૈદાસ જેવા અનેક સંતો શુન્યતા ને ઉપલબ્ધ થયેલા ખાલિપાને નહિં. આને તમે શુન્યતા કહો કે પૂર્ણતા, વાત એક જ છે. આવી મારી સમજ છે.
    પ્રભુશ્રિના આશિષ;
    શરદ શાહ

  7. rajeshpadaya મે 21, 2010 પર 12:20 પી એમ(pm)

    ધન્યવાદ સરજી, સરસ અવલોકન છે…

    જ્યારે મનુષ્ય પોતાના મનના વિચારો અથવા પોતાની બુધ્ધિ અથવા જન્મજાત ઉચ્ચતાના ઘમંડમાં અને પોતાના ગર્વામાં કાંઈ હાશીલ કરી લે અથવા એમાં નિષ્ફળ થઈ જાય ત્યારે જે સ્થિતિ રજુ થાય એ ખાલીપો છે. રસ્તો ના સુઝે એ ખાલીપો છે. શુ કરવુ એ ના સુઝે એ ખાલીપો છે.

    પણ જ્યાંથી ખાલીપાને દશા આવે ત્યાથી જ્યારે મનુષ્ય પરમાત્માનુ શરણ અથવા માર્ગદર્શન લે ત્યારે એનો નવુ જીવન મળે છે એને આનંદ મળે છે અને એ આનંદમાં એની અધુરપ ક્યાં ખોવાઈ ગઈ એનુ પણ એને ભાન નથી હોતુ આ છે પરમેશ્વર નો પ્રેમ.

    એટલે ગમે તેવો ખાલીપો આવે, નિરાશા આવે બાઈબલ વાંચી લેવુ, પરમેશ્વર પોતે વાત કરે છે, માર્ગ ચિંધે છે, અને કોઈ મનુષ્યનો સહારો લેવા કરતા મને પરમેશ્વરનો પ્રેમ વધુ સત્ય લાગે છે.

    ફરીથી ધન્યવાદ

  8. aataawaani ફેબ્રુવારી 23, 2013 પર 6:26 એ એમ (am)

    પ્રિય સુરેશભા ઈ તમારી વિદ્વ્ત્તા ને લાખો સલામ તમારી વાત ત  દ્દન સાચી છે, કે  મનુષ્યમાં  જે ખાલીપો છે,  જે અદૃશ્ય  છે .અને આ કારણે  હાલ આ સૃષ્ટિ દેખાય છે . ખાલીપાએજ   અદ્ભુત શોધો  કરવા માટે વિવશ  કર્યો છે .

      Ataai ~sacha hai dost hagiz juta ho nahi sakta   jal jaega sona firbhi kaalaa ho nahi sakta                Teachers open door, But you must enter by yourself.

    ________________________________

  9. pravinshastri ફેબ્રુવારી 24, 2013 પર 9:45 પી એમ(pm)

    મારી એક વાર્તામાં આવો જ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

    આહાર નિદ્રા ભય મૈથુનંચ, સામાન્યમેતત્ પશુભિર્નરાણામ ધર્મો હિ તેષામ અધિકોવિશેષો ધર્મેણહીનાઃ પશુભિઃ સમાનાઃઆહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુનની બાબતમાં પશુ અને માનવમાં કશોજ તફાવત નથી. દરેક જીવનીશારીરિક પ્રવૃત્તિઅને પ્રકૃત્તિ સમાનજ છે. માત્રમાનવીજ ધર્મને સમજી શકે છે. પાળી શકે છે. ધર્મનો અનાદર કરનાર પશુજ કહેવાય. એવા પશુઓ વેવેક વગરના આલાપ પ્રલાપો કરવા લાગે છે.

    ________________________________

  10. Chirag ફેબ્રુવારી 28, 2013 પર 11:48 એ એમ (am)

    દાદા,

    થોડા દિવસથી એક વિચાર મનમાં ઘોળાય છે। આપણી મૂળભૂત જરૂરિયાતો આહાર, નિદ્રા, ભય માટે આપણને ઘરની કે સામાજિક મર્યાદાની બહાર જવાનો કોઈ છોછ નથી। માત્ર મૈથુન બાબતે આપણે ભયંકર હદે મર્યાદા લાદતા આવ્યા છીએ। પણ એ આપણી મૂળભૂત જરૂરિયાત છે એટલે એ પોતાનો રસ્તો શોધી જ લે છે અને એવા રસ્તા છાનેછપને શોધતા જ આવ્યા છે। પણ હવે એ છડેચોક થવા લાગ્યું છે। ભારતમાં પણ એકથી વધુ મૈથુનસાથી અનેકવિધ રીતે જોવા મળે છે હવે તો। ભવિષ્યમાં લગ્નવ્યવસ્થા ચોક્કસપણે એનો વ્યાપ બદલશે એ અણસાર દેખાવા લાગ્યા છે। તમે શું વિચારો છો?

તમારા વિચારો જણાવશો?

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: