સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

બની આઝાદ – ધ્યાન

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

Why should we meditate ?
Buddha was aked – “What have you gained from meditation?
“He replied: “Nothing!”
However, Buddha said, “Let me tell you what I lost: Anger, Anxiety, Depression, Insecurity, Fear of Old Age and Death.”

  મનની ગુલામીમાંથી મુક્ત બની,  આઝાદ થવાની સફરમાં હવે આપણે સીધા મનને જ અનુશાસનના લક્ષ્ય બનાવવાના મુકામની વાત કરવાની છે. સામાન્યમાં સામાન્ય માણસને પણ સમજ પડી જાય એવો શબ્દ છે-

ધ્યાન


એ કશુંક મેળવાનું નહીં,
ગુમાવવાનું સાધન છે. 

     મનને નિયંત્રણમાં લાવવા માટે વિચારોને હાંકી કાઢવા કદી પ્રયત્ન ન કરાય. એ તો બમણા જોરથી આક્રમણ શરૂ કરી દે. આથી મનને ક્યાંક હકારાત્મક  કામે લગાડી દેવું પડે. ધ્યાન એ મનને આમ ક્યાંક કામે લગાડી દેવાનો એક સભાન પ્રયત્ન છે.   ‘ધ્યાનની અનેક રીતો છે. જાપ, વિપશ્યના, ટ્રાન્સિડન્ટલ, પ્રેક્ષા, ચક્ર ધ્યાન,  ક્ષમાયાચના, સંગીત  વિ.વિ.

 ૧૦૮ તો આ એક જ વેબ સાઈટ પર !!

ચક્ર ધ્યાન

સંગીત સાથે ધ્યાન

મહર્ષિ મહેશ યોગી દ્વારા ટી.એમ. અંગે વિડિયો 

       પણ આ  લેખમાળાનો  પાયાનો હેતુ છે – આ લખનારના અનુભવો વહેંચવાનો. વિચાર પર ધ્યાન,  જાપ અને વિપશ્યના – આ ત્રણ પ્રકાર અજમાવી જોયેલા છે.

વિચાર પર ધ્યાન

      આ એક બહુ જ સરળ અને તરત પરિણામ આપે તેવી રીત છે. આંખો બંધ કરીને સંકલ્પ કરીએ કે, ‘ હવે પછી શો વિચાર આવે છે- તે હું જોઈશ.’ અને આશ્ચર્યજનક રીતે થોડીક સેકન્ડો માટે કોઈ વિચાર નહીં આવે. મનથી અલગ એવી કોઈક ચેતના છે; એની પ્રતીતિ કરવા આ નાનકડો પ્રયોગ બહુ જ અસરકારક છે. પણ જ્યારે મન વિક્ષુબ્ધ હોય , ત્યારે કદાચ આવો સંકલ્પ એ વાવાઝોડાં સામે ન ટકી શકે. એ માટે તો સઘન ધ્યાનના પ્રયોગો  સતત કરવા જ રહ્યા.

જાપ

       ધ્યાનનો આ સૌથી વધુ પ્રચલિત અને લોકભોગ્ય પ્રકાર છે.  પણ મનને ભટકતું રાખીને  ખાલી માળા ફેરવવાના આચારથી કશું ન વળે. પંડિત પાસે જાપ કરાવીને ફળ મેળવવાની વાહિયાત રીત તો સાવ અર્થહીન જ છે.

      સ્વામી રામદાસ એના બહુ જાણીતા પ્રણેતા છે.[ શ્રીરામ જય રામ જય જય રામ ૐ ]

      ઉત્તર કેરાલામાં આવેલા તેમના ‘આનંદાશ્રમ’ ની વેબ સાઈટ આ રહી. 

      જાપ અંગેનો એક જાત અનુભવ આ રહ્યો.

વિપશ્યના

     વિપશ્યના ધ્યાન પ્રકારમાં શરીરના વિવિધ ભાગમાં અનુભવાતી સંવેદનાનું નિરીક્ષણ કરવાનું હોય છે.  શ્વાસ લેતી વખતે નાકના ઉપરના ભાગમાં જ્યાં તે અથડાતો હોય ત્યાં ; અને ઉચ્છ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે નાકની દાંડી પર તે જ્યાં અથડાય ત્યાં એની સંવેદના અનુભવવાથી શરૂઆત કરવાની હોય છે. આમ મન એકાગ્ર થવા માંડે પછી; માથાની ટોચથી શરૂ કરીને પગની આંગળીઓના વેઢા સુધી શી શી સંવેદનાઓ અનુભવાઈ રહી છે – તે તરફ ધ્યાન એકાગ્ર કરવાનું હોય છે. જેમ જેમ આ માટે ફાવટ આવતી જાય, તેમ તેમ સાવ જડ લાગતા ભાગો પર થતી સંવેદના પણ અનુભવી શકાશે; અને પછી તો શરીરના અંદરના ભાગોમાં પણ.

    પણ આમ સંવેદના અનુભવાય ત્યારે સતત એ ભાવ સેવતા રહેવાનું હોય છે કે,

બધું અનિત્ય છે; અને  આ સંવેદના પણ નહીં રહે.


અને આ ભાવની પુષ્ટિ સાથે મનના વિકારો અને તરંગો પણ અનિત્ય લાગવા માંડશે. 

વિપશ્યના વિશે વધુ જાણવા અહીં ………

–   ૧   –      :     –   ૨   –     :      –   ૩   –    :      –   ૪   –

‘Dharma’ web site 

ગોએન્કાજી દ્વારા વિપશ્યના અંગે વિડિયો 

આ લખનારના અનુભવો ….

  – ૧  –     :      –  ૨  –     :       –  ૩   –     :      –     ૪    – 

થોડીક  બહુ જ અગત્યની વાત  …….

  • કોઈ પણ પ્રકારના ધ્યાન માટે જાણકારની દોરવણી હેઠળ તાલીમ લેવી બહુ જ જરૂરી છે. વિપશ્યનાની  દસ દિવસની શિબીરમાં ભાગ લઈને ત્યાર બાદ એની પ્રેક્ટિસ કરવાથી એક ધીમે ધીમે ધ્યાન કેન્દ્રિત થતું જશે અને મન સંયમમાં આવતું જશે.
  • આ ક્રિયા  શરૂ કર્યા પછી કમ સે કમ ૪૦ દિવસ માટે પ્રેક્ટિસ ચાલુ રાખવાનો સંકલ્પ કરો.
  • એકાદ દિવસ વચ્ચે પડી જાય, તો કશો વાંધો નહીં – બીજા જ દિવસથી ફરી શરૂઆત કરો
    —— અને પછી ૪૦ દિવસ સુધી ફરી કરવાનો સંકલ્પ !!
  • કોઈ પણ ધ્યાન ક્રિયા કરતાં સતત એ ભાવ વાગોળ્યા કરો કે, ‘મનને સંયમમાં રાખવા સિવાયનો કશો લાભ ખપતો નથી.’
  • વિપશ્યનામાં –  ‘બધું અનિત્ય છે; અને  આ સંવેદના પણ નહીં રહે.’ એ ભાવ સતત સેવતા રહેવાનો હોય છે.
  • જેમ જેમ આ ‘અનિત્યભાવ’ પુષ્ટ થતો જશે ; તેમ તેમ મનના વિકારો અને તરંગો પણ બહુ ઝડપથી આવે તેમ જ તરત દૂર થવા લાગશે. અને આ અનુભૂતિ અને ભાવ વાસ્તવિક જીવનમાં પણ અનુભવાતાં રહેશે.
  • એક ધ્યાન થઈ જવાય એવી કોઈ અપેક્ષા , આશા, અભિપ્સા રાખવાની નથી. વિચારો આવે તો એમને આવવા દો – બળપૂર્વક રોકો નહીં.
  • સૌથી વધારે અગત્યની  અને કદી ન ભૂલવાની નથી એવી, આઝાદ બનવાના પ્રત્યેક પગથિયાની એક માત્ર, પૂર્વ શરત એ  કે,

હું કાંઈ નથી.
મારું કશું નથી.
મારે કશું જોઈતું નથી.
મોક્ષ  કે એકાગ્રતા પણ  નહીં !

——————————————————–

વધુ આવતા અંકે….

 

Advertisements

4 responses to “બની આઝાદ – ધ્યાન

  1. Atul Jani (Agantuk) માર્ચ 13, 2013 પર 1:48 એ એમ (am)

    મૌનં સ્વાધ્યાયો ધ્યાનં ધ્યેય બ્રહ્માનુચિંતનમ
    જ્ઞાનેનેતિ તયો સમ્યગ નિષેધાન્ત પ્રદર્શનમ
    – સદાચાર સ્તોત્ર (આદિ શંકરાચાર્યજી)

    મૌન તે સ્વનું અધ્યયન છે. ધ્યાનમાં બ્રહ્મનું વારંવાર ચિંતન કરવું તે ધ્યેય છે. સ્વરુપના જ્ઞાન દ્વારા જ્યારે અહં બ્રહ્માસ્મીની અનુભુતિ થાય ત્યારે મૌન કે ધ્યાનનીયે આવશ્યકતા નથી રહેતી. પછી માત્ર પોતે બ્રહ્મ સાથે એકરુપ છે તેવી દૃઢ ભાવના સાથે કૂટસ્થમાં સ્થીત રહીને સાક્ષી ભાવે સર્વ કાર્ય થાય.

    હું કાઈ નથી તો ધ્યાન કોણ કરે?
    મારે કશું જોઈતું નથી. તો ધ્યાન શા માટે કરે?

    ધ્યાતા વગર ધ્યાન થઈ શકે?

    બુદ્ધનું શુન્ય તે વેદાંતીઓનું બ્રહ્મ છે. મનુષ્ય પાસે અહં પર વિજય મેળવવાના બે રસ્તાઓ છે.

    ૧. અહં બ્રહ્માસ્મી (સ્વામી વિવેકાનંદ)

    ૨. દાસોSહં (શરણાગતી કે જેમાં અહંને નામ શેષ કરીને કોઈ અગમ્ય તત્વની શરણાગતી સ્વીકારી લેવામાં આવે છે.) ઉદાહરણ તરીકે શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસના ગૃહસ્થ શિષ્ય – સાધુ નાગ મહાશય.

    મોટા ભાગે તો Concentration અને Meditation જોડે જોડે ઉપયોગમાં લેવાતા શબ્દો છે. યોગ શાસ્ત્રમાં Concentration ને ધારણા કહે છે અને Meditation ને ધ્યાન.

    ધ્યાનની પરિપક્વ અવસ્થામાં માત્ર ચૈતન્યની અનુભુતી રહે. ધ્યાન, ધ્યાતા અને ધ્યેય એકરુપ થઈ જાય.

    આઝાદ બનવાની શ્રેણી ઘણી રસપ્રદ છે. ક્યારેક આઝાદીયે ભ્રામક હોય છે જેવી રીતે અત્યારે લાગતુ બંધન ભ્રામક છે તેમ.

    એટલા માટે શંકરાચાર્યજીએ કહ્યું કે:

    અહં મમ ઈતિ બંન્ધ: મમાહં નેતિ મુક્તતા
    બંધમોક્ષો ગુણૈ: ભાતિ ગુંણા પ્રકૃતિ સંભવા:

    હું અને મારુ તે બંધન છે. હુ નહીં અને મારું નહી તે મુક્તિ છે. બંધ અને મોક્ષ પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રણ ગુણો સત્વ,રજ અને તમ થી ભાસે છે.

    સાધક જ્યારે સાધના કરતા કરતા સિદ્ધ બની જાય ત્યારે તેની અનુભુતી નિર્વાણ ષટકના અંતિમ શ્લોક જેવી જ હોય છે.

    અહં નિર્વિકલ્પો નિરાકાર રુપો
    વિભુર્વ્યાપ્ય સર્વત્ર સર્વેન્દ્રિયાણામ
    સદામે સમત્વં ન મુક્તિ ન બંધ:
    ચિદાનંદ રુપ: શિવોહમ શિવોહમ

  2. jagdish48 માર્ચ 13, 2013 પર 6:49 એ એમ (am)

    ‘બની આઝાદ’ શ્રેણી વાંચવા/સમજવા તો સમય જોઈશે, પણ ત્વરીત રીસ્પોન્સમાં વિપશ્યનાના મારા અનુભવમાંથી હું એટલું સમજ્યો કે વિપશ્યના કરવાથી ‘સાક્ષી ભાવ’નો વિકાસ થાય છે. સાક્ષીભાવ આવતા સામાન્ય જીવનના ઘણા પ્રશ્નો સરળ બની જાય છે.

  3. Dipak Dholakia માર્ચ 13, 2013 પર 9:53 એ એમ (am)

    શ્રી સુરેશભાઈ,
    તમારી આ વાત ગમી.” ‘ હવે પછી શો વિચાર આવે છે- તે હું જોઈશ.’ .
    પણ કોઈ કેમ કરી શકે તે સમજાયું નહીં. મારી સમજવાની રીત જુદી છે.

    હું જપતપ, ધ્યાન, સાધના કશું જ કરતો નથી. પણ એક વાત અંદર ઘુસેલી છે કે સાક્ષીભાવ હમેશાં જાગૃત હોય છે, માત્ર આપણે એને એ નામે ઓળખતા નથી. ધારો કે તમે મને એક મીટિંગ માટે સાંજે ચાર વાગ્યે આવવાનું આમંત્રણ આપો છો. હું બેદરકાર છું અને પાંચ વાગ્યે પહોંચું છું. તમે મોડા થવાનું કારણ પૂછો છો. હું બે-ત્રણ બહાનાંની હારમાળા બનાવીને કહું છું – એક તો ઘરેથી નીકળ્યો ત્યાં જ એક ભાઈ આવી ગયા. એટલે દસેક મિનિટ તો ઘરમાં જ લાગી ગઈ. તે પછી. પુલ પર એક ઘોડાગાડી આડે આવી. એનો ઘોડો બેસી ગયો એમાં ટ્રાફિક જામ થઈ ગયો. આ બધું માની શકાય એવું છે એટલે તમે માની લીધું.(મેં અને મારા એક મિત્રે આપેલાં બહાનાંને અહીં એક સળંગ બહાનાં તરીકે મેં મૂક્યાં છે. આ સાચી ઘટનાઓ છે!)
    પરંતુ કોઈ ન જાણે તોય હું પોતે જાણું છું કે આવું કઈં જ બન્યું નથી! એટલે મારા શબ્દેશબ્દને હું સાંભળતો હતો. પણ ‘મારૂં કામ માત્ર મને સાંભળવાનું છે, રોકવા-ટોકવાનું કે સલાહ આપવાનું નહીં! બસ, એ ‘હું’ કઈં જ બોલતો નથી. જૂએ છે/સાંભળે છે!
    કોઈને કઈં કહીએ ત્યારે માત્ર કહીએ નહીં , જાણીએ પણ ખરા કે “કહીએ છીએ.”
    મારા પિતાજી ભુજમાં અમારી ડેલી બંધ કરે ત્યારે માત્ર આગળિયો ન સરકાવતા, પણ સરકાવવાનો અવાજ પણ કરતા અને જોરથી ઠપ્પ થવા દેતા. પોતાની જાતને સંભળાવતા કે આગળિયો બંધ કર્યો! મંત્રોનું પણ એવું જ છે. માત્ર ધૂપ-દીપ પ્રભુને દેખાડવાનાં નથી, પણ સાથે બોલવાનું પણ છે કે “ધૂપં દીપં દર્શયામિ” ધૂપ અને દીપ દેખાડું છું! કાર્યો પ્રત્યેની સભાનતા જ બીજા અર્થમાં સાક્ષીભાવ છે.

  4. Pingback: સ્વચ્છતા અભિયાન – એક અવલોકન | સૂરસાધના

તમારા વિચારો જણાવશો?

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: