સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

સંસ્કૃતિની સીડી

ઈતિહાસ અને અધ્યાત્મ – બે અતિપ્રિય વિષયો. એના ફળરૂપે આજે આ વિચાર પ્રગટ્યો…

માનવ સંસ્કૃતિના વિકાસની સીડીનાં પગથિયાં કયાં કયાં?

     આના સઘન અભ્યાસ માટે તો સમગ્ર ઈતિહાસ ઉખેળવો પડે. એટલી બધી તાકાત અને મહત્વાકાંક્ષા નથી. પણ એ સીડીનાં મહત્વનાં આ પગથિયાંનું લિસ્ટ બનાવીને જ પૂર્ણ વિરામ.

  • ઉત્ક્રાન્તિક ક્રાન્તિ ( Evolutionary revolution)
  • સાધનો ( Tools )
  • ખેતી( Agriculture )
  • વેપાર( Trade)
  • રાજકીય અને નાણાંકીય મહત્વાકાંક્ષાઓ ( Political/ financial enterprise)
  • વૈચારિક ક્રાન્તિ ( Thinking revolution)
  • વૈજ્ઞાનિક ક્રાન્તિ ( Scientific revolution)
  • ઔદ્યિગિક ક્રાન્તિ( Industrial revolution)
  • લોકતાંત્રકીય ક્રાન્તિ ( Democratic revolution)
  • પ્રત્યાયન ક્રાન્તિ( Information technology revolution)

શું આ છેલ્લૂં જ પગથિયું છે? શું ઉત્ક્રાન્તિની ચરમસીમા આવી ગઈ છે?

ના…

આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિ હજુ બાકી છે!

Advertisements

10 responses to “સંસ્કૃતિની સીડી

  1. P.K.Davda નવેમ્બર 10, 2015 પર 10:32 એ એમ (am)

    આ પ્રત્યેક ક્રાંતિ વિષે તમે અલગ અલગ લેખ લખો. તમે લખી શકો એમ છો કારણ કે તમે અભ્યાસ કરો છો, મહેનત કરો છો અને સારી રજૂઆત કરી શકો છો.

    • સુરેશ નવેમ્બર 10, 2015 પર 12:24 પી એમ(pm)

      કોને માટે? કોઈ સામાન્ય ગુજરાતીને એમાં રસ નથી. અને જેમને છે, એમને અંગ્રેજી આવડે જ છે. અંગ્રેજીમાં નેટ ઉપર એટલું બધું છે કે, એમાં મારી તતૂડી ઉમેરવાથી શું?

      Civilization – Wikipedia, the free encyclopedia

      History of the world – Wikipedia, the free encyclopedia

      અને ગુજરાતી ભાષામાં સિમાચિહ્ન મૂકી જવાના કોઈ ધખારા હવે નથી.

      એક માત્ર અગત્યની વાત આ…આટલી બધી સીડીઓ ચઢ્યા છતાં, હજુ પશુતા પરવારી નથી. ગઈકાલનો ટેડ વિડિયો હજુ પોકારી પોકારીને મારા કાનમાં આ જ વાતનો જ ઢોલ પીટી રહ્યો છે.

      https://gadyasoor.wordpress.com/2015/11/09/doaa/

      આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિ હજુ બાકી છે!

  2. jugalkishor નવેમ્બર 10, 2015 પર 11:57 એ એમ (am)

    ખરી ક્રાંતિ એટલી સર્વક્ષેત્રીય હોય કે જેમાં આ બધીયું સમાઈ જાય. અધ્યાત્મમાં “શાંતી” જ કદાચ ક્રાંતી હોઈ શકે.

  3. Vinod R. Patel નવેમ્બર 10, 2015 પર 12:43 પી એમ(pm)

    ક્રાંતિ નું અંગ્રેજી છે Revolution . દરેક પ્રકારની ક્રાંતિમાં વિચારો સ્થગિત નથી રહેતા પણ Revolve થાય છે. આધ્યાત્મિકતામાં પણ સમય પ્રમાણે બદલાવ થશે જ , એમાં પણ વિચારો Revolve થઇ રહ્યા છે . આધ્યાત્મિક ક્રાંતિનો માપ દંડ શું ? શી ખબર પડે કે આધ્યાત્મિક ક્રાંતિ આવી ગઈ ? આ બધું સ્પષ્ટ થવું જોઈએ.

    • સુરેશ નવેમ્બર 10, 2015 પર 3:35 પી એમ(pm)

      માત્ર આધ્યાત્મિક જ નહીં – એ સિવાયની પણ કોઈ બાબત સ્થગિત નથી.
      વૈજ્ઞાનિક માન્યતાઓ પણ નવા જ્ઞાનના આધારે બદલાતી રહી છે. ઉદ્યોગમાં પણ જે વાહનો આપણા વડદાદા વાપરતા હતા, તે આપને નથી વાપરતા, અને આપણે જે વાપરતા હતા – તે આપની પછીની પેઢી નથી વાપરવાની.
      અધ્યાત્મ એ કોઈ એક માન્યતા નથી. એ અંદર તરફનો વિકાસ છે. એમાં કશું જ થયું નથી, એમ પણ નથી. પણ એ માન્યતા બનીને અટકી ગયું છે. દરેક યુગપરિવર્તક – જિસસ, બુદ્ધ, મોઝિસ, મહાવીર, મહમ્મદ અંદર તરફની નજર લાવવા પ્રયત્ન કરતા રહ્યા; અને એમના પછી એમને પકડીને, માણસે ધર્મો બનાવી દીધા – અને વૈજ્ઞાનિક, આર્થિક દૂષણો કરતાં પણ ઘણી વધારે ભયાવહ તબાહીઓ સર્જી.

      માનવજાતના માનસમાં આમૂલ પરિવર્તન આવે અને કોઈ માન્યતા કે પૂર્વગ્રહ કે જડતાના આધારે નહીં પણ વિવેક, સમતા, કરૂણા, સમભાવ , સહકાર અને પ્રેમના આધાર પર ચાલતું જીવન પ્રચલિત થાય – એવી માનવમનમાં આમૂલ ક્રાન્તિ આવવી હજુ બાકી છે – ભલે બાહ્ય પ્રગતિ જેટ ગતિએ થવા માંડી ન હોય.
      એની જ આરજૂ છે – આતુરતા છે – અભિપ્સા છે.

  4. pragnaju નવેમ્બર 10, 2015 પર 1:06 પી એમ(pm)

    અમે વાંચેલા પુસ્તકોમા આ બે
    ૧ અમારા મા કીશોરલાલ મશરુવાળાની ‘સમૂળી ક્રાંતિ’ આ પુસ્તક માં બહુ ખુબી થી આપ્યું છે. “જો તમે અને હું નર્યું સત્ય અને કેવળ સત્ય જ પાંચ મિનિટ કહીશું તો આપણા સઘળા મિત્રો આપણને છોડી જશે; જો દસ મિનિટ સુધી, તો આપણને દેશમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવશે; જો પંદર મિનિટ સુધી, તો આપણને ફાંસીએ ચડાવશે.” અને છતાં માનવજાતિ અને માનવતા પર મારી શ્રદ્ધા છે. તે કોઈ એક જ દેશના કે સમયના લોકો વિષે માર્યાદિત નથી. મેં ઘણી વાર કહ્યું છે તેમ પૂર્વની સાસ્કૃતિ અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિ, હિંદુ સંસ્કૃતિ, મુસ્લિમ સસ્કૃતિ વગેરે ભેદો મને મહત્વના લાગતા નથી. માનવપ્રજામાં બે જ સંસ્કૃતિઓ છે: ભદ્ર સંસ્કૃતિ અને સંત સંસ્કૃતિ બંનેના પ્રતિનિધિઓ આખી દુનિયામાં છે. જેટલે અંશે સંત સંસ્કૃતિના ઉપાસકો નિષ્ઠાથી અને નિર્ભયતાથી વ્યવહાર કરશે તેટલે જ અંશે માનવજાતિની સુખની માત્ર વધશે.
    ૨ અમારા મા દાદાની વિચારક્રાંતિ
    દરેક વખતે પ્રશ્ન થાય કે બદલીને કેવા વિચાર બદલો છો તે…
    ध्यायते विषयां पुंसः संगस्तेषूपजायते. संगात्संजायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते क्रोधात् भवति सम्मोहःसम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः. स्म्रुतिभ्रम्शात बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति
    યાદ આવે દાદા ધર્માધિકારીઃ વૈચારિક સ્વતંત્રતાના આશક-આરાધક
    વક્રતા લાગે, છતાં હકીકત છેઃ ગાંધી – અને ખાસ તો ગાંધીવાદીઓ- હવે દારૂબંધી અને લઠ્ઠાકાંડ સંદર્ભે જ યાદ આવે છે. ગાંધી પ્રત્યે આદર અને ગાંધીવાદીઓની એલર્જી ધરાવનારા લોકોની કમી નથી. કેટલાક ગાંધીવાદીઓ ઢળતી ઊંમરે પોતાની અને પોતાના ‘સહધર્મીઓ’ની નિષ્ફળતાઓ જોતા-સ્વીકારતા પણ થયા છે. ગાંધીવાદીઓના આ સામાન્ય સમુહમાંથી જુદું તરી આવતું એક નામ એટલે દાદા ધર્માધિકારી.
    ત્રણ પેઢીના સંગ્રામના સાક્ષી
    શંકર ત્ર્યંબક ધર્માધિકારી તરીકે જન્મેલા દાદા વીસમી સદીનાં એવાં જૂજ પાત્રોમાં સ્થાન ધરાવે છે, જે ભારતની આઝાદીના તેમ જ આઝાદી પછીના જનસંઘર્ષોમાં પણ ઉંડા રસથી અને વિચારધારાઓના વહેણમાં તણાયા વિના સંકળાયા.
    કોંગ્રેસી નેતાઓ આઝાદી પછી સત્તા સેવવામાં પડી ગયા ત્યારે રામમનોહર લોહિયા અને જયપ્રકાશ નારાયણ જેવા સમાજવાદીઓ અને વિનોબા જેવા ગાંધીના ઉત્તરાધિકારી ઠરીને બેસે નહીં એ સમજાય, પણ ગાંધીના આગ્રહથી ધારાસભાની ચૂંટણી લડેલા અને બંધારણસભાના સભ્ય બનેલા દાદા ધર્માધિકારીમાં એવું તે શું હતું કે તે સત્તાની સુંવાળપથી દૂર રહ્યા?
    સીધોસાદો જવાબ છેઃ સ્વતંત્ર બુદ્ધિ અને કોઇના અનુયાયી બન્યા વિના, પોતાની બુદ્ધિને જે ઠીક લાગે તે દિલથી અપનાવવાની તત્પરતા. એ જ કારણથી વિનોબાએ તેમને (પંડિત મંડનમિશ્રના નામ પરથી) ‘ખંડનમિશ્ર’ જેવું ઉપનામ આપ્યું હતું! આ ગુણને કારણે જ ૧૯૨૦ના નાગપુર કોંગ્રેસ અધિવેશન વખતે ૨૧ વર્ષના, બીજા યુવાનો જેવા જ તોફાની, હોસ્ટેલની દીવાલ કૂદીને રાત્રે નૌટંકી જોવા જનારા, મેટ્રિકમાં બે વાર નાપાસ થયેલા, ઉત્તમ વક્તા તરીકે જાણીતા શંકર ધર્માધિકારી ગાંધીજીથી ચળ્યા નહીં. મિત્રો સાથે ગાંધીજના ઉતારે ગયેલા શંકર ધર્માધિકારી સાથે ગાંધીજીએ ઘણી વાતો કરી. પણ શંકરે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીઘું,‘તમે મને સમજાવવામાં અને મારૂં પરિવર્તન કરવામાં સફળ થયા નથી. છતાં, તમે કહો છો કે તલવાર વિના સ્વરાજ્ય આવી શકે અને અસહકાર સફળ થઇ શકે, તો હું તમારી પાછળ આવવા તૈયાર છું. મારી જિંદગીનું કંઇ એટલું બઘું મહત્ત્વ નથી કે તેને હું સાચવતો ફરૂં.’
    ત્યાર પહેલાં એક પરિચિતના ઘરે શંકરની મુલાકાત ક્રાંતિકારી રાસબિહારી બોસ સાથે થઇ હતી. બોસ હિંસાની ફિલસૂફીમાં માનતા હતા અને એક વાઇસરોય પર બોમ્બ ફેંકવામાં તે સામેલ હતા. તેમણે આઘ્યાત્મિક સંસ્કારની વાત કરી અને ‘અમારા એક હાથમાં બોમ્બ છે, તો બીજા હાથમાં ગીતા છે’ એવી વાત કરી, ત્યારે પણ શંકરે આદરપૂર્વક કહી દીઘું હતું કે ‘બોમ્બનો પ્રયોગ આઘ્યાત્મિક ચીજ નથી અને એ બાબતમાં હું તમારી સાથે સંમત નથી.’ એ વખતે શંકરની ઊંમર માંડ ૧૫ વર્ષની હતી.
    દાદા ધર્માધિકારીનાં આત્મકથાનક લખાણોના કાન્તિ શાહે કરેલા ગુજરાતી અનુવાદ ‘મનીષીની સ્નેહગાથા’માં નોંધાયા પ્રમાણે, દાદા ગાંધીજીની સાથે દાંડીકૂચમાં સામેલ થવા પણ ઇચ્છતા હતા. ગાંધીજીએ તેમને સામેલ કર્યા નહીં. એટલે તેમની ઇચ્છા અધૂરી રહી.
    વર્ધા (મહારાષ્ટ્ર) બજાજવાડીમાં ગાંધીજીના કેટલાક સાથીદારો સાથે રહેતા દાદા ધર્માધિકારીએ આઝાદી પછી વિનોબાના ભૂદાનયજ્ઞમાં સક્રિય સહયોગ આપ્યો અને ‘લોકનાયક’ જયપ્રકાશ નારાયણ સાથે પણ સતત સંપર્કમાં રહ્યા.
    વર્ષો પહેલાં એક કાર્યક્રમમાં લોકમાન્ય તિલકને તેમણે પૂછ્યું હતું,‘લોકમાન્ય બનવા માટે શું કરવું જોઇએ?’ ત્યારે તિલકે જવાબ આપ્યો હતો,‘લોકમાન્ય બનવાનો એક જ રસ્તો છે. લોકમાન્ય બનવાની આકાંક્ષા છોડી દો!’ દાદા ધર્માધિકારીએ જાણેઅજાણે એ શબ્દોનું પાલન કર્યું. શક્ય હોય ત્યાં સુધી હોદ્દાથી અને સત્તાથી દૂર રહ્યા. સ્વરાજ મળતાં પહેલાં ૧૯૪૬ની ચૂંટણીમાં તેમનું નામ મૂકાયું, ત્યારે દાદાએ ગાંધીજીને એક લાંબો પત્ર લખીને પોતાની ઉમેદવારી રદ કરવા જણાવ્યું, પણ ગાંધીજીએ તેમને લખ્યું,‘બધા મિત્રો કહે છે એટલે વગર મહેનતે એસેમ્બલીમાં જઇ શકતા હો તો ચાલ્યા જાવ- એમ સમજીને કે મખમલની ગાદી પર બેસવા નહીં, પણ કાંટાની ગાદી પર બેસવા માટે…’ આટલેથી સમાધાન ન થતાં તેમણે દાદાને રૂબરૂ બોલાવીને કહ્યું કે ‘તું જવા નથી માગતો, તેને તો હું તારી યોગ્યતા માનું છું. આવા લોકોએ તો જરૂર જવું જોઇએ.’
    લોકશાહીના વિરોધાભાસનો અહેસાસ
    દેશનું બંધારણ રચનારી સભામાં દાદા ધર્માધિકારી સભ્ય બન્યા, પરંતુ તે લોકશાહી કે આઝાદી વિશે ગુલાબી ખ્યાલોમાં ન હતા. સ્વરાજ અંગ્રેજોના રાજ કરતાં ચડિયાતું હશે એવું તેમને ત્યારે પણ લાગતું ન હતું. અંગ્રેજો દ્વારા આ દેશમાં આવેલાં શિક્ષણના અધિકાર, બંધારણીય સમાનતા અને લોકશાહીની ચેતના જેવાં તત્ત્વ ભારતમાં પાંગરી શક્યાં નહીં તેનો તેનો તેમને પૂરો અહેસાસ હતો. તેમના શબ્દો ટાંકીએ તો, ‘આપણા દેશનો કંગાળ, નિઃશસ્ત્ર અને મામૂલી માણસ દિલ્લીના સિંહાસનનો માલિક બની ગયો તેની ખુશી હતી, પણ દિલ્લીનો શહેનશાહ બનવા છતાં તે લાચાર, વિવશ અને અભાવગ્રસ્ત જ રહી ગયો’ તેનો ખટકો પણ હતો. તેનું કારણ દાદાને એ લાગતું હતું કે ‘હકૂમત એની થઇ ગઇ, પણ દોલત એની થઇ નહીં. એ રાજા બની ગયો, પણ માલિક ન બન્યો. તખ્ત અને તાજ એનાં થઇ ગયાં, પણ જમીન એની ન થઇ.’
    સંસદીય પ્રકારની લોકશાહીમાં લોકસભાને સર્વોપરી ગણવા અંગે પણ દાદાને કચવાટ હતો. તેમણે લખ્યું હતું કે ‘લોકસભા સર્વસત્તાધીશ સંસ્થા છે તે વિચાર મારી દૃષ્ટિએ ખતરનાક છે. આ તો બહુમતિ પણ નથી…પરંતુ સર્વાનુમતિ પણ હંમેશાં ન્યાયોચિત જ હોય એમ થોડું કહી શકાય? …સંસદમાં સર્વાનુમતિએ માન્ય કરવામાં આવેલો પ્રસ્તાવ પણ જો માનવીય મૂલ્યોથી વિપરીત હોય તો એ બાબતમાં હું સંસદની સત્તા આખરી માનવા હું તૈયાર નથી…સર્વાનુમતે પણ જો અન્યાયકારી હોય તો તે પ્રમાણરૂપ નથી, એ ગાંધીજીના સત્યાગ્રહનું તત્ત્વજ્ઞાન છે.’
    દાદાની કલ્પનાના બંધારણમાં 3 બાબતોનું મહત્ત્વ સૌથી વઘુ હતું ૧) જ્ઞાતિસત્તાનો અંત ૨) સંપ્રદાયવાદનો અંત. આ મુદ્દે તે પાછળથી વિનોબાનું એક પ્રવચન ટાંકતા હતા. વિનોબાએ કહ્યું હતું કે કોઇ પણ વ્યક્તિનો જન્મજાત ધર્મ ન હોવો જોઇએ. જેમ ૧૮ વર્ષે માણસને મતાધિકાર મળે છે, તેમ ૧૮ વર્ષની ઊંમરે માણસને પોતાની ઉપાસનાનો માર્ગ પસંદ કરવાનો અધિકાર મળવો જોઇએ. ૩) ગરીબ-અમીરના ભેદનો અંત. દારૂબંધી વિશે દાદા માનતા હતા કે ‘જ્યાં સુધી સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિમાં સુધારો ન થાય, ત્યાં સુધી દારૂબંધી જેવા સુધારાઓને પોષણ મળતું નથી અને તેમનાં મૂળીયાં ઉંડાં ઉતરતાં નથી.’
    લોકશાહીના ‘લોક’ને માલિક બનાવવાની ઝુંબેશ
    ગાંધીજીની વિદાયનાં ચાર વર્ષ પછી વિનોબાએ ગાંધીવિચાર પોતાની રીતે અને બદલાયેલા સંદર્ભે આગળ વધારવા માટે ભૂદાનયજ્ઞ જેવો મૌલિક કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો. તેમાં ભૂમિહીનોને જમીનની માલિકી અપાવવાની વાત હતી. ભૂદાનયજ્ઞથી ગરીબોને જમીનની માલિકી મળતાં લોહી રેડાયા વિના કે ખટરાગ થયા વિના અહિંસક અને પ્રેમાળ ક્રાંતિ સર્જાશે, એવો વિશ્વાસ દાદા ધર્માધિકારી જેવા સ્વતંત્ર બુદ્ધિ ધરાવતા માણસોને પણ બંધાયો હતો. વિનોબા પગપાળા ચાલીને યાત્રા કરતા, ગામેગામ જમીનો મળતી, વિનોબાનાં પ્રવચનો થતાં. તેમાં રામાયણ-ભાગવત અને વેદ-પુરાણથી માંડીને શેક્સપિયર-વર્ડ્ઝવર્થ સુધીના વિષયો આવી જાય. વિનોબાનો અભ્યાસ ઉંડો અને વ્યાપક હતો, પણ તે કેવળ પાંડિત્ય ડહોળવા માટે ન હતો. વર્ષો પહેલાં દાદા ધર્માધિકારી બીજી પ્રવૃત્તિ છોડીને વેદાંત અને ભારતીય સંસ્કૃતિના આધારરૂપ ગ્રંથોનો બાકાયદા અભ્યાસ કરવા ગયા, ત્યારે વિનોબા તેમને વારંવાર પત્રમાં લખતા,‘બધા તત્ત્વજ્ઞાનનો વિચાર જીવનની દૃષ્ટિએ કરો. પાંડિત્ય માટે અઘ્યયન કરવામાં ફાયદો નથી.’ તેમણે દાદાને સમાજથી અળગા બનીને પોતાના એકદંડિયા મહેલમાં કેદ થઇ જતા પંડિત બનતાં અટકાવ્યા હતા.
    કોઇ પણ અસાધારણ વ્યક્તિને ‘દૈવી’ સ્વરૂપ આપવાની ખાસિયત ધરાવતા ભારતીય જનસમાજમાં વિનોબાની સરખામણી જમીન માગનાર વામન અવતાર સાથે થઇ રહી હતી. બીજી તરફ, સર્વોદયીઓને મહેણાંટોણાં મારનારા પણ ઓછા ન હતા. એક મિત્ર દાદા ધર્માધિકારીને કહેતા,‘તમારે તો ઠીક છે! જીતો તો મિનિસ્ટર, હારો તો ગવર્નર, નિવૃત્ત થાવ તો વાઇસ ચાન્સેલર અને કંઇ ન બચે તો સર્વોદય તો છે જ!’
    દાદા ધર્માધિકારી ૧૯૩૮થી ‘સર્વોદય’ માસિકનું સંપાદન કરતા હતા. તે માનતા હતા કે સર્વોદય કોઇ ધર્મગ્રંથ કે મહાપુરૂષ (ગાંધી/વિનોબા)થી સ્વતંત્ર એવો જીવનદર્શનનો સંદેશ હતો. છતાં, તેનું સંગઠન થવાને કારણે સર્વોદય જાણે અલગ સંપ્રદાય હોય એવી છાપ ઉભી થઇ. પોતાની લાખ અનિચ્છાએ પણ ‘ગાંધીવાદના ભાષ્યકાર’ તરીકે જાણીતા બનેલા દાદાએ લખ્યું હતું,‘મારે મન સર્વોદય એટલે જીવનનું સમગ્ર, સંવાદી અને સમન્યવયાત્મક દર્શન’. એ માનતા હતા કે વિનોબા ગાંધીના અનુયાયી નહીં, ઉત્તરાધિકારી હતા. તેમણે ગાંધીનો વિસ્તાર કર્યો અને પ્રસ્તુત કર્યા.
    વિનોબા પ્રત્યે અપાર આદર ધરાવવા છતાં ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેમણે પત્ર લખીને પોતાનાં મંતવ્યો જણાવ્યાં હતાં. વિનોબાએ કટોકટીને ‘અનુશાસન પર્વ’ ગણાવ્યું હતું, પણ દાદાએ તેને ‘આતંક પર્વ’ અને ‘દમન પર્વ’ તરીકે ઓળખાવ્યું. જયપ્રકાશ નારાયણની મર્યાદાઓથી પણ તે પરિચિત હતા. છતાં મતભેદોએ તેમની વચ્ચેના આદરમાં ઘટાડો કર્યો નહીં.
    સ્વતંત્ર વિચારસરણીને લીધે અનેક યુવક-યુવતીઓના પ્રિય બની રહેલા દાદા ધર્માધિકારી ઉત્તરાવસ્થામાં ઓળખનું વઘુ એક છોગું ઉમેરાયું. તેમના પુત્ર ન્યાયાધીશ ચંદ્રશેખર ધર્માધિકારીના પિતા તરીકે તે ઓળખાવા લાગ્યા. દાદાનાં પત્ની આઝાદીના આંદોલનમાં જેલવાસ દરમિયાન દિમાગી સંતુલન ખોઇ બેઠેલાં. છતાં, દાદાએ પોતાના જીવનનું અને વિચારોનું સંતુલન ખોરવાવા દીઘું નહીં.
    દાદા રમૂજમાં પોતાની જાતને મઘ્યમપદલોપી તરીકે ઓળખાવતા હતા. એ કહેતા કે ‘મારા પિતા ન્યાયાધીશ, પુત્ર ન્યાયાધીશ. પણ મારી બાબતમાં ન્યાયાધીશપદનો લોપ છે!’ હકીકતે, દાદા પરાધીન અને સ્વતંત્ર ભારતની અનેક પેઢીઓને જોડતી કડી સમાન બની રહ્યા. ૧૯૮૫માં તેમની વિદાયથી ગાંધીવાદ-ભૂદાન-વિનોબા-જયપ્રકાશને વર્તમાન સાથે સાંકળતી મહત્ત્વપૂર્ણ કડીનો લોપ થયો.
    વિચારક્રાંતિ પુસ્તક જરુર વાંચશો/વિચારશો/પચાવશો

    • સુરેશ નવેમ્બર 10, 2015 પર 3:37 પી એમ(pm)

      જેટલે અંશે સંત સંસ્કૃતિના ઉપાસકો નિષ્ઠાથી અને નિર્ભયતાથી વ્યવહાર કરશે તેટલે જ અંશે માનવજાતિની સુખની માત્ર વધશે.
      ————
      બહુ જ સરસ વાત. ગમી ગઈ.
      આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિ ત્યારે જ કામિયાબ બની શકે , જ્યારે માનવમનમાં આમૂલ ઉત્ક્રાન્તિ આવે.
      ———-
      વિચારક્રાંતિ પુસ્તક જરુર વાંચશો/વિચારશો/પચાવશો
      કોઈ પુસ્તક, ઉપદેશ કે ઉપદેશક આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિ ન લાવી શકે. માનવમનમાં ઉત્ક્રાન્તિ સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. એની શરૂઆત આપણે આપના જીવનમાથી કરીએ.

  5. nabhakashdeep નવેમ્બર 10, 2015 પર 3:48 પી એમ(pm)

    શ્રી સુરેશભાઈ…ક્રાન્તિ એટલે સાચે જ ક્રાન્તિ. છક્કા છૂટી જાય. વ્યક્તિને વિરાટ બનાવતી તાકાત. એ પ્રગતિ કરાવે..ઘર, સમાજ ,દેશ ને ‘સ્વ’ની ક્રાન્તિ એટલે પરમાણુ બોમ્બ જેવી અફાટ તાકાત..પણ વિનાશી નહીં..કલ્યાણી.

    રમેશ પટેલ(આકાશદીપ)

  6. La' Kant " કંઈક " નવેમ્બર 12, 2015 પર 8:10 એ એમ (am)

    “……વિચારક્રાંતિ પુસ્તક જરુર વાંચશો/વિચારશો/પચાવશો…..” +
    + ‘સ્વ’ની ક્રાન્તિ એટલે પરમાણુ બોમ્બ જેવી અફાટ તાકાત….” +
    “…માનવમનમાં આમૂલ ઉત્ક્રાન્તિ આવે.શરૂઆત આપણે આપના જીવનમાથી કરીએ.”

    ” ભીતર હી ભીતર ….ભીતર ‘ભીતર હી ભીતર’હી ભીતર, ઔર ભીતર…”
    અનુભવોને વાચા ફૂટી……..
    અનુભવોનો શબ્દ દેહ…….”]

    [“અનુભવોને શબ્દ દ્વારા વ્યક્ત કરવા એ ખુબજ કઠીન કામ છે.]

    “વાવાઝોડાની આરતી ઉતારવા જેવું કામ છે” એવું કવિ અનિલ જોશી કહે છે.”

    [ઘાયલસાહેબ કહે છે તેમ ‘ જે આવે ગળામાં, તે ઉલટથી ગાઈ જવામાં લિજ્જત છે.]- -‘મેઘબિંદુ’

    *****************************************************************************************************

    વિસ્તરવું [ ઉત્ક્રાંતિ ] સહજ ક્રમ, કુદરતનો નિયમ એક રી-સાઈક્લિંગનિ પ્રક્રિયા પણ ….. નવું આવે ,
    થોડો સમય ટકે, નાશ પામે અને ફરી નવું જન્મે/સર્જાય …..તેનું “ચાલકબળ ” ? ચૈતન્ય-તત્ત્વ !

    *** પરમ આનંદ! ***
    હું તો જાણે છું,પુષ્કળ પ્રકાશનો પૂંજપૂંજ, તેજવર્તૂળ વ્યાપ છું , શૂન્યનો અનંત વિસ્તાર છું, ચોફેર ચળકતો ચેતનાનો ચાપ છું . *** પરમ આનંદ! *** છેલ્લી વિદાય અને છેક પહોંચી ગય…
    PARAMAANAND.WORDPRESS.COM
    ********************************
    ​​અંતર-શોધ….~!
    ધાર્યું ન્હોતું ત્યાંથી સગડ મળ્યા,તત્વ નીકળ્યું,
    મહામૌન ખોદ્યું,તો શબ્દો મળ્યા,સત્વ નીકળ્યું,
    નગણ્ય કર્યું જે , એમાં અજબ મહત્વ નીકળ્યું,
    પકડી રાખેલું છોડવા લાયક, ‘મમત્વ‘ નીકળ્યું,*
    નડતું‘તું બધો સમય અહંનું જડત્વ નીકળ્યું,
    બીજાની વાત કરતાં,તેમાંથી “સ્વત્વ” નીકળ્યું.
    મન નું વલોણું ચાલ્યું,મન્થનથી તથ્ય નીકળ્યું,
    ‘કઈંક‘ની ખણખોદ રંગ લાવી, ને ,પથ્ય નીકળ્યું.
    *****
    [1] લક્ષ્મીકાન્તમ,કમલનયનમ,સરલમ નીર્મલમ!
    જાતને જાગૃત કરવા હું ‘કમલ‘* પાસે ગયો,
    મને નિરાવૃત થતો જોયો, છેક અમલ થયો!
    ફંફોસતાં,ખોજતા ખુદને,સાવ નિર્મલ હું થયો!
    અતિશય આનંદે‘​​કમલ–જલવત્‘સાવ હું થયો!
    *****
    *[‘કમલ‘]*– એક મિત્ર,જે મને વિચારોની ખેતી દ્વારા અધ્યાત્મ–તત્વ તરફ દોરી ગયો.
    [ (જે હતું) / થયું ] કર્માધીન ગતિ સાથે સઘનપણે પારસ્પરિકતાના ભાવે જોડાયેલ છે! ‘જે છે‘ અને પરિણમશે, “સંયોગ” અન્યો,ને આધારેજ છે.આ સંકલ્પના-વિચારને કઈંક વધુ સ્પષ્ટ કરવા “આ લખાણ કેમ શક્ય બન્યું?”, તેની વાત લઇ સમજવા કોશીશ કરીએ! આ અગાઉ આ લખનારના મન માં સહજ એવો ભાવ આવ્યો,-આ “કઈંક “ઉપનામ શા માટે? તેનોઅર્થ શું? હવે, આ આતુરતા – જિજ્ઞાસા (થોડું વધુ જાણવાની ઈચ્છા-ભાવ, ચિંતન, સંવેદના માનવસહજ સ્વભાવગુણ -લક્ષણ છે , તેની તીવ્રતા એવી અંકાઈ/જડાઈગઈ કે, “ઈશકૃપા”- નું તત્વ કામ કરી ગયું. સમયચક્રનીગતિને માર્ગે એક મુકામ ….લખનારનું બ્રાહ્મ-મુહૂર્તમાં [૪.૦૦-સવારે] ઊઠી જવાનું બન્યું,વિચાર-ધ્યાનની રમણા સહજ ઘટી–ચાલી,…નાહી -ધોઈ, સ્વચ્છ થઇ સ્વસ્થ થઇ સ્થિર બેઠક જામી, અન્ય સમવાયો-સાધનો,-ટેબલ પર હાજર હતાજ.

    [આ ડાયરી,શરીર-હાથ,આંગળા પેન,ફેન,-દીવા-બત્તી ]ને, સૌથી મોટી વાત, તે “મૂડ”,-સહજ લખવાની ચળ-મસ્તીનું હોવું તે, સ્વયં કો‘ક કંપનલહરો અગોચર અકળમાંથી આવતી ગઈને,.”ઈશકૃપા”ના બળે શબ્દો સૂઝતા ગયા, ને ગોઠવાતાગયા.સ્થૂળ જગતમાં,’લક્ષ્મીકાંત મોહનલાલ ઠક્કર‘ને નામે જે,ઓળખાય છે,તેના મન-શરીર દ્વારા આ લખાણ શક્ય બન્યું…કાર્ય થયું ,કારણ તો હતુંજ.તેની પાછળ એક તીવ્ર ઈચ્છા,-ભાવકર્મ નું, સંકલ્પ બળનું મૂળ કારણ હતુંજ. [ ‘કઈંક‘, આ કઈંક એટલે પ્રથમ”અહં”ભાવ ભીતરના હકારાત્મક “હું”કારનો બોલકો રણકો, બીજું (અસ્તિત્વ) સમગ્ર અસ્તિત્વની અપેક્ષાએ નગણ્ય ખુદના વજૂદ રજકણ અતિપવિત્ર અંશ ( ભાગ-અનુભાગ) [જેમ સૂરજ પાસે આગિયો ]

    ત્રીજું, ‘કઈંક‘ શબ્દ પાછળ સમાયેલું છે,અનિશ્ચિતતાનું,-અચોક્કસતાનું તત્વ ( “શું?”) તેની પૂરી જાણ ના હોવી તે. તે કદાચ સમયની ગતિ-સંયોગ સાપેક્ષતા સૂચવે છે—વાત,વસ્તુ,વ્યક્તિનું કશાક પર આધારિત રૂપ-સ્વરૂપ આકૃતિ, મૂડ-મિજાજલક્ષી સ્વભાવગુણ ની મર્યાદા સૂચવે છે.અહીં આ ત્રણ વિશેષ ભાવ જે કુદરતી રીતે વણાઈ ગયેલા લાગે છે, તે આ સમગ્ર “અસ્તિત્વ” આપણી ‘હસ્તિ‘-હયાતી – (હોવું તે)ને અનુલક્ષીનેજ છે, ફોડ પાડીને વાત કરીએ તો”આત્મા” [જે પરમ (મહા=સમગ્ર) તેજનો અંશ-“જ્યોતિબિંદુ”(અન્ગુષ્ટ–પ્રમાણ ), આપણા શરીર-મન(કે મન-શરીર)નું ચાલક-પાલક બળ છે,શક્તિ-સ્રોત છે,જે દીવા-દાંડીની સર્ચલાઈટનું કામ કરે છે.] ‘તે કેમ હતું?’ તે શોધવા વધુ અંતર-શોધ આદરવી પડે! અકળ રહસ્યભર્યા વાત-મુદ્દા લાગે છે,પણ તેનું મૂળ કારણ શોધવું અશક્ય તો નથીજ! કારણ,શોધશો તો ચોક્કસ મળી જશે.એ કુદરતી વ્યવસ્થાગત યંત્રણાનીજ વાત.બાકી,“કઈંક” ને એક વાત નો જબરો શોખ:” એના ફળદ્રુપ મનમાં વિચારોની ખેતી કરવાનું ગમે,પ્રશ્નોના જવાબ શોધતા રે’વું, અતલના ઊંડાણ નું મૂળ મળશે જ, કારણ,– એ આપણી ભીતરની જ વાત છેને? એક કવિજીવનું સ્વગુહામાં ઊંડું અવગાહન, જે તેને માટે મુખ્ય છે, ને સહજ પણ. ઊંડું અને સૂક્ષ્મ અભ્યાસુ દૃષ્ટિથી ભીતરની અંતર–જિજ્ઞાસા સંતોષવા કરાયેલું પૃથક્કરણ તેની શક્તિ છે….,જે ” ઈશકૃપા”ને જ ઇંગિત કરે છે! એટલેજ, ’કવિ‘ને લોકો ‘મોસ્ટ બ્લેસ્સેડ‘-કૃપા-પાત્ર, આશીર્વlદપ્રાપ્ત ગણતા હશે? કવિ લખે છે: ‘ મારી અંતર–આનંદની “તેજલ રેખ” વિસ્તરતી,લરજતી,ચોપાસ ફરીવળતી ,લહેકા-ટહૂકા….. ફૂલ-ગુલાલની જેમ છાંટતી ..’હળવાશ‘અને ‘આશાયેશ‘ તેના” લાગણી-સંવેદના ના સિક્કાની બે બાજુની છાપ છે ! કવિની લાક્ષણિકતા તે તેનું કોમલ કોમલ હોવું તે..! નઝાકત…અલાયદાપણું..

    ( સામાન્ય લોકોથી અલગ ઊફરા-જુદી રીતે જીવવામાં, માનવા અને કરવામાં આનંદ ઉઠાવનારા-માણવાવાળાઅલ્પસંખ્યકોમાંના એક એવા હોતા હોય છે.ભીતરમાં..નરમદિલ લજામણી ના છોડ જેવા! ને, બIહ્યમાં શુષ્ક ભાસે, રુક્ષ નેઅલિપ્ત લાગે..આ વિરોધાભાસ જ તેની તાકાત-ચાલક બળ॰ કવિ ચૂપ્પ-અબોલ હોય ત્યારેજ ખરેખર બોલતો હોય છે , ‘સ્વ‘-સંવાદ દ્વારા…,કારણ કે, તે અંતર–ખાણમાંના નિજ-શુદ્ધ તત્વ [‘સબ-કોન્સિયસ’-અર્ધ જાગૃત ચેતન મન] સાથે તીવ્ર જીવંત ઘનિષ્ટતાથી જોડાયેલો હોય છે.આનંદલહેર પર સવાર ખુદમાંજ નિમગ્ન ‘મસ્ત‘ હોતો હોય છે ! સ્થિરતા પ્રાપ્ત પોતાનાજ કેન્દ્રમાંજ અડોલ આસનમાં કવિને કશુંક અછૂતું અનોખું નિર્મળ પરિશુદ્ધ તત્વ દેખાડી દે છે, ને,પછી તેની કલમ સ્વયં સહજ ‘જીવંત‘ કરાંગુલિઓ દ્વારા કારીગરી-કામણ કરે છે.એટલે સહજ સ્પન્દને રણઝણ રમણા ..જેવી ઘટના ઘટે છે,ને આમ ક્યારેક, સ્વયં લખાઈ જતું હોય છે! એજ તેનું ઈનામ –શિરપાવ-અનમોલ ભેટ,ફલશ્રુતિ! આ એક, ” માં ” જેવી,બાળજન્મ સર્જન પ્રક્રિયા માંથી પસાર થવા જેવી, ગર્વપૂર્ણ ઘટના છે! આપણા જાણીતા લબ્ધપ્રતિષ્ઠ કવિશ્રી ડો.સુરેશ દલાલે ક્યાંક કહ્યું હોવાનું બરોબર યાદ છે.-” આપણા રક્તમાંસ કઈ કેવા રંગની ગાય-ભેંસના દૂધથી,કે કઈ ને કેવી ભૂમિ-માટીની વનસ્પતિ-ધાન્યોથી પોષાયાં બંધાયાં છે? આપણને ક્યાં કંઈ ખબર હોતી હોય છે?” ને, સબ ભૂમિ ગોપાલકીની રૂએ પણ બધ્ધુંએ, ” એ “નુંજ.ઈશ્વરનુંજ, ‘સુપરપાવર‘–કુદરતનું જ ને? આ તો બન્યું , ઘટ્યું,મળ્યું એની મ્હાણ-લ્હાણ.! વધુ શું?આ,-આવું વાંચીને ,જે કંઈ મળે / પમાય ,તેનુંજ વજૂદ ને ? અને વળી, આ એક નિજાનંદનીજ વાત છે –,જે સ્વકીયજ. ભલે તે લખનાર,વાંચનાર, ભાવકના સંસ્કાર,તત્કાલીન મન:સ્થિતિ પર ,તેની ગ્રાહ્ય ક્ષમતા પર,ને પાત્રતા પર,પણ, એટલુંજ નિર્ભર કરે છે.હકીકતમાં, વિશાળ ફલક પર સમગ્રતાપૂર્ણ નઝર રાખી ઊંચા આકાશે કોઈગ્રહ,ઉપગ્રહ,’સેટેલાઈટ‘ પર આસન ગોઠવી સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી જોવાય તો,પેલી હળુહળુ ચાલતી હૃદયધબક, જે શ્વાસની આવનજાવન, હરફર, ચકરાવાનેવશવર્તીને ચાલે છે, સમજાય.વળી, અદૃષ્ટ તાર-તંતુઓથી જોડાયેલા કંઈ કેટલાયે ચુંબકીય વીજતરંગોને આધારે ગતિમાન છે ,તે પણ સમજી શકાય.આ બધાય અસ્તિત્વો એક મસમોટી જાળ [નેટવર્ક]થી પરસ્પર ગૂંથાયેલા-બદ્ધ છે.પ્રાણ-તત્વને આધારે સજીવ વિચારો અત્ર-તત્ર-સર્વત્ર, ઉપર-નીચે,આસપાસ ફર્યાકરે છે, સમાન ગોત્ર, જાતના વિચારો પારસ્પરિક ખેંચાણ વશ [ જૂથવાદ= ‘ લાઈક એટ્રેકસ લાઈક ‘] ના વૈજ્ઞાનિક કુદરતી નિયમો ને આધીન આકર્ષાય છે.સમગ્રમાં વિદ્યમાન અદૃશ્ય અકળ ચેતના-શક્તિ સંજીવની-અમીવર્ષા કર્યા કરે છે,કર્યા કરે છે, કર્યાજ કરે છે.આ સતત થયાજ કરે છે,આ જગતનું સ્વયં-સંચાલિતપણું સિદ્ધ થાયછે.સર્વત્ર ગતિ છે.લોકો બોલ્યા કરે છે,ચાલ્યા કરે છે, ડોલ્યા કરે છે,નાચ્યાકરે છે.કંઈ ને કંઈ કર્યા કરે છે.કોઈ સંગીત કે રામધૂન-આઝાન કે, એવાકોઈ નાદ-બ્રહ્મનેઆધારે ગાય છે.કો‘ક વળી મૌન થઇ યોગ સંયોજન સાધીને માણ્યા કરે છે.યૌન-મૈથુન ની સર્જન પ્રક્રિયા ચાલ્યા કરે છે.અનહદના નાદના લય-તાલમાંઝીણી સિતાર રણઝણ શું બાજ્યા કરે છે. નિરંતર એવું ઘણું ચાલ્યા કરે છે,ભીતર-બહાર.એમાંના કંઈ સૂર-રાગ-આલાપ જેમ જેવા શબ્દોમાં ઝીલાયા તેવા ચીતર્યા છે એમ ને એમ ક્યાંક રેલો આવ્યા જેવુંયે લાગે, શાહી ઢોળાયા જેવું પણ લાગે , નદીમાં પૂર આવે,સમંદર માં તૂફાન ઉઠે તેમ મારા માટે આ એક નશા-વ્યસન શું છે. ચેતનાની કેફ-સમાધિ છે. કઈંક શારીરિક કે માનસિક જન્મ–જાત સંસ્કાર હશે.કે, કેળવાતું રહ્યું હશે, જે ટાળી કે ખાળી ના શકાય તેવા હેવા-ટેવ કે આદત (સહજ સ્વભાવગત ગુણ)જેવી અંગત નબળાઈ પણ કહી શકાય,- ‘આ “લખવું” તે!, સમગ્ર દૃષ્ટિને અનુલક્ષીને, અસ્તિત્વનું એક સ્વકીય અંગ/ભાગ ગણી શકાય.વળી, કો‘ક અકળ કારણોસર નથી લખાતું હોતું ત્યારે પંગુતાભાવ-અવશતા જેવુંયે મેહસૂસ થયું છે.છેવટે, આવી વાતો-શબ્દો-ભાવોજ આપણી જાતને ઘડે છે,સંવારે છે,બનાવે છે,ઉજાગર કરે છે.આ પ્રક્રિયા જીવનને રસાયન આપે છે.આ એક મજા છે,સજાયે છે,ને મોજ પણ છે , ને ખોજ પણ! લાઘવતા એ મારો સ્વભાવ નથી. લાંબા (કયારેક અતિદીર્ઘ પણ) લખાણો ને સદા સરળ પ્રતીકોનો ઉપયોગ મારી સહજ્સ્ફૂર્ત શૈલી બની ગઈ છે. ઘણીવાર તો જાણીબૂઝીને પાળતો –પોષતો હોઉં છું, આત્મ–રતિ ખાતર,એમજ. અને, છેલ્લે,‘જે છે તે’ ભીતરમાંજ અનુભવાયું છે,અહીં સમાવાયું છે…તે બધુંજ, ખાસ વિશેષ-વિશિષ્ટ ન પણ લાગે,વાંચનાર-ભાવકને,પણ, એનાથી મને અંતર-સુખની પ્રાપ્તિ તો થઈજ છે,આત્મ-સંતોષને પણ ઉપલબ્ધ થયો છું. આમાં ” હું, કઈંક અલગ=[હટકે છું”] એવો સૂક્ષ્મ ‘અહં‘ છેકજ નથી એમ તો કેમ કહેવાય? આ વાંચનાર-ભાવકને કશું મળે-પમાય ને, પુલક્ભાવ જાગે અંતરમાં,તો તેની પાત્રતા,ગ્રાહ્ય-ક્ષમતા, યોગ્ય ભૂમિકા -સ્તર-તેનાજ વિચાર-સંસ્કારને કારણેજ, એમજ કહેવાય . ભયો-ભયો!!! સ્વ.મીનાકુમારી ના શબ્દો યાદ આવે છે :

    “टुकड़े टुकड़े दिन बीता , धज्जी धज्जी रात मिली,

    जिसका जितना आँचल था,उतनी ही सौगात*मिली!”*

    જે લતા મંગેશકરે એક ગીતમાં ગાયું પણ છે. *’ઝીંદગી પ્યારકા ગીત…. હૈ..’

    કવિતા વિષે થોડુંક! મારી માન્યતા બાબત . ‘કવિતા કુદરતી છે,વૃક્ષ ની જેમ

    એટલે તેને ઊગવાના કોઈ ક્રમ-નિયમ ન જ હોય. એટલે, હમેશાં બદ્ધ આકાર-રૂપ-કદમાં હોય એમ તો નજ કહી શકાય.’કવિતા સાત કે સત્તર અક્ષરોની અથવા અગિયાર કે સત્તાવીશ લીટીઓની પણ હોઈ શકે’ (સુ.દ.),( લખનારનામનમાં ભાવ આવ્યો અને પ્રકટ થયો ,બસ એટલુંજ ! ને, આમ કવિતા ‘સર-રિયલ’ સતત છે જ, જે, કુદરતમાં સહજ ચાલ્યા કરે છે.અદૃશ્ય સંગીતની જેમ અનંતમાં વિસ્તરતી ઘટના છે! કુદરતની દેન જે છે, આપણ ને ને આસપાસ જે કંઈ દેખાય છે તે નિસર્ગ-ઈશ્વરની ઉત્તમ કવિતાજ છેને? તેને કાયમના કદ-રૂપઘાટ ક્યાં હોય છે? એ વાત જુદી કે,સાક્ષરતા-કેળવણી-બદ્ધ છંદ,સ્વરૂપ,માત્રા વિ.ના ચોકઠામાં ગોઠવીએ, એ તો વિદ્વતાપૂર્ણ કળા-કારીગરી ની વાત થઇ. ક્યારેક તો, એમ કરવાથી, ‘મારીને મુસલમાન બનાવવા જેવો ઘાટ ઘડાય છે?’- એમ લાગે. ક્યારેક શબ્દ-ગોઠવણી, પ્રાસ શણગાર ખાતર અર્થ-મર્મ,લય-તાલ ચૂકી જવાતા હોય, એવુંયે લાગે! સહજ એ બધું આવે તે વધુ સારું-ઉત્તમ,ખરું કે નહીં? ક્યારેક વળી એવી રચના-કૃતિ દુર્બોધ કે અગમ્ય બની જતી લાગે, લોકભોગ્ય ન પણ હોય! વિદ્વતા પણ અભિવ્યક્તિ તો માગેજ,[ મર્યાદિત જ્ઞાન ક્યારેક બોજ બને? ] પણ, એ પછી ખાસ-વિશિષ્ટ સર્જન કળા-પ્રદર્શનની વાત થઇ.ને, એમાંયે ખોટું કંઈ નથી જ. એવીજ રીતે,અછાંદસ કૃતિઓની જે ભરમાર જોવા મળે છે,તેમાંયે આવું તો બનેજ. ‘રીમિક્સ’ના આ ‘મોડર્ન’ યુગમાં દિશાહીનતા, સ્વચ્છંદી હોવાનો આવી કૃતિઓ પર આક્ષેપ-દોષારોપણ થાયજ છે.બેધારી તલવાર જેવી વાત છે આ લખનાર લખવા પ્રેરાય …ત્યારે મનને સંયત સ્થિર કરી, ઉક્સાવનાર સબળ કેન્દ્રિય વિચાર -ભાવ ઝીલી પકડી રાખે, પેનનીકાગળ પર સવારી ચાલે,તત્કાલીન ભાવ શબ્દ-દેહે સાકાર થાય,-જે સમગ્ર કુદરતી ઘટના વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે સ્વયં-સહજ કેટલી ચાલે છે,તેના પર અને લખનાર કેટલો સજ્જ છે, ઓછામાં ઓછો વહેંચાયેલો છે,તેની વિવિધ વૃતિ-પ્રવૃત્તિ અને ઘટનાક્રમની અસરો હેઠળ ,તેના પર આધાર તો રહેવાનો જ! તેમુજબ કૃતિનું કાઠું સ્વરૂપ,ગુણાત્મકતા બંધાવાના. અલબત્ત ,કલમની પરિપક્વતા શૈલી ,રીતિનીતિ વિ.પણ …એમાં ભાગ ભજવેજ છે.

    એટલે “કવિતા‘-કૃતિ” માત્ર એક સમયની દેન” હોય તે હોય .પછી તેમાં સુધારા વધારા-‘એડીટિંગ’ એ કળા કારીગરીની વાત થઇ.મૂલવણી તો માણનાર વાચક-ભાવકના અનુભવ-સમૃદ્ધિ-કક્ષા-સ્તર પરજ અવલંબે છે. પૂરતા સમય-ધ્યાન-રસ જો હોય તો જ મૂળ લખનારનો ભાવ બરોબર પકડાય ને સહી મૂલવણી શક્ય બને, અંગત પૂર્વગ્રહો પણ એટલાજ અગત્યના ! અગાઉ કદી એજ લખનારની કોઈ નબળી કૃતિ આવી હોય અને ન ગમી હોય તો નામ વાંચીનેજ અધકચરીમૂલવણી નવી-વંચાતી વર્તમાન કૃતિ વિષે સહજ થઇ જઈ શકે એય સ્વાભાવિક છે. મૂલવણીગત કૃતિ ના મૂળ આંક ને અર્ધાથી ગુણી તેનું મૂલ્ય અર્ધુંજ અંકાય.ને, ક્યારેક વિધાયક્તાત્મક યોગ્ય મૂલવણી પણ થઇ જાય,એય શક્ય છે જ. કુદરતનો વણલખ્યો સર્વસ્વીકૃત નિયમ છે,ભીતર જે જેવું હોય (અમુક-તમુક બદ્ધ માન્યતાઓ અનુસાર જેટલા ને જેવા તીવ્ર ભાવભર્યા હોય).તેનું બાહ્યમાં પ્રાકટ્ય-ઠોસ હકીકત રૂપે સામે આવવાનું ખાવાનું, સમજાય.બાહ્યથી, બાહ્યમાંથી, બાહ્ય દ્વારા (નિમિત્તે) મળે, “દૃષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ”’ને ભલા ઉવેખી નકારી શકાય? ભાવો – શબ્દો ક્યાંકથી વહી આવે છે,સુગંધની જેમ,ભીતર જો રંગીન મહેકતા ફૂલોની વસ્તી હોય તો, સ્પર્શે છે, ભળીને લય-તરંગોમાં ઓતપ્રોત-મય થાય છે. ભીતરમાંપ્રાસ-અનુપ્રાસ મળે છે. સ્પર્શ અને સ્પંદનોની છાયા-માયામાં, પ્રતિબિમ્બોમાં જીવાય છે,…ક્યારેક જીવનને અર્થ-સાર્થક્ય પ્રાપ્ત થાય છે, ધન્યતાનો અહેસાસ અંકે થાય છે . એટલે” કવિતા “એટલે” કવિતા”. પણ આપણું શું? કદાચ, કંઈ નહીં ! કોઈક જૂનું ગાણું નવા અંદાઝ, સ્ટાઈલમાં-શૈલીમાં આગવા રાગ –આલાપ ગાવાનો પ્રયત્ન માત્ર !મને અંદરમાં, અંતરતલમાં આસ્થા છે, એક અડગ પૂરી શ્રધ્ધા છે !

    “શબ્દમાં એક આગવી તાકાત છે” પ્રેરી શકવાની શક્તિ=ચૈતન્ય તત્વ છે,

    સંજીવની જેવી અસર પણ થતી હોય છે, એ કયારેક મનની ફળદ્રુપ ભૂમિમાં તુલસીના છોડ કે ગુલાબના ફૂલોની સુગંધ –મહેક રોપી ફેલાવી શકે!અભિરુચિ અને કઈંક યોગ્ય તે પુરુષાર્થ ની પૂર્વ–શરત તો ખરીજ!

    [જે હર ઉપલબ્ધિ માટે લાગૂ પાડી શકાય! ] ચાવ-લગાવે મને દ્રઢ મનોબળ પૂરું પાડ્યું છે. કયારેક વિષાદની નબળી ક્ષણોનીકાળી ભીંતમાં છેદ પાડીનેમને અજવાસ પણ આપ્યો છે ! ભીતર પ્રવેશી આનંદની સરવાણી વહાવી છે, કવિતાનું સાચકલું અમી–તત્વ ઉપલબ્ધ કરાવી આપ્યું છે. આ સત્ય, મારી અંગત સમજણ-અનાવૃત કરતા હું મને સદ્દભાગી સમજુ છું.છંદોબધ્ધતા, લય-તાલરસિત યોજનાબદ્ધ માત્રામેળ ગણતરીપૂર્વકનું સપ્રયત્ને, સહેતુક લખવાનું ઓછું જ બનતું હોય છે. સહજને કિનારે ચાલતાં,ઉત્સ્ફૂર્ત શબ્દો ક્યાંકથી ટપકી પડે, લખાય કવચિત્ સુધારા-વધારા થાય સહજ ભાષા-શુદ્ધિ,યોગ્ય શબ્દ-વપરાશ, પ્રભાવ અર્થે એવું બને પણ ખરું.- માત્ર વિચારબીજ કે ભાવ–તત્વનું પ્રાધાન્ય લાગે ત્યારે જંગલી ઘાસ જેવુંયે આડેધડ ઉગી નીકળે.*આ”કઈંક”- ” જે છે તે “ ,- ” “માં છે! –શૂન્યમાં, કેન્દ્ર ટપકું, -અસ્તિત્વનું. તેજ ઈશ્વર,તેજ સર્જન… જેમ “સૂર્ય” આકાશમાં સનાતન શાશ્વત છે.તેમ આવો શુભ ભાવ-ધ્રુવ ભાવ અંકિત છે. આજ સત્ય છે, અફર ; ન બદલાય તેવું સત્ય (રહસ્ય) છે આ જગતનું .આમાંજ બધું ઘટ્યા (બન્યા) કરેં છે. સર્જન,સંચાલન,સર્જન અર્થે વિસર્જન [વિશેષ રૂપે સર્જન]..આ ક્રિયા…પ્રક્રિયા… વિધિ સ્વયં થયા કરેં છે. આજ સમસ્ત જગત છે, જેમાં બધ્ધુંયે સમાહિત છે.સમસ્ત વૈશ્વિક,બૌધિક,-તાર્કિક સ્થૂળ અર્થોમાં, જ્ઞાન-માહીતિ ની દૃષ્ટિએ વૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભલે પ્રમાણો પ્રયોગો સિદ્ધ કાર્ય-કારણ શ્રુંખલા શોધાતા રહે,આવિષ્કૃત થતા રહે,પણ વૈયક્તિક લેવલે તો આ સો ટકા સ્વકીય અંગત અનુભવ-અનુભૂતિનો વિષય-વાત-મુદો છે. શ્રદ્ધા-માન્યતાની વાત જે છે, એટલે દ્વૈત, જે દૃશ્યમાન જગત છે-આભાસી દુનિયા છે,ત્યાં વ્યવહારિક દૃષ્ટિએ જણ જણ નું સત્ય, સ્થળ કાળની પરિસીમામાં બદલાતું દેખાવાનું. એટલેજ કો’કે કહ્યું છે “જણ જણ ને ક્ષણક્ષણ નું સત્ય જૂદુંજ હોવાનું”. : કારણ ,આ વર્તુળાકારે સમય–કાલ સંદર્ભે ચલિતભાવ,-ગતિની સતત-તા સિદ્ધ કરે છે. એટલે જ કહેછે. “પરિવર્તન કાયમી છે” [ધ ચેન્જ ઈઝ પરમેનન્ટ], જે દ્વૈતપણું સિદ્ધ કરે છે.
    કદાચ, બીજી રીતે કહીએ તો, –તેની બદલાતી પ્રતિચ્છાયા રૂપજ આ સઘળું છે. વિશ્વરમણા, મહારાસ– આભાસનો મહાખેલચાલી રહ્યો છે. ! જ્યારે જ્યારે આ અદૃશ્ય, અકળ ઈશ–તત્વને બાહ્યમાં, વ્યક્ત થવું હોય છે ” કોઈને કોઈ નિમિત માધ્યમ દ્વારા સ્વયં અભિવ્યક્ત થતું રહે છે. આ સ્વયંસંચાલિતપણાનું જે ચાલકબળ છે, તે અંતર-નિહિત શક્તિજ છે, જે સતત પ્રેર્યા કરે છે. કંપ, આંદોલનો, હલચલ રૂપે દેખાયા કરે છે.
    આ જગતમાં, આ જ એક પ્રકારે સર્જન શક્તિ છે, જે મુખરિત થઇ કળા, કારીગરી, હુન્નર રૂપે દૃશ્યમાન થાય છે. આ લખાવું,શબ્દ રૂપે , કે વાણી રૂપે
    બોલાવું , સંગીતના માધ્યમ દ્વારા ગવાવું, ચિત્ર કે શિલ્પ-સ્થાપત્યનું બનવું.. ને, એમાં અનેક ક્રિયા-પરિમાણો દ્વારા વ્યક્ત થવું તેની પાછળ જે કંઈ
    પ્રેરણા શક્તિ કામ કરી રહી છે, તે જ સર્જનાત્મકતા…જીવન…અસ્તિત્વ… ને,મૂલત: આ સર્જન, સંચાલન, વિસર્જનની (પ્રકટ=વ્યક્ત થવાનું ચાલતું રહે તે અર્થે, સૂર્ય-પૌરૂષ (પુરુષ, નર, પ્રાણી જીવ જે પ્રતીક ગણીએ) અને પૃથ્વી-ધરતી –ધરિત્રી-ધારણ-વહનકરનાર સ્ત્રૈણ-માદાતત્વ–(પોષણની જવાબદારીઓ નિભાવનાર(માતૃત્વધારક) જે અન્યસાયોન્ગિકતત્વો, –જળ, અગ્નિ,આકાશના સંયોજન-સહાય દ્વારાઆશક્ય બનાવેછે. આમ જ સર્વ જીવો,વનસ્પતિ,સમગ્ર અસ્તિત્વ (હયાતી ) જીવન પમર્યા કરે છે.એક મનોહારી સુગંધની જેમ, જેને હવાની જેમ,માત્ર ત્વચા-સ્પર્શ
    સાથેના આનંદ–આહ્ લાદની જેમ, માત્ર..,માત્ર મહેસૂસ કરી શકાય છે….!

    [ લક્ષ્મીકાંત મોહનલાલ ઠક્કર, , ‘કઈંક’

તમારા વિચારો જણાવશો?

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: