સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: અવલોકન

પ્રવેશ સમારોહ

આમ તો આ ફોટો અને આ વાત ટેક્સાસ-ટેક, લબક ખાતે મારી દીકરીના દીકરા જયના દીક્ષાન્ત સમારોહની છે – convocation, graduation.

પણ જ્યારે અમે તેને પોરસાવવા ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે ઉપરના ફોટામાં દેખાતો મોટા ટીવી સ્ક્રીન પરનો સ્વાગત સંદેશ વાંચી મન વિચારે ચઢી ગયું . એ વિચારની અભિવ્યક્તિ તો પછી. પણ એ શુભ પ્રસંગના આ થોડાક બીજા ફોટા –

ટેક્સાસ ટેક – લબક બહુ સમૃદ્ધ યુનિ. છે. એ જ આખા શહેરની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ. ત્રણ ચાર આવાં કે આનાથી પણ વધારે વિશાળ સ્ટેડિયમો, શિક્ષણ અને સંચાલન માટેની મસ મોટી, સાધન સમૃદ્ધ ઈમારતો અને રહેવાની ઠીક ઠીક ઉચ્ચ કક્ષાની સવલત વાળાં હોસ્ટેલો/ રહેઠાણો અમેરિકાની સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરે છે. લગભગ ૬૦૦ – ૮૦૦ વિધાર્થી/ વિદ્યાર્થીનીઓ તે દિવસે પોતાની જિંદગીની યાત્રા શરૂ કરવા મેદાને પડ્યા.

‘દીક્ષાન્ત’ શબ્દના સ્થાને ‘પ્રવેશ’

જીવનનો વિકાસ, શિક્ષણ, કેળવણી વિ. ના મત્લાનો સાર આપતો કેટલો બધો યથાર્થ શબ્દ ?

  • એક વ્યક્તિની ૨૦ – ૨૫ વર્ષની સાધના
  • એના પાલક કુટુમ્બની મહામૂલી મુડીના મોટા મસ ખર્ચ પાછળની ભાવના
  • તમામ શિક્ષણ સંસ્થાઓનો પાયાનો ઉદ્દેશ.
  • શિક્ષણ યજ્ઞની સમાપ્તિ
  • પણ જીવન સંગ્રામના મધ્યના અને બહુ જ અગત્યના ભાગની શરૂઆત

આખા વિશ્વમાં આનાથી ઘણી વધારે વિશાળ અથવા આવી જ કે આનાથી નિમ્ન કક્ષાની કે સાવ સામાન્ય સંસ્થામાંથી હજારો / લાખોની સંખ્યામાં યુવાનો અને યુવતીઓ તૈયાર થઈને પોતાના જીવનના મુખ્ય ભાગની શરૂઆત કરતાં હશે.

  • કેટકેટલી આશાઓની
  • મહત્વાકાંક્ષાઓની
  • ઉલ્લાસોની
  • ઉમંગોની
  • ચિંતાઓની
  • મૂષક દોડોની
  • વ્યથાઓની
  • હતાશાઓની

શરૂઆત

અસંખ્ય જીવન કિતાબોનાં પાનાં મનઃચક્ષુ સમક્ષ ખૂલવાં લાગ્યાં. અહીં કરેલ અનેક અવલોકનો તાજાં થઈ ગયાં.

જીવનના

એક નવા તબક્કાની

શરૂઆત

ગુંજારવ

આ શબ્દ વાંચીએ કે સાંભળીએ અને નિશાળનો ક્લાસરૂમ યાદ આવી જાય ને? એક પિરિયડ પત્યો હોય અને એની પછીના પિરિયડના ગુરૂજીની રાહ જોવાતી હોય, એ સમયમાં મધમાખીના ગુંજારવ જેવો અવાજ. અથવા કોઈ નાટક જોવા કે વ્યાખ્યાન સાંભળવા ગયા હોઈએ અને એ શરૂ થાય તે પહેલાં સંભળાતો અવાજ.

એ માત્ર ધીમો ગુંજારવ જ હોય –
કશા અર્થ વિનાનો.

પણ અહીં એની વાત નથી કરવાની. આ ગણગણાટ કે ગુંજારવ આપણે સાંભળી શકતા નથી. તજજ્ઞોના મત મુજબ ઊડતાં પક્ષીઓ આવો ગુંજારવ કરતાં હોય છે. અને એ એમને માટે બહુ કામનો હોય છે. સાથે ઊડતાં હજારો સાથીઓ સાથે તાલ મીલાવીને ઊડવા માટેની એમની કોઠાસૂઝ અને એ માટેનું એક સાધન. એનો અંગ્રેજી શબ્દ

Murmurations

આવું અદભૂત ઉડ્ડયન આપણે સૌએ નિહાળેલું છે – જોયા જ કરીએ એવું. પણ એને માટે પક્ષીઓ કોઈ નિશાળમાં નથા જતાં! એ તો એમની કોઠા સૂઝ અને બીજાં સિનિયરોનું અનુકરણ કરીને પ્રાપ્ત કરેલી ક્ષમતા. એ ઉડ્ડયન માટે કોઈ મકસદ નથી હોતી.

ખાલી …. ઊડવાનો આનંદ

આ અંગ્રેજી શબ્દ વિશે જાણ થઈ અને આ વિડિયો જોયો પછી એક જ પ્રશ્ન ઊભરી આવ્યો.
એમ કેમ કે, એ પક્ષીઓ કરતાં અનેક ગણું વિષદ અને જટિલ મગજ અને મન મળ્યાં હોવા છતાં, આપણે માનવો આવી, કેવળ આનંદ માટેની સહિયારી પ્રવૃત્તિ નથી કરી શકતાં?

આપણી અગાધ વિચાર શક્તિ શા માટે, મોટા ભાગે સ્વલક્ષી પ્રવૃત્તિને જ જન્મ આપે છે?

સંદર્ભ –
https://en.wikipedia.org/wiki/Swarm_behaviour

https://wonderopolis.org/wonder/what-is-a-murmuration#:~:text=It’s%20called%20a%20murmuration.,lucky%20enough%20to%20witness%20it.

આ ક્ષણ

સરકી જાયે પલ
કાળ તણું જાણે કે એ તો વરસે ઝરમર જલ

નહિ વર્ષામાં પૂર નહિ ગ્રીષ્મ મહીં શોષાય
કોઈના સંગ નિ:સંગની એને કશી અસર નવ થાય
ઝાલો ત્યાં તો છટકે એવી નાજુક ને ચંચલ
છલક છલક છલકાય છતાં યે કદી શકી નવ ઢળી
વૃન્દાવનમાં વળી કોઈને કુરુક્ષેત્રમાં મળી
જાય તેડી પોઢેલાંને યે નવે લોક, નવ સ્થલ

-મણિલાલ દેસાઈ

અહીં સાંભળો – માવજીભાઈ મુંબઈવાળાએ એ બહુ પ્રેમથી એ પળને સાચવી રાખી છે !

આ ક્ષણ, આ પળ – જે કાંઈ પણ થાય છે તે આ પળમાં જ થઈ શકે છે. એ વિતી જાય પછી સુખદ કે દુઃખદ સ્મૃતિ જ બાકી રહી જાય છે.  અથવા આવનાર કાળની આશા કે ભય માત્ર જ આપણા ચિત્તમાં હોય છે. 

સૂકું ઘાસ

ઘાસ શબ્દ બોલાય અને લીલી હરિયાળી મનની સામે ખડી થઈ જાય. પણ આજે સૂકા ઘાસની વાત કરવી છે.

ઘરની આગળ અને પાછળ ઊગેલું ઘાસ હમ્મેશ ઉનાળામાં જ વાઢવાનું હોય. પણ અમારા બેકયાર્ડમાં સ્ટોરેજ માટેનો નાનો શેડ મૂકવાનો હોવાથી અમારે શિયાળામાં ઘાસ કાપવું પડ્યું.  પીળું, ફિક્કું અને સૂકું ઘાસ કપાવા માંડ્યું, અને અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે નીચેથી લીલાંછમ્મ  ઘાસે દેખા દીધી. આવનાર વસંત  રૂતુ માટે આ બધાં તૃણાંકુર તૈયાર બેઠેલા હતાં. સહેજ ગરમી અડે અને ટપોટપ સૌ પોતાની વિકાસયાત્રા ફરી શરૂ કરી દે.

એ સૂકું ઘાસ છે, તો વસંતમાં હરિયાળી મહોરશે. એ સૂકું ઘાસ છે , તો ઢોરને ચારો નીરી શકાય છે.

સૂકો, દમિયલ ડોસો કોને જોવો ગમે? પણ એ લીલો હતો તો એનો વેલો લીલો છે.

લીલું હો કે, સૂકું – ઘાસ જીવનના સાતત્યના પાયાનાં સજીવો માનું એક છે. 

લક્ષ્મણરેખા

કપડાંના એક રુઆબદાર સ્ટોરના પ્રવેશદ્વારને અડીને મુકેલા બાંકડા પર હું બેઠો છું. મારાથી સહેજ દૂર રસ્તો છે; અને તેની સામેની બાજુ પાર્કિંગ લોટ છે.  બેની વચ્ચે રસ્તા પર સફેદ રંગના, ત્રાંસા પાટા ચિતરેલા છે. એની ઉપર પગપાળા ચાલનાર જણ બિન રોકટોક, બિન્ધાસ્ત ચાલી શકે છે. રસ્તાની બન્ને બાજુની પાળીઓ લાલ રંગથી રંગાયેલી છે. ત્યાં કોઈને પાર્કિંગ કરવાની છૂટ નથી. ત્યાં માત્ર સામાજિક  સુરક્ષા માટેના વાહનો જ પાર્ક કરવાની છૂટ છે; જેવાંકે, લાયબંબો, પોલિસકાર કે એમ્બ્યુલન્સ વાન.

પાર્કિંન્ગ લોટમાં થોડા થોડા અંતરે સફેદ રંગના પાટા ચિતરેલા છે.  વાહનો સુગઠિત રીતે પાર્ક કરવામાં આવે તે માટેનું એમાં આયોજન છે. કોઈક આવા સ્લોટ પર હેન્ડીકેપ  માટેનું ચિહ્ન આલેખેલું છે. એ જગ્યા થોડીક પહોળી છે – અપંગ વાહનચાલકોની સવલત માટે. એમને ગાડી પાર્ક કરી, બહાર નીકળતાં  સુવિધા  રહે, તેવા શુભ હેતુથી એ નિર્માયેલા છે.

બહાર દૂર મુખ્ય રસ્તા પર જાતજાતના સફેદ કે પીળા; આખી, તૂટક, કે બેવડી લીટીઓવાળા પાટાઓ ચિતરેલા જોવા મળે છે. રસ્તા પરનો ટ્રાફિક શિસ્તબધ્ધ રીતે દોડતો રહે; એ માટે એ પાટાઓ માટેના નિયમો નક્કી કરેલા છે.

બધી લક્ષ્મણરેખાઓ..

જાતજાતની અને ભાતભાતની, આધુનિક લક્ષ્મણરેખાઓ. દરેક માટેના નિયમો અલગ અલગ. પણ એ રાખવા પાછળ સંરક્ષણની, શિસ્તની, કુશળ સંચાલનની ભાવના  સામાન્ય. એમની મર્યાદા જાળવવી પડે. એનું ઉલ્લંઘન થાય તો ભયજનક પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે. જાનહાનિ થઈ શકે. માલ મિલ્કતને નુકશાન થઈ  શકે.

અમુક લક્ષ્મણરેખાઓ ભૌતિક રીતે દોરેલી  નથી હોતી. એમને માટેની  સભાનતા વૈચારિક રીતે કેળવવી પડે છે. તે વધારે પુખ્ત, માનસિક શિસ્ત માંગી લેતી હોય છે.

જમાનાજૂની લક્ષ્મણ રેખાઓ. રામચન્દ્રજીના જમાનાથી ચાલી આવતી સુરક્ષા માટેની પ્રણાણિકાઓ. લક્ષ્મણરેખાનો અનાદર, ઉલ્લંઘન … અને ઝળુમ્બી રહેલા ભયને ત્રાટકવા માટે આમંત્રણ.

એ તો સાચું પણ..

જે ….સાહસિક છે,
સાગરખેડુ છે,
દુર્ગમ પ્રદેશોનો પ્રવાસી છે;
જે વૈજ્ઞાનિક, સંશોધક કે સત્યશોધક છે;
જે નવી કેડી પાડનાર છે;
જે યુગપરિવર્તક છે…

તેને આ લક્ષ્મણરેખાઓ નડતી નથી- એ તો એને માટે એક પડકાર છે.તે પોતાની લક્ષ્મણરેખાઓ નક્કી કરવા અને તેનો આદર કરવા પોતે જ સક્ષમ છે.

અવલોકન ગુલદસ્તો – ઈબુક

આ બ્લોગ પર ૩૫૭ અવલોકનો રજૂ કર્યાં હતાં. એમાંના પહેલાં ૩૦૦ ની બે ઈ- બુક પણ બનાવી હતી. આમાંથી ચૂંટલાં ૬૬ અવલોકનોનો આ ગુલદસ્તો પ્રસ્તુત છે –

ગઝલાવલોકન – ઈબુક સ્વરૂપે

થોડાંક વર્ષો પહેલાં, અંતરયાત્રાના એક તબક્કે લખ’વા’ પર નિયમન મૂકવાનો ધખારો જાગ્યો હતો. માત્ર ધ્યાન , ધ્યાન અને ધ્યાન જ. પછી એ સમજાયું કે, આપણે ચોવીસ કલાક ધ્યાનમુદ્રામાં રહી નથી શકતા! કદાચ કોઈક વીરલા , વિતરાગ અવસ્થાએ પહોંચે ત્યારે એમ થતું હશે. પણ આપણે તો સામાન્ય માણસ. એ ધખારા આપણને ન પોસાય . આપણે તો જીવનની ઘણી બધી પ્રવૃત્તિઓ કરવી પડે!
પછી એ પણ સમજાયું કે, ‘જીવવું પડે છે! ‘ એમાં મજબુરીનો ભાવ છે – એમાં જીવવાનો આનંદ લવલેશ નથી – કોરોકર નિર્વેદ છે.
આથી નેટમિત્ર શ્રી, વિનોદ પટેલના બ્લોગ પર મજાની, ગમતીલી ગઝલો અને ગીતો સાંભળતાં આવતા વિચારો લખવાની શરૂઆત કરી.

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરી એ પહેલા લેખ પર પહોંચી જાઓ

એને રૂપકડું નામ પણ આપ્યું….

ગઝલાવલોકન

પછી તો એ રવાડો ઠીક ઠીક ચગ્યો અને નિજ બ્લોગ કે મિત્ર બ્લોગના સીમાડા ઓળંગી વેબ – ગુર્જરી ના ગુબ્બારે પણ ચઢી ગયો ! નવી એક શૈલી પણ ઉમેરાઈ – એક સરખા અલંકારોનો ઉપયોગ કરતી રચનાઓ.

હવે એ ચંચળતા ફરી ઓસરી ગઈ છે – સન્યાસ માટે નહીં પણ બીજી એક નવી નક્કોર દિશામાં પ્રસ્થાન તરફ . ત્યારે એ બધા ધખારા એક જગ્યાએ સમાવી લેવાનો આ પ્રયાસ છે – નીચેની ‘ઈબુક’થી

તૂટ્યાનો આનંદ

મિત્રો સાથે ‘ઝટપટ કોયડો’ રમતાં આ સવાલ અને એના મળેલા જવાબ ગમી ગયા.

સવાલ –

એ શું છે જે જેને તોડીને દરેક વ્યક્તિ ખુશ થઈ થાય છે?

મળેલા જવાબ –

રેકોર્ડ, મિત્રો વચ્ચેની દિવાલ, કંટાળો, કોઈ પણ જાતની ગુલામી, ઉપવાસ વિ.

આમ તો સવાલ પુછનાર સાહેબને માન્ય જવાબ રેકોર્ડ જ હતો. પણ આખી યે રમતમાંથી વિચારોની ઘટમાળા સર્જાઈ ગઈ. કેટકેટલી વસ્તુઓ તૂટી જાય અને આપણે દુઃખી દુઃખી થઈ જઈએ. પણ જ્યારે ઉપર જણાવી તેવી ચીજો ખરેખર તૂટે ત્યારે આનંદ આનંદ થઈ જાય.
અને એમાંય રેકોર્ડ તોડવાની વાત આવે ત્યારે, જીવન સંગ્રામની યાદ આવી જાય. સતત સંઘર્ષ – આપણા પોતાના જ જૂના રેકોર્ડ તોડી, આપણો પ્રગતિનો ગ્રાફ ઊંચે ને ઊંચે જાય એ માટેની લ્હ્યાય!
ઓલિમ્પિક વીરોની લ્હ્યાય તો વળી કેવી જબરી હશે?
જીવનની સંધ્યાની નજીક પહોંચી ગયેલા મારા જેવા ઘણાની લ્હ્યાય રહે – આ ભવનું ભાથું બરાબર બાંધી દેવાની – જેથી પરભવમાં વધારે સારો અવતાર મળે – નસીબમાં હોય તો મોક્ષ!

અને એમાંથી જ આ અવલોકન યાત્રા ઘણા વિરામ પછી ચાલુ થઈ.
એક જ સવાલ …

શું રેકોર્ડ તૂટે એ બહુ જરૂરી છે ખરું ?
આપણને આ ક્ષણ મળી છે,
આપણે શ્વાસ લઈ શકીએ છીએ,
જીવી શકીએ છીએ…..

એ જ સુખદાયી નથી વારુ?

‘અગાસી’ એક અવલોકન

૧૯૯૯

અમારી કંપનીના મેનેજરોના એ આવાસોમાં અગાસી પર જવા કોઈ સીડી  ન હતી. કમ્પનીએ  ખાસો ખર્ચ કરીને અમારા એ દસ બંગલામાં  એ સગવડ કરી આપી હતી. ઉપર ચઢીએ તો સરસ દૃષ્ય દેખાઈ જતું. એક દિવસ એની કોર પર નજર ગઈ. એક વડના ટેટાએ વંશ વૃદ્ધિના ધખારામાં ત્યાં કૂંપળ ફૂટાવી દીધી હતી !

૨૦૨૦

અરેરે ! એ અગાસી આ અમેરિકન આવાસોના પિરામીડોના જંગલમાં ક્યાંથી લાવું? મન ઉદાસ બની ગયું .

ते हि न दिवसाः गताः

લતા બહેનની  ઉદાસીનો જ પડઘો! પણ….

મારે ઘેર ભલે ને છાપરાં જ હોય કે પાર્થ પંડ્યા કે નિરંજન મહેતા કોન્ક્રિટના  જંગલમાં જ રહેતા હોય. અરે! એ ભીખલાનું તો ખોરડું જ ભલે ને હોય!
ઓલ્યા દલા શેઠના વૈભવી બંગલાની અગાસી પર બેઠેલા મોરને જોઈને મારું મન ટહૂકો કરવા લાગે તો એને કોણ રોકી શકે છે?

શોધ

શોધ,શોધ… સતત શોધ
કશું ન મળે, એ હરખ શોધ.

આ ટચૂકડી રચના પર લાંબું અવલોકન….

   આપણા બધા હરખ વસ્તુ પ્રધાન હોય છે. નિર્ભેળ આનંદ એક કાલ્પનિક ચીજ હોય છે. પણ અનુભવે એ સમજાય છે કે,  વસ્તુ મળવાની સાથે જ આનંદ ઓસરી જતો હોય છે અને નવી ચીજની લાલસા તરત જન્મ લે છે.
એટલે, મને એવા હરખની શોધ છે, જેમાં કશું ય ન મળવાની પૂરી ગેરંટી હોય! –