સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

બની આઝાદ – પદ્મમુદ્રા

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

ત્રણેક મહિના પહેલાં અમારા સ્થાનિક ‘આર્ટ ઓફ લિવિંગ’ના ગ્રુપમાં અરવિનના એક મિત્ર પણ આવ્યા હતા. તેમણે જાતજાતની નવી યોગાસનોની રીતો તો શીખવી જ; પણ એક બહુ જ સુંદર, ભાવવાહી અને અસરકારક મુદ્રા પણ શીખવી.

પદ્મમુદ્રા

        યોગાસન પતી જાય પછી અને પ્રાણાયમ શરૂ કરતાં પહેલાં આ મુદ્રા કરવાની હોય છે. બન્ને હાથના અંગૂઠા અને તર્જનિ (સૌથી નાની આગળી) ભેગાં કરીને હાથનો આકાર પદ્મ ( કમળ) જેવો બનાવવાનો અને હૃદયની આગળ અડકાડીને રાખવાનો. પછી આંખો મીંચીને જેમનો ઉપકાર આપણી ઉપર હોય તેમનો આભાર માનવાનો.

  • પરમ તત્વ જે આપણા કોશે કોશમાં શ્વસી રહ્યું છે.
  • માતા અને પિતા ; જેમણે જન્મ આપ્યો, પાળ્યા, પોષ્યા, સંસ્કાર અને શિક્ષણ આપ્યાં.
  • ભાઈ  બહેન જેમણે જીવનના સૌથી સભર ભાગમાં સાથ આપ્યો.
  • કુટુમ્બીજનો – પતિ/ પત્ની અને સંતાનો જે  જીવનભર સુખ દુઃખમાં ભાગીદાર રહ્યા.
  • મિત્રો જેમના સાથ અને પ્રેરણા જીવનમાં અમૃત સિંચન કરતા રહ્યા.
  • દુશ્મનો જેમના પ્રતાપે   જીવન સંઘર્ષો સર્જાયા અને જે અંતર યાત્રા કરવા પરિબળ  બન્યા
  • નામી અનામી અનેક વ્યક્તિઓ , જેમના પ્રદાન થકી જીવન જરૂરિયાતની, સગવડની અને મોજશોખની ચીજો આપણને હાથવગી થઈ શકે છે.
  • કુદરતી તત્વો –  હવા, પાણી, પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, વનસ્પતિ, ફળ, ફૂલ, ઝાડ  વિ. જેમના વિના આપણે જીવી જ ન શકીએ. 

આ ભાવ મનમાં સેવતા રહેવાનો. કદી એની વિસ્મૃતિ ન થાય કે, આપણે એકલા કાંઈ પણ કરવા સમર્થ નથી. કેટકેટલાંનો આપણી ઉપર અનુગ્રહ છે.

અને એક સરસ સ્લાઈડ શો ( નીચેના ચિત્ર પર ‘ક્લિક’ કરો )

gratitude

       આમ જુઓ તો, આ એક આચાર જ છે. પણ દરેક આચારની પાછળ આવા ઉદાત્ત ભાવ હોય જ છે. આપણે એ ભાવને દિવસમાં એક વાર તો કમ સે કમ  અંતરમાં સંસ્થાપિત કરીને સાધના કરીએ ; તો કાળક્રમે એ આપણા સ્વભાવમાં વણાઈ શકે છે.

જીવન જીવવાની કળામાં
‘પદ્મમુદ્રા’
એક બહુ જ ઉપયોગી પગથિયું
બની શકે તેમ છે. 

12 responses to “બની આઝાદ – પદ્મમુદ્રા

  1. Vinod R. Patel June 21, 2013 at 10:40 am

    સાધના માટેના અનેક સાધનોમાંનું એક સાધન -પદ્મમુદ્રા વિષે જાણીને આનંદ .

    બધાં સાધનોનું લક્ષ્ય- જીવન સાફલ્ય – તો એક પણ એ પામવાના રસ્તા જુદા .

    એવરેસ્ટ ઉપર જનારનું લક્ષ્ય એના ટોચના શિખરને સર કરવાનું પણ ઉપર જવા માટેની

    કેડીઓ ભિન્ન .

  2. pragnaju June 21, 2013 at 11:21 am

    સુંદર વાત સાથે આ વાર્તાલાપ અભ્યાસ કરવા જેવો
    યોગેશ્વરજી ના આ વાર્તાલાપ
    પ્રશ્ન : ખેચરી મુદ્રા એટલે શું તથા તે શરૂઆતના સાધકને કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે ?
    ઉત્તર : ખેચરી મુદ્રા યોગસાધનાની એક કઠિન મુદ્રા છે. તે મુદ્રા ખાસ કરીને જીભની મદદથી કરવાની હોય છે. જીભ ટૂંકી અને લાંબી બે જાતની હોય છે. ટૂંકી જીભવાળા સાધકે ઘર્ષણ, દોહન જેવી ક્રિયાઓની મદદ લઈને સૌથી પહેલાં તો જીભને લાંબી કરવી પડે છે. તે પછી જીભને ઉલટાવીને તાળવે છિદ્રો છે ત્યાં લગાડવી પડે છે. લાંબી થયેલી જીભ જ્યારે તાળવે લાગે છે ત્યારે એક પ્રકારના માદક ઉત્તમ રસનો સ્વાદ મળે છે, પ્રાણવાયુનું સ્થંભન થાય છે તથા ચિત્તવૃત્તિનો લય થતાં સમાધિદશાનો સ્વાદ મળે છે. એ અવસ્થા અથવા મુદ્રાનો અભ્યાસ જેમ જેમ વધતો જાય છે તેમ તેમ અનેક પ્રકારની નાની-મોટી શક્તિઓનો આપોઆપ આવિર્ભાવ થાય છે. પરંતુ એ મુદ્રાની સિદ્ધિ માટે એક એકધારા, લાંબા વખતના ખંતપૂર્વકના અભ્યાસની આવશ્યકતા છે. તે ઉપરાંત, અનુભવી સદ્ ગુરૂના માર્ગદર્શનની પણ જરૂર રહે છે. આટલી વિગત પરથી સહેલાઈથી સમજી શકાશે કે ખેચરી મુદ્રાની સાધના યોગસાધનાના શરૂઆતના સાધકને માટે નથી જ. તેમાં યોગસાધનામાં સંગીન રીતે આગળ વધેલા સાધકનું જ કામ છે. શરૂઆતના સાધકે સદાચારી જીવન જીવવા તરફ વધારે ધ્યાન આપવું જોઈએ. એની સાથે સાથે આસન, પ્રાણાયામ, ને ધ્યાનની સાધના પણ કરવી જોઈએ. તથા શાંતિ, શક્તિ કે પ્રેરણા મેળવવા માટે સત્સંગ તેમજ પ્રાર્થનાનો નિયમિત આધાર પણ લેવો જોઈએ.

    પ્રશ્ન : શાસ્ત્રોમાં જેને શાંભવી મુદ્રા કહે છે તે શું છે ? એ મુદ્રાનો અભ્યાસ કેવી રીતે થઈ શકે છે ? એની પદ્ધતિ કેવી હોય છે ?
    ઉત્તર : મુદ્રા શબ્દનો પ્રયોગ અને મુદ્રાઓના વૈજ્ઞાનિક કહી શકાય એવા વિસ્તારપૂર્વકના સાધનાવિષયક અભ્યાસક્રમનો સ્વીકાર ખાસ કરીને જ્ઞાન કે ભક્તિના માર્ગમાં નથી કરવામાં આવ્યો પરંતુ યોગના માર્ગમાં યોગસાધનાના અનુભવી આચાર્યો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. શાંભવી મુદ્રા પણ એમાં અપવાદરૂપ નથી જ. તડાગી, ખેચરી, યોનિ તથા મહામુદ્રાની પેઠે શાંભવી મુદ્રા પણ એક મહત્વની મુદ્રા અથવા ક્રિયા છે. એનો ઉલ્લેખ યોગવિદ્યાના પ્રાચીન ગ્રંથોમાં કરાયેલો છે. એ મુદ્રાનો અભ્યાસ કરવાની ઈચ્છાવાળા સાધકે પદ્માસન જેવા કોઈક વિશેષ આસનમાં બેસવું જોઈએ. એ પછી મનને બહારના તર્કવિતર્કો ને વિચારોથી બને તેટલું મુક્ત કરીને દ્રષ્ટિને બંને ભ્રમરની મધ્યના પ્રદેશમાં એટલે કે આજ્ઞાચક્રમાં સ્થિર કરવી જોઈએ.

    પ્રશ્ન : એ વખતે આંખ ઉઘાડી રાખવી કે બંધ રાખવી ?
    ઉત્તર : ઉઘાડી રાખવી. કારણ કે શાંભવી મુદ્રા ઉઘાડી આંખે જ કરવાની હોય છે.

    પ્રશ્ન : એવી રીતે કેટલાક વખત સુધી બેસવું જોઈએ ?
    ઉત્તર : એનો આધાર સાધકની રૂચિ, રસવૃત્તિ કે અનુકૂળતા પર રહે છે. છતાં પણ એનો અભ્યાસ કરતા એક આસન પર જેટલા પણ વધારે વખત સુધી બેસી શકાય તેમ સારૂં.

    પ્રશ્ન : પરંતુ વધારે વખત સુધી બેસવાથી આંખ દુઃખવા ના આવે ?
    ઉત્તર : આંખ શરૂઆતમાં દુઃખશે ખરી પરંતુ પછી અભ્યાસ વધતો જશે તેમ, પાછળથી નહિ દુઃખે. આંખ દુઃખે ત્યારે થોડોક વખત વચ્ચે અભ્યાસ મુકી દેવો, બંધ રાખવો, ને આરામ કરવો. આરામ જેવું જણાય એટલે અભ્યાસ ફરી શરૂ કરવો. એમાં કશું હરકત જેવું નથી.

    પ્રશ્ન : એવા અભ્યાસને લીધે આંખમાંથી પાણી પડે તો ?
    ઉત્તર : તો શું ? પડવા દેવું. શરૂઆતમાં પાણી પડે પણ ખરૂં. પાછળથી અભ્યાસ વધતાં ને પરિપક્વ બનતાં એ અટકી જશે.

    પ્રશ્ન : શાંભવી મુદ્રાનો અભ્યાસ કરતી વખતે મનને બંને ભ્રમરની મધ્યમાં સ્થિર કરીએ ત્યારે એ અવસ્થામાં નામજપ કરી શકાય ખરા ?
    ઉત્તર : જરૂર કરી શકાય. જો સાધકને નામજપ કરવાની રૂચિ હોય તો તે અવશ્ય કરી શકે.

    પ્રશ્ન : નામજપ ના કરવા હોય તો શું કરવું ?
    ઉત્તર : દ્રષ્ટિને ભ્રમરની મધ્યના પ્રદેશમાં સ્થાપિત કરીને શાંતિથી બેસી રહેવું ને ધ્યાન કરવું. શાંભવી મુદ્રા એવી રીતે મનની વિષયવતી બાહ્ય વૃત્તિને ધ્યાનમાં લગાડવાની મુદ્રા છે. એનું વર્ણન કરનારા અનુભવસિદ્ધ આચાર્યોએ જણાવ્યું છે કે એ મુદ્રામાં દ્રષ્ટી ઉઘાડી હોય છે તો પણ મન બાહ્ય પદાર્થો કે વિષયોમાં નથી ભમતું. મનની વૃત્તિ ક્રમશઃ શાંત થઈ જાય છે અને છેવટે તદ્દન શાંત બનતાં આંખ ઉઘાડી હોય છે તો પણ કશું નથી જોતી. શાંભવી મુદ્રા સાધકને વિચારો, વિકલ્પો ને વિષયોની પેલી પારના પ્રશાંત પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરાવે છે.

    પ્રશ્ન : એનો મહત્વનો લાભ શું ?
    ઉત્તર : એનો મહત્વનો લાભ એટલે મનની પરમશાંત દશાની અથવા સમાધિની પ્રાપ્તિ. એને માટે જ એ કરવામાં આવે છે. એનું મહત્વ યોગની સુપ્રસિદ્ધ સાધનામાં એટલા માટે જ માનવામાં આવ્યું છે.

    પ્રશ્ન : બંને ભ્રમરની મધ્યમાં એવી રીતે દ્રષ્ટીને સ્થિર કરીને ધ્યાન અથવા નામજપ કરીએ તે બરાબર છે કે આંખને બંધ કરીને કરીએ તે ?
    ઉત્તર : ઉત્કટ ઉત્સાહ કે ધગશવાળા, ઉચ્ચ કોટિના, પ્રયોગશીલ સાધકોની વાત જુદી છે. એ શાંભવી મુદ્રાનો આધાર લઈને બંને ભ્રમરની મધ્યના પ્રદેશમાં દ્રષ્ટીને સ્થિર કરીને ધ્યાન કે જપ કરશે તો ચાલશે. તેમને તેથી કોઈ ખાસ તકલીફ નહિ પડે. પરંતુ બીજા સર્વ સામાન્ય મોટા ભાગના સાધકોની દ્રષ્ટિથી વિચારીએ ને ઉત્તર આપીએ તો કહી શકીએ કે તેમને માટે જપ કે ધ્યાન કરતી વખતે શાંભવી મુદ્રા કરવાનું ઠીક નહિ થાય. તેમને આપણે તેવી ભલામણ નહિ કરી શકીએ. તેમને માટે તો આંખને બંધ રાખીને જ જપ કે ધ્યાનના અભ્યાસનો વિધિપૂર્વક આરંભ કરવાનું ઉચિત રહેશે. એથી એમનું મન સહેલાઈથી સ્થિર બનશે અથવા એકાગ્રતાનો અનુભવ કરશે. કેવળ મુદ્રાનો અભ્યાસ કરવો હોય, એવી વિશેષ અભિરુચિ હોય, તો એનો અભ્યાસ કરી શકાય છે. બાકી આત્મવિકાસની સાધનામાં આગળ વધવા માટે અને આત્મશાંતિના અનુભવને માટે એના અભ્યાસની આવશ્યકતા વિશેષપણે નથી લાગતી.

  3. Pingback: હસતા માણસને જમો | હાસ્ય દરબાર

  4. Pingback: ચંદનનું ઉપવન | સૂરસાધના

  5. Pingback: સ્વચ્છતા અભિયાન – એક અવલોકન | સૂરસાધના

  6. Pingback: અહંકાર | સૂરસાધના

  7. સુરેશ March 22, 2016 at 9:33 am

    Thanks to Shri Mahendra Thaker, Mumbai…

  8. Sharad Shah March 22, 2016 at 10:00 am

    Osho Quotes on Gratitude

    Osho Quotes on Gratitude

    Your enlightenment is perfect only when silence has come to be a celebration. Hence my insistence that after you meditate you must celebrate. After you have been silent you must enjoy it, you must have a thanksgiving. A deep gratitude must be shown towards the whole just for the opportunity that you are, that you can meditate, that you can be silent, that you can laugh.
    God has given you this life, this tremendously valuable gift, and you cannot even appreciate it. You cannot welcome it, you cannot feel any gratitude for it. On the contrary, you are complaining and complaining and complaining. Your heart is full of grudges, not gratitude.
    The Baul lives in tremendous gratitude. He sings and dances — that is his prayer. He cries. He simply wonders why, for what has life been given to him, for what has he been allowed to see the rainbows in the sky, for what has he been allowed to see flowers, butterflies, people, rivers and rocks? For what? Because life is so obvious you tend to forget the tremendous gift hidden in it.
    The only way to show our gratitude to the Master is to help others. If it has been a gracious gift to you, give it to others as a gracious gift. Give it without any idea of giving only then is it gracious. Give it without any idea of reward only then is it gracious. Simply give it for the sheer joy of giving It.
    A real prayer has nothing to suggest to God except a deep gratitude, thankfulness. It simply accepts whatsoever God is pouring. Prayer is receiving the gift.
    Meditation, compassion and gratitude. Whenever you are meditative, you feel blissful; whenever you are in compassion, you feel ecstatic. And then gratitude arises — not towards anyone in particular, gratitude just arises. It is not towards me or towards Jesus, or Zarathustra or Buddha, it is simply gratitude. You feel so grateful just for being here, just for being alive, just for being able to be meditative, just for being able to be in compassion. You feel simply grateful. That gratefulness is not towards anybody, it is towards the whole.
    Man has to be real, real to reality. Whatsoever the reality, man has to accept it and live it in deep gratitude, and live it with such reverence, respect — because it is God’s reality. It is His temple.
    All moments are beautiful, only you have to be receptive and surrendering. All moments are blessings, only you have to be capable of seeing. All moments are benedictions. If you accept with a deep gratitude, nothing ever goes wrong.
    If you feel grateful towards me it is a gratitude of the mind. If you meditate and if you flower in compassion you will feel simply grateful, not grateful towards me. Then there is no “towards” — you feel simply grateful towards all. And when you feel grateful towards all, that is really gratefulness towards me, never before it. When it is a choice you choose me; then your master becomes a point, not the whole.
    The whole play of existence is so beautiful that laughter can be the only response to it. Only laughter can be the real prayer, gratitude.
    Hasidism has no techniques; it has no yoga, no Tantra in it. It simply says: trust life, trust God, and whatsoever has been given to you, enjoy it. Enjoy it so deeply and with such gratitude that every ordinary thing becomes hallowed, becomes holy, each small thing in life becomes sacred. Transform everything into a sacred thing — the profane disappears when you bring your energy of love, grace, gratitude.
    Humbleness arises only, gratitude arises only, when you have experienced what the master has been trying to express through words, through actions, through silence, through every possibility — because that experience is something inexpressible.
    Gratitude arises whenever you start feeling God’s presence around you; then only gratitude is left. Then your whole energy becomes gratitude, then your whole being becomes a thanksgiving, it becomes a prayer — because nothing is missing, and the world is so perfect, and everything is as it should be. Gratitude is natural. Gratitude is not something that can be practiced. You have been taught to be grateful; you cannot be. Gratefulness is a consequence: when you feel God close by, gratitude arises. It is a by-product. Respect arises. This respect is not something that you manage, it is something beyond you. You have been taught to be grateful to your parents, taught to be grateful to your teachers, taught to be grateful to your elders, but those are all just conditionings. When real gratitude arises, then you see what a tremendous difference there is. The gratitude that was taught was just a concept, a dead ritual. You were following it like a mechanism. When the real gratitude upsurges in your being, you feel for the first time what prayer is, what love is.
    The real gratitude can never find words to express itself. The gratitude that can find words to express itself is just a formality — because anything heartfelt immediately goes beyond words, concepts, language. You can live it, it can shine from your eyes, it can come as a fragrance from your whole being. It can be a music of your silence, but you cannot say it. The moment you say it, something essential dies immediately. Words can only carry corpses, not living experiences.
    The master is not higher than the disciple. The master is simply trying to awaken you. The moment you are awakened there is no master and no disciple. It is just out of gratitude that the disciple remains a disciple — just out of gratitude. But there is no difference; they have known the same reality. They have become what nature wanted them to become, they have blossomed.
    As far as reality is concerned, those who were real disciples are still disciples — even if they become enlightened, they will not lose their disciplehood. In fact, they have attained to the ultimate of disciplehood. Their gratitude and their love towards the master is not less but more than ever.
    All that you want is already present in you. The master is not going to give you anything that you don’t have. In fact, the master goes on taking away things which you think you have but you don’t have. And the master cannot give you, of course, that which you have. He can only take away all the barriers, all the hindrances, all the obstacles, so only that which is your own, remains behind. In that unpolluted space, the distinction between the master and the disciple is no more. That does not mean that you don’t feel grateful to the master. In fact, only after this has happened, you feel for the first time a tremendous gratitude.
    Patience is the only prayer by the side of a master. Utterly relaxed, in deep love, in great gratitude, something goes on growing in you without any effort. Something goes on maturing, something goes on becoming more and more crystallized, without any effort on your part. You are just a watcher of the miracle that is happening to you.

  9. aataawaani March 22, 2016 at 10:28 am

    હું ઈંગ્લીશ સમજી નો શક્યો . વિન્ડીનો અવાજ સાંભળવા મળ્યો .

  10. aataawaani March 22, 2016 at 5:26 pm

    પ્રિય સુરેશભાઈ
    પ્દ્મ્મુદ્ર બતાવનાર પણ સ્ત્રી શક્તિ અને પ્રેક્ષ્કો પણ સ્ત્રી શક્તિ સ્ત્રી શક્તિ તારો જય હો .

  11. Pingback: અહંકાર | સૂરસાધના

તમારા વિચારો જણાવશો?

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: