સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: અવલોકન

ચતુર્થ – એક અવલોકન

     ત્રણ ત્રણ વાયુઓ પર અહીં કલ્પનાઓ કરી હતી. ઓક્સિજન, હાઈડ્રોજન અને નાઈટ્રોજન.  એમને અવલોકન તો શીદ કહેવાય? દેખાતાં હોય એમને અવલોકી શકાય! પણ કલ્પનામાં તો મન ફાવે તેમ અવલોકનો કરાય ને? આ અવલોકનકારે ‘ત્રિવાયુ’ ને આવું એક અવલોકન ગણ્યું હતું. ‘ઓપિનિયન’ના સંચાલક માનનીય શ્રી. વિપુલ કલ્યાણીને જોવાની એ નજર ગમેલી અને એમના થાનકે પ્રસિદ્ધ કરી હતી. આ રહી  –

opinion_trigas

આ લોગો પર ક્લિક કરો.

     એ જૂની યાદ આજે તાજી થઈ ગઈ. વાત એમ છે કે, વિવિધતા સભર અને આ લખનારની માનીતી વેબ ‘Baba Mail’ પર આજે એક ચોથા ‘હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ’  વિશે ઘણું નવું જાણવા મળ્યું.

baba

આ લોગો પર ક્લિક કરો.

     આમ તો ‘બાબાશ્રી’નો એ લેખ વિજ્ઞાન અને રોજબરોજના ઉપયોગ અંગે ઘણી બધી માહિતી આપે છે. એ માહિતી  બહુ સરસ અને કામની પણ છે. પણ… અહીં તો એના પરથી ઉભી થયેલી કલ્પનાના ગુબ્બારા માણવાના છે !


      હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ – ત્રિવાયુમાંના બે હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાંથી બનેલું સંયોજન છે. એને વાયુ તો ન જ કહેવાય. આમ તો એ પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે. પણ પાણી કરતાં વધારે ઝડપથી તેનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે. પાણીના અણુમાં  હાઈડ્રોજનના બે પરમાણુ અને ઓક્સિજનનો એક પરમાણુ  હોય, જ્યારે આ જનાબ પાસે  ઓક્સિજનનો એક  પરમાણુ  લટકામાં વધારે હોય.  બન્નેના રાસાયણિક સૂત્રમાં થોડો અમથો જ ફરક –

h2o

      આમ તો એનામાં ‘પ્રાણ વાયુ’ ની એક માત્રા વિશેષ. પણ એના ગુણ પાણીથી સાવ અળગા. પાણી એટલે જીવન. એના વિના કોઈ સજીવ જીવી જ ન શકે. તલાતલ પાતાળમાં ( abyss ) માં ઓક્સિજન ન હોય પણ પાણી તો ભરપૂર હોય, ત્યાં પણ સજીવ સૃષ્ટિ મળી આવી છે.

     પણ આ મહાશય તો ઓક્સિજન જેવા સજ્જનનો વિશેષ સંગ કરીને દુર્જન બની ગયા! એમનું મહાન કામ –

ચામડી પર થયેલા ઘા ને ચોખ્ખા કરી,
એમાં મ્હાલવા માંગતા બેક્ટેરિયાનો
સંહાર કરવાનું!

    એવા જ બીજા દુર્જન છે – ઓઝોન બાબુ. વાતાવરણની ઉપરના સ્તર ‘Ionosphere’ માં એમનું કામ છે –  સૂર્ય અને બહારના અવકાશમાંથી આવતાં સંહારક  કિરણોને શોષી લેવાનું અને આપણને એની હાનિથી બચાવવાનું.  હાઈ વોલ્ટેજ વાળી સપાટીઓને અડતી હવામાંના ઓક્સિજનનું ઓઝોનમાં રૂપાંતર થઈ જતું હોય છે. એવી જગ્યાઓએ એમની દુર્જનતા એમની દુર્ગંધથી છતી થઈ જતી હોય છે!  અને ત્યાં તો એ મહાશય પણ સંહારક જ. એમની આજુબાજુ  કોઈ બેક્ટેરિયા જીવી શકતો નથી. એમની  પાસે તો પચાસ ટકા ઓક્સિજન વધારે !

ozone

આપણે એમ ન પુછી શકીએ કે, આમ કેમ ? એ તો એમ જ હોય. અથવા એમ બને કે,

અતિશય લાભકારક ચીજ
વધારે માત્રામાં મળે તો
હાનિકારક બની જાય? 

आपका क्या खयाल है?

Advertisements

છનુકાકા – એક અવલોકન

     અહીં ઉપજેલી   એક વિશિષ્ઠ લખાણ શૈલી ‘અવલોકનો’ છે. સારી કે ખોટી – એ તો વિવેચકોનું કામ. પણ એ આ લખનારની સૌથી માનિતી ઈ-સ્ટાઈલ ઉર્ફે શૈલી છે ! બધાં અવલોકનોમાં ત્રણ વાત સામાન્ય છે –

  • નિર્જીવ ચીજો
  • બહુ બહુ તો ખિસકોલી જેવાં પ્રાણીઓ
  • ગઝલો

      બધાંય અવલોકનો આ ત્રણ ફાંટાવાળા, રેલના પાટા પર ચાલતી ગાડી જેવાં છે!

      આ લખનારનો બીજો એક માનીતો વિષય ‘પરિવર્તન’ છે. એનો મહિમા અહીં બહુ ગાયો છે !

       તો આજે –

અવલોકનમાં એક પરિવર્તન ….

‘છનુકાકા’ –
ફિલાડેલ્ફિયાના એક ગુજરાતી કાકા

વિશે.

      એ અવલોકન વાંચતાં/ મમળાવતાં પહેલાં એમને જાણવા રહ્યા. છનુકાકાનો  પરિચય બે એરિયામાં રહેતાં અને સરસ મજાની સત્યકથાઓનાં લેખિકા શ્રીમતિ જયશ્રી બહેન મર્ચન્ટે કરાવ્યો છે. આ રહ્યો …….

chhanukaka

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો…

     એક જીવંત વ્યક્તિ વિશે અવલોકન લખવું એમાં આચાર સંહિતા નડે કે કેમ ? – એની ખબર નથી. પણ આ જ કારણે એનું સ્વરૂપ ચપટીક બદલ્યું છે ! જયશ્રી બહેનનો લેખ વાંચ્યા બાદ  નીચેના વિધાનને ધ્યાનથી વાંચો અને વિચારો…

છનુકાકા એક સાવ સામાન્ય માણસ છે.
પણ…

બે આંગળ ઊંચેરા માણસ છે. 

     શા માટે? એ અંગે મારા વિચાર રજુ કરું, એ પહેલાં વાચકોના આ અંગે સંમત કે અસંમત છે, અને એનાં કારણો  જાણવા મન થયું છે. આવો મિત્રો તમારા વિચાર જણાવશોને?

 અવલોકનની પહેલાં ….. પ્રશ્નાવલોકન !

અલબત્ત એનું સમાપન આ અવલોકનકારના વિચારો સાથે જ તો!

સાર નીકળ્યો – ગઝલાવલોકન

સાથે ને સાથે તોય જાણે દૂર જોજનો,
પડછાયો મુજને ભેટવા લાચાર નીકળ્યો.

-સાહિલ

આખી ગઝલ અહીં….

ls

આ લોગો પર ક્લિક કરો.

     આમ તો ગઝલનો એકે એક શેર લાજવાબ છે. મોટા ભાગના શેર તરત સમજાઈ જાય  તેવા છે, એટલે સામાન્ય વાચકને એ માણવામાં ખાસ તકલીફ પડે તેમ નથી. અને આમે ય અહીં કાવ્ય – રસાસ્વાદ ઉદ્દેશ નથી.

    પણ એક બે શેર જરા વધારે ગમી ગયા. કોણ જાણે કેમ –  ઉપર દર્શાવેલા શેરમાં ‘Jonathan Livingston Seagull’ દેખાઈ ગયો – કદાચ જોજનો જવાની વાત પરથી. જ્યારે આપણે એ પક્ષીની જેમ આઝાદ બનીને ઊડવા લાગીએ, ત્યારે અને તેમ પડછાયો બહુ દૂર જતો રહે.   પડછાયા આપણી જાતની, આપણા મનની ભુતાવળોનાં પ્રતિક હશે?

    અંતરયાત્રાના પ્રવાસીને માટે આ ગઝલનો એક એક શેર ગીતા વાક્ય જેવો લાગે તેમ છે. પણ… અંતરયાત્રા અનુભવ થકી જ સફળ થતી હોય છે. આવાં પ્રેરક ઈંધણ – અંતરના એ ધૂણાનો ધીખતો રાખે એટલું જ.

મ્હાંયલી પા
જાગૃતિની ચિનગારી
પ્રગટી  હોય તો જ 

 

અવલોકનો હવે ‘બેઠક’ પર

      પહેલું અવલોકન લખ્યું ત્યારે એ કલ્પના પણ ન હતી કે એ એક વડલો ( ૩૪૮ અવલોકનો ) બની રહેશે. આ બ્લોગ પર તો એ ઘટાદાર વૃક્ષ બન્યું જ છે, પણ એનાં મૂળિયાંમાંથી  બીજાં છોડવાંઓની  કૂંપળો ફૂટી નીકળે – તે આ અવલોકનકારનો માતૃ આનંદ છે !

     આ રહી એ નવી કૂંપળો …

wegu_logo

આ લોગો પર ક્લિક કરો

અને આજથી …

bethak

આ લોગો પર ક્લિક કરો

‘બેઠક’ પર પહેલું અવલોકન આ રહ્યું….

ઢીંચણ પર માખી બેઠી – એક અવલોકન

ઢીંચણ પર માખી બેઠીને
મને રડવું આવ્યુંઃ

આ પૃથ્વી પરની
એક માખીને પણ
મારો ઢીંચણ મીઠો લાગે
પછી મને કેમ રડવું ન આવે?

– રાવજી પટેલ

આખી રચના અહીં …

ls

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

અહીં રજુ થયેલાં અવલોકનોનો કોમન ફેક્ટર છે.

સાવ સામાન્ય ઘટનાઓ પરથી ઊઠતા વિચારો.

     સ્વ. રાવજી પટેલ તો ગુજરાતી કવિતાનું ઘરેણું છે. પણ તેમને પણ એક માખી ઢીંચણ બેસવાની સાવ સામાન્ય ઘટના પરથી આવા વિચાર આવ્યા, કાવ્યિત કર્યા – અને મન મ્હોરી ઊઠ્યું.

હવે ચપટીક અવલોકન …

       આપણા જીવનમાં હર ક્ષણે અનેક ઘટનાઓ ઘટે છે. અમુક તો ( આ માખી બેસવા જેવી ) આપણા ધ્યાન બહાર જ જતી હોય છે. પણ જેમ જેમ આપણે વર્તમાનમાં જીવવાનું શરૂ કરીએ, તેમ તેમ એમના પર પણ ધ્યાન જાય અને આવા વિચારો ઊઠે.

   પણ વર્તમાનમાં જીવવાનું સાફલ્ય એ છે કે,

     બહુ જ ગંભીર કે બહુ જ આનંદ ઊપજે તેવી ઘટનાઓને પણ આપણે માખી બેસવા જેવી ઘટનાની જેમ સાહજિક રીતે સ્વીકારવા લાગીએ. 

 

 

 

અવલોકનો – વેબ ગુર્જરી પર

એ જાણીને આનંદ થયો કે, આ  અવલોકનકારનાં ચૂંટેલાં અવલોકનો હવે મહિનામાં બે વખત વેબ ગુર્જરી પર પ્રકાશિત થશે.

‘ચા’ થી એની શરૂઆત થઈ છે !

wegu_logo

આ લોગો પર ક્લિક કરો

Humming bird – એક અવલોકન

ગુજરાતી બ્લોગ પર અંગ્રેજી શિર્ષક – સકારણ ….

Humming bird માટે કોઈ ગુજરાતી શબ્દ નથી. લેક્સિકોન આ અર્થ જ આપે છે.

જેની પાંખોનો
ગણગણાટ જેવો
અવાજ થાય છે
તે પક્ષી

lexicon

આ લોગો પર ક્લિક કરો

અહીં એ વાત શા માટે?  સકારણ!

ભાઈ જેવા મિત્ર ડો. રાજેન્દ્ર ત્રિવેદીએ ( લાડમાં એને હું ‘રાત્રિ’ કહું છું ! ) એક સરસ મજાનો વિડિયો મોકલ્યો અને ગમી ગયો. આ રહ્યો…

     જો આ સરસ મજાનો વિડિયો પૂરેપૂરો જોવાનો સમય ન હોય તો આ સ્લાઈડ શો જુઓ, માણો અને આ નાનકડા અદભૂત પક્ષી વિશે ગનાન મેળવો !

‘સ્ક્રેચ’ પર પ્રોજેક્ટ ….

//scratch.mit.edu/projects/embed/177691195/?autostart=false

અને હવે અવલોકન કાળ !

આપણે આપણી જાતને
સૃષ્ટિનું સર્વ શ્રેષ્ઠ સર્જન માની લઈએ  છીએ.
પણ
કેવાં કેવાં અદભૂત હોવાપણાં
આપણી આજુબાજુ,
અત્ર, તત્ર, સર્વત્ર
વિલસી રહ્યાં છે?

અરે!

આપણા પોતાના અદભૂત મનના
હોવાપણા વિશે પણ
આપણે સજાગ છીએ ખરા? 

‘અવલોકન’ ઉપરનું … અવલોકન

મારું નહીં, પ્રિય મિત્ર વલીદાનું, અને એનો પૂર્વ રંગ…

     જૂના સમયે લોકોમાં કહેવાતું હતું કે ‘ભાઈ, ઘરનો રોટલો બહાર ખાવાનો છે.’ આજે દૂર-દરાજનાં ગામોમાં જ્યાં હોટલો નથી હોતી, ત્યાં અતિથિસત્કારની ભાવના એવી પ્રબળ હોય છે કે અજાણ્યા પરદેશીની કોઈકના ઘરે જમવાની વ્યવસ્થા થઈ જતી હોય છે. આજનો યજમાન એ આવતી કાલે કોઈકનો મહેમાન બનવાનો જ અને આમ પરોક્ષ રીતે જોવા જઈએ તો કોઈકને ખવડાવેલું આપણને કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ તરફથી અથવા સામેની જ વ્યક્તિ તરફથી જ પાછું ખાવા મળી જતું હોય છે. આ છે ઉપરોક્ત મુહાવરાનો ગુઢાર્થ.

   સુરેશભાઈ જાની કૃત ‘અવલોકનો’ ઈ-બુકની પ્રસ્તાવના હું જ્યારે લખી રહ્યો છું, ત્યારે આ પ્રસ્તાવનાની પ્રસ્તાવના રૂપે લખાએલા ઉપરોક્ત ફકરા દ્વારા હું એ કહેવા માગું છું કે તમે કોઈકને પ્રસ્તાવના લખી આપો અને તમારી જ કૃતિ ઉપરની પ્રસ્તાવના લખી આપનાર અન્ય કોઈ ત્રાહિત વ્યક્તિ કે સામેની જ વ્યક્તિ તમને મળી આવે. હમણાં તાજેતરમાં જ મારી પોતાની ઈ-બુક્સ માટે કેટલાંક જાણીતાં કે અજનબી મહાનુભાવોએ મને સહૃદયતાપૂર્વક તેમની પ્રસ્તાવનાઓ લખી આપી, તો આજે હું સુરેશભાઈના પુસ્તક માટે પ્રસ્તાવના લખી રહ્યો છું. આમ માનવ જીવનનાં સઘળાં ક્ષેત્રોમા આપસઆપસ કે પરસ્પરના સહકાર થકી જ દુનિયાના વ્યવહારો સ્વયંસંચાલિત યંત્રની જેમ ચાલ્યા કરતા હોય છે.

    સુરેશભાઈના બ્લોગ ઉપર જ્યારે ભૂતકાળમાં તેમનાં ‘અવલોકનો’ પ્રસિદ્ધ થઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે મેં તેમના ‘કેલેન્ડર’ અવલોકન ઉપર મારો પ્રતિભાવ આપેલો હતો, જેને પછીથી મેં મારા પોતાના બ્લોગ ઉપર પણ પસિદ્ધ કર્યો હતો. મારો એ પ્રતિભાવ એ ખાસ વિષય પૂરતો સીમિત હતો, અહીં મારે સમગ્ર પુસ્તક ઉપર પ્રસ્તાવના લખવાની કામગીરી બજાવવાની છે. આમ છતાંય મારી એ પ્રસ્તાવનાનો કેટલોક અંશ વિશાળ અર્થમાં લઈ શકાય તેમ હોઈ તેને અત્રે પ્રસ્તુત કરીશ.

એના ઉત્તરાર્ધ માટે નીચેના ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

VM_Av
મિલિમિટર લાંબી (!) નોંધ –



     ઈ-બુક ‘૨૦૦ અવલોકનો’ માં આ ‘અવલોકન’ પ્રસ્તાવના રૂપે પ્રસિદ્ધ થયું હતું. એ બધાં અવલોકનો તો આ બ્લોગ પર છે જ, પણ એ પ્રસ્તાવના અહીં પોસ્ટાકારે નહોતી !

અસ્તુ….

ધીરજની ઢાલ

dipak4

ગુર્જરી ડાઈજેસ્ટ પર આ બળૂકી રચના વાંચવા મળી અને ….

જોમ અને જોશ આવી ગયાં !

સાથે સાથે ‘શૂન્ય’ સાહેબની ગમતીલી રચના પણ યાદ આવી ગઈ.

દુ:ખમાં જીવનની લ્હાણ હતી, કોણ માનશે ?
ધીરજ રતનની ખાણ હતી, કોણ માનશે ?

શૈયા મળે છે શૂળની, ફૂલોના પ્યારમાં !
ભોળા હૃદયને જાણ હતી, કોણ માનશે ?

લૂંટી ગઇ જે ચાર ઘડીના પ્રવાસમાં.
યુગ-યુગની ઓળખાણ હતી, કોણ માનશે?

કારણ ન પૂછ પ્રેમી હૃદય જન્મ-ટીપનું,
નિર્દોષ ખેંચ-તાણ હતી, કોણ માનશે ?

ઈશ્વર સ્વરૂપે જેને જગત ઓળખી રહ્યું,
એ ‘શૂન્ય’ની પીછાણ હતી, કોણ માનશે ?

-શૂન્ય પાલનપુરી

[ સાભારમીતિક્ષા .કોમ ]

અને હવે  –  ગઝલાવલોક્ન

      ‘શૂન્ય’ મારા બહુ માનીતા શાયર છે. એમનો મિજાજ જિંદાદીલ આદમીનો મિજાજ છે –  જીવનના અંતરતમ સુધી લટાર મારી આવેલા ફિલસૂફનો મિજાજ. ખુદ્દારી વાળો જીવ. એમની રચનાઓનું ભાગ્યે જ રસદર્શન કરાવવું પડે. પણ એમની કલ્પના અને નજર એક્સ-રે ને પણ પાછાં  પાડી દે તેવી !

      જીવનની અડાબીડ ગલીઓમાં ગૂંચવાઈ ન હોય, તેવી  વ્યક્તિ ભાગ્યે જ મળે. આપણે જાણી જોઈને શૂળની શૈયા વ્હોરી લેતા હોઈએ છીએ. આપણી જેલ મોટા ભાગે આપણે જ રચેલી હોય છે. બહુ જ જાણીતી અને એક વખતની પ્રિય વ્યક્તિઓ જ આપણને લૂંટી લેતી હોય છે; તલવારના ઘાથી પણ અસહ્ય એવા ‘ઘા’થી એ જ આપણને તહસ-નહસ કરી દેતી હોય છે.

     એવા જીવનમાં જરૂર એક જ હોય છે.

ધીરજની ધીંગી ઢાલ 

પરિચય

હાથનાં મોજાં – એક અવલોકન

         આમ તો રોજ વાસણ સાફ કરતી વખતે હું રબરનાં મોજાં હાથ પર ચઢાવતો નથી. એવી બધી નજાકત તો આંગળીઓની કુમાશ માટે જાગરૂક એવી મારી દીકરીની ચીવટ ! પણ તે દીવસે મારે એ ચઢાવ્યા વીના છુટકો જ ન હતો. કામ કરતાં જમણા હાથની એક આંગળી પર નાનકડો ઘા પડ્યો હતો અને એને રીપેર કરવા પટ્ટી લગાડી હતી. મોજાં ન પહેરું તો એ ઉખડી જાય અને ઘા પર પાણી ફરી વળે !

rubber-safety-hand-gloves-250x250

       એટલે તે દીવસે બહુ જ જફા વ્હોરીને, એ લીસાં અને હાથના પહોંચાને ચસોચસ ફીટ થઈ જાય એવાં મોજાં ચઢાવ્યાં. પાણીની પહેલી જ સીકર અને  આંગળીઓને પાણી અડ્યાનો અહેસાસ થયો. એમ લાગ્યું કે, મોજાંમાં લીકેજ (ગળતર) છે. બહુ મુશ્કેલીથી પહેરેલાં એ મોજાં એવી જ મુશ્કેલીથી કાઢ્યાં. પણ હાથ તો સાવ કોરા કટ જ હતા. મોજાં ચઢાવવાની એ પળોજણ  ફરી એક વાર. અને ફરીથી એ જ પાણી અડ્યાનો અનુભવ.

        અને મન વીચારના ઝોલે ચઢી ગયું….

       આમ તો આ સ્પર્શભ્રમ છે – એ તરત સમજાઈ ગયું. હાથની ચામડીને અડીને સજાગ રહેતા ચેતાતંતુઓ માટે આ પહેલો જ અનુભવ હતો. એમણે રબરનાં મોજાંની સપાટી પર ખળખળ વહેતા પાણીના પ્રવાહના સ્પર્શને પારખ્યો હતો. જાણે કે રબરનાં મોજાં છે જ નહીં, તેવો ભ્રમ. રબરની સપાટીને અવગણીને પાણી અડ્યાનો સંદેશ વફાદારીપુર્વક સતત કામગરા અને સજાગ તંતુઓેએ  મગજને પહોંચાડી દીધો હતો.

       પણ એ તો શરીરવીજ્ઞાનની નજરે…

       અવલોકનકારને તો આપણા જ્ઞાનની, આપણા કહેવાતા, હુંશીયાર (!) મગજની મર્યાદાઓનું ભાન થઈ ગયું હતું…..

પ્રથમ પ્રકાશન અહીં…

mb

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો