સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: અવલોકન

સૂકું ઘાસ

ઘાસ શબ્દ બોલાય અને લીલી હરિયાળી મનની સામે ખડી થઈ જાય. પણ આજે સૂકા ઘાસની વાત કરવી છે.

ઘરની આગળ અને પાછળ ઊગેલું ઘાસ હમ્મેશ ઉનાળામાં જ વાઢવાનું હોય. પણ અમારા બેકયાર્ડમાં સ્ટોરેજ માટેનો નાનો શેડ મૂકવાનો હોવાથી અમારે શિયાળામાં ઘાસ કાપવું પડ્યું.  પીળું, ફિક્કું અને સૂકું ઘાસ કપાવા માંડ્યું, અને અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે નીચેથી લીલાંછમ્મ  ઘાસે દેખા દીધી. આવનાર વસંત  રૂતુ માટે આ બધાં તૃણાંકુર તૈયાર બેઠેલા હતાં. સહેજ ગરમી અડે અને ટપોટપ સૌ પોતાની વિકાસયાત્રા ફરી શરૂ કરી દે.

એ સૂકું ઘાસ છે, તો વસંતમાં હરિયાળી મહોરશે. એ સૂકું ઘાસ છે , તો ઢોરને ચારો નીરી શકાય છે.

સૂકો, દમિયલ ડોસો કોને જોવો ગમે? પણ એ લીલો હતો તો એનો વેલો લીલો છે.

લીલું હો કે, સૂકું – ઘાસ જીવનના સાતત્યના પાયાનાં સજીવો માનું એક છે. 

લક્ષ્મણરેખા

કપડાંના એક રુઆબદાર સ્ટોરના પ્રવેશદ્વારને અડીને મુકેલા બાંકડા પર હું બેઠો છું. મારાથી સહેજ દૂર રસ્તો છે; અને તેની સામેની બાજુ પાર્કિંગ લોટ છે.  બેની વચ્ચે રસ્તા પર સફેદ રંગના, ત્રાંસા પાટા ચિતરેલા છે. એની ઉપર પગપાળા ચાલનાર જણ બિન રોકટોક, બિન્ધાસ્ત ચાલી શકે છે. રસ્તાની બન્ને બાજુની પાળીઓ લાલ રંગથી રંગાયેલી છે. ત્યાં કોઈને પાર્કિંગ કરવાની છૂટ નથી. ત્યાં માત્ર સામાજિક  સુરક્ષા માટેના વાહનો જ પાર્ક કરવાની છૂટ છે; જેવાંકે, લાયબંબો, પોલિસકાર કે એમ્બ્યુલન્સ વાન.

પાર્કિંન્ગ લોટમાં થોડા થોડા અંતરે સફેદ રંગના પાટા ચિતરેલા છે.  વાહનો સુગઠિત રીતે પાર્ક કરવામાં આવે તે માટેનું એમાં આયોજન છે. કોઈક આવા સ્લોટ પર હેન્ડીકેપ  માટેનું ચિહ્ન આલેખેલું છે. એ જગ્યા થોડીક પહોળી છે – અપંગ વાહનચાલકોની સવલત માટે. એમને ગાડી પાર્ક કરી, બહાર નીકળતાં  સુવિધા  રહે, તેવા શુભ હેતુથી એ નિર્માયેલા છે.

બહાર દૂર મુખ્ય રસ્તા પર જાતજાતના સફેદ કે પીળા; આખી, તૂટક, કે બેવડી લીટીઓવાળા પાટાઓ ચિતરેલા જોવા મળે છે. રસ્તા પરનો ટ્રાફિક શિસ્તબધ્ધ રીતે દોડતો રહે; એ માટે એ પાટાઓ માટેના નિયમો નક્કી કરેલા છે.

બધી લક્ષ્મણરેખાઓ..

જાતજાતની અને ભાતભાતની, આધુનિક લક્ષ્મણરેખાઓ. દરેક માટેના નિયમો અલગ અલગ. પણ એ રાખવા પાછળ સંરક્ષણની, શિસ્તની, કુશળ સંચાલનની ભાવના  સામાન્ય. એમની મર્યાદા જાળવવી પડે. એનું ઉલ્લંઘન થાય તો ભયજનક પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે. જાનહાનિ થઈ શકે. માલ મિલ્કતને નુકશાન થઈ  શકે.

અમુક લક્ષ્મણરેખાઓ ભૌતિક રીતે દોરેલી  નથી હોતી. એમને માટેની  સભાનતા વૈચારિક રીતે કેળવવી પડે છે. તે વધારે પુખ્ત, માનસિક શિસ્ત માંગી લેતી હોય છે.

જમાનાજૂની લક્ષ્મણ રેખાઓ. રામચન્દ્રજીના જમાનાથી ચાલી આવતી સુરક્ષા માટેની પ્રણાણિકાઓ. લક્ષ્મણરેખાનો અનાદર, ઉલ્લંઘન … અને ઝળુમ્બી રહેલા ભયને ત્રાટકવા માટે આમંત્રણ.

એ તો સાચું પણ..

જે ….સાહસિક છે,
સાગરખેડુ છે,
દુર્ગમ પ્રદેશોનો પ્રવાસી છે;
જે વૈજ્ઞાનિક, સંશોધક કે સત્યશોધક છે;
જે નવી કેડી પાડનાર છે;
જે યુગપરિવર્તક છે…

તેને આ લક્ષ્મણરેખાઓ નડતી નથી- એ તો એને માટે એક પડકાર છે.તે પોતાની લક્ષ્મણરેખાઓ નક્કી કરવા અને તેનો આદર કરવા પોતે જ સક્ષમ છે.

અવલોકન ગુલદસ્તો – ઈબુક

આ બ્લોગ પર ૩૫૭ અવલોકનો રજૂ કર્યાં હતાં. એમાંના પહેલાં ૩૦૦ ની બે ઈ- બુક પણ બનાવી હતી. આમાંથી ચૂંટલાં ૬૬ અવલોકનોનો આ ગુલદસ્તો પ્રસ્તુત છે –

ગઝલાવલોકન – ઈબુક સ્વરૂપે

થોડાંક વર્ષો પહેલાં, અંતરયાત્રાના એક તબક્કે લખ’વા’ પર નિયમન મૂકવાનો ધખારો જાગ્યો હતો. માત્ર ધ્યાન , ધ્યાન અને ધ્યાન જ. પછી એ સમજાયું કે, આપણે ચોવીસ કલાક ધ્યાનમુદ્રામાં રહી નથી શકતા! કદાચ કોઈક વીરલા , વિતરાગ અવસ્થાએ પહોંચે ત્યારે એમ થતું હશે. પણ આપણે તો સામાન્ય માણસ. એ ધખારા આપણને ન પોસાય . આપણે તો જીવનની ઘણી બધી પ્રવૃત્તિઓ કરવી પડે!
પછી એ પણ સમજાયું કે, ‘જીવવું પડે છે! ‘ એમાં મજબુરીનો ભાવ છે – એમાં જીવવાનો આનંદ લવલેશ નથી – કોરોકર નિર્વેદ છે.
આથી નેટમિત્ર શ્રી, વિનોદ પટેલના બ્લોગ પર મજાની, ગમતીલી ગઝલો અને ગીતો સાંભળતાં આવતા વિચારો લખવાની શરૂઆત કરી.

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરી એ પહેલા લેખ પર પહોંચી જાઓ

એને રૂપકડું નામ પણ આપ્યું….

ગઝલાવલોકન

પછી તો એ રવાડો ઠીક ઠીક ચગ્યો અને નિજ બ્લોગ કે મિત્ર બ્લોગના સીમાડા ઓળંગી વેબ – ગુર્જરી ના ગુબ્બારે પણ ચઢી ગયો ! નવી એક શૈલી પણ ઉમેરાઈ – એક સરખા અલંકારોનો ઉપયોગ કરતી રચનાઓ.

હવે એ ચંચળતા ફરી ઓસરી ગઈ છે – સન્યાસ માટે નહીં પણ બીજી એક નવી નક્કોર દિશામાં પ્રસ્થાન તરફ . ત્યારે એ બધા ધખારા એક જગ્યાએ સમાવી લેવાનો આ પ્રયાસ છે – નીચેની ‘ઈબુક’થી

તૂટ્યાનો આનંદ

મિત્રો સાથે ‘ઝટપટ કોયડો’ રમતાં આ સવાલ અને એના મળેલા જવાબ ગમી ગયા.

સવાલ –

એ શું છે જે જેને તોડીને દરેક વ્યક્તિ ખુશ થઈ થાય છે?

મળેલા જવાબ –

રેકોર્ડ, મિત્રો વચ્ચેની દિવાલ, કંટાળો, કોઈ પણ જાતની ગુલામી, ઉપવાસ વિ.

આમ તો સવાલ પુછનાર સાહેબને માન્ય જવાબ રેકોર્ડ જ હતો. પણ આખી યે રમતમાંથી વિચારોની ઘટમાળા સર્જાઈ ગઈ. કેટકેટલી વસ્તુઓ તૂટી જાય અને આપણે દુઃખી દુઃખી થઈ જઈએ. પણ જ્યારે ઉપર જણાવી તેવી ચીજો ખરેખર તૂટે ત્યારે આનંદ આનંદ થઈ જાય.
અને એમાંય રેકોર્ડ તોડવાની વાત આવે ત્યારે, જીવન સંગ્રામની યાદ આવી જાય. સતત સંઘર્ષ – આપણા પોતાના જ જૂના રેકોર્ડ તોડી, આપણો પ્રગતિનો ગ્રાફ ઊંચે ને ઊંચે જાય એ માટેની લ્હ્યાય!
ઓલિમ્પિક વીરોની લ્હ્યાય તો વળી કેવી જબરી હશે?
જીવનની સંધ્યાની નજીક પહોંચી ગયેલા મારા જેવા ઘણાની લ્હ્યાય રહે – આ ભવનું ભાથું બરાબર બાંધી દેવાની – જેથી પરભવમાં વધારે સારો અવતાર મળે – નસીબમાં હોય તો મોક્ષ!

અને એમાંથી જ આ અવલોકન યાત્રા ઘણા વિરામ પછી ચાલુ થઈ.
એક જ સવાલ …

શું રેકોર્ડ તૂટે એ બહુ જરૂરી છે ખરું ?
આપણને આ ક્ષણ મળી છે,
આપણે શ્વાસ લઈ શકીએ છીએ,
જીવી શકીએ છીએ…..

એ જ સુખદાયી નથી વારુ?

‘અગાસી’ એક અવલોકન

૧૯૯૯

અમારી કંપનીના મેનેજરોના એ આવાસોમાં અગાસી પર જવા કોઈ સીડી  ન હતી. કમ્પનીએ  ખાસો ખર્ચ કરીને અમારા એ દસ બંગલામાં  એ સગવડ કરી આપી હતી. ઉપર ચઢીએ તો સરસ દૃષ્ય દેખાઈ જતું. એક દિવસ એની કોર પર નજર ગઈ. એક વડના ટેટાએ વંશ વૃદ્ધિના ધખારામાં ત્યાં કૂંપળ ફૂટાવી દીધી હતી !

૨૦૨૦

અરેરે ! એ અગાસી આ અમેરિકન આવાસોના પિરામીડોના જંગલમાં ક્યાંથી લાવું? મન ઉદાસ બની ગયું .

ते हि न दिवसाः गताः

લતા બહેનની  ઉદાસીનો જ પડઘો! પણ….

મારે ઘેર ભલે ને છાપરાં જ હોય કે પાર્થ પંડ્યા કે નિરંજન મહેતા કોન્ક્રિટના  જંગલમાં જ રહેતા હોય. અરે! એ ભીખલાનું તો ખોરડું જ ભલે ને હોય!
ઓલ્યા દલા શેઠના વૈભવી બંગલાની અગાસી પર બેઠેલા મોરને જોઈને મારું મન ટહૂકો કરવા લાગે તો એને કોણ રોકી શકે છે?

શોધ

શોધ,શોધ… સતત શોધ
કશું ન મળે, એ હરખ શોધ.

આ ટચૂકડી રચના પર લાંબું અવલોકન….

   આપણા બધા હરખ વસ્તુ પ્રધાન હોય છે. નિર્ભેળ આનંદ એક કાલ્પનિક ચીજ હોય છે. પણ અનુભવે એ સમજાય છે કે,  વસ્તુ મળવાની સાથે જ આનંદ ઓસરી જતો હોય છે અને નવી ચીજની લાલસા તરત જન્મ લે છે.
એટલે, મને એવા હરખની શોધ છે, જેમાં કશું ય ન મળવાની પૂરી ગેરંટી હોય! – 

કીડી – એક અવલોકન

     નાનકડી કીડી વિશે લખીએ એટલું ઓછું પડે. અહીં એવો અભ્યાસ  પ્રચૂર લેખ લખવાનાં કોઈ ધખારો, સમય અને શક્તિ નથી. પણ નીચેનો વિડિયો આજે જોયો, અને આ અવલોકન લખવા મજબૂર બની ગયો –

     જોવા માટે ૫૦ મિનિટ ફાળવવી પડશે, અને સૂક્ષ્મદર્શક કેમેરા વડે પાડેલી ફિલમમાં  કીડીઓનાં શરીર જોઈ જુગુપ્સા થાય તો તે  ખમી ખાવી પડશે !

નીચેના વિચારો આવ્યા…

  1. ફિલ્મ પાડનારને, એને દોરવણી આપનાર વૈજ્ઞાનિકોને અને આવા વિડિયો  બનાવનાર ‘Wild life productions  ને હજાર સલામ. હવે આવા વધારે વિડિયો જોવા પડશે.
  2. મરીની ફાડ જેટલી કે બહુ બહુ તો અડધી ચમચી જેટલી લાંબી કીડીનું મગજ કેટલું હશે? પણ એની શક્તિ, ધીરજ વિ. ગુણો જોઈએ તો કીડીઓને લળી લળીને સલામ ભરવી પડે.
  3. આપણા આટલા મોટા શરીરને નરી આંખે ન દેખાય તેવા બેક્ટેરિયા મરણતોલ માર મારી શકે છે. આ ટચૂકડી પાસે એનું મારણ છે! Antibiotic દવાઓ બનાવનારાઓને બે વાત શીખવી શકે તેવી શક્તિ તે  ધરાવે છે.
  4. સૌથી વિશેષ ગમી ગયેલી વાત…
    સામૂહિક વિચાર શક્તિ,બુદ્ધિ, ચેતના અને સંઘબળ

આગળનું અવલોકન … વાચકોને ફાળે !

GIF – એક અવલોકન

bird

     કેવું સુંદર ચિત્ર? ફોટો અને ફિલ્મનો સમન્વય. નવી ટેક્નોલોજીની કમાલ. ટેક્નોલોજીની ભાષામાં કહીએ તો ઘણા બધા ફોટાઓ અને એ સતત બદલાતા રહે તેવો, ફરી ફરીને એમ ને એમ જ કર્યા કરતો – એ ફાઈલની અંદર જ સમાવેલો, નાનકડો સોફ્ટવેર.

     આ ચિત્રમાં  મુવી કેમેરાથી પાડેલા, ગણીને દસ ફોટા છે. સામાન્ય ફોટા કરતાં એ સાવ જુદી જ અસર આપણા મન પર ઉપજાવી જાય છે. પણ…

એ પક્ષી એ ફૂલ પરથી ઊડીને
ક્યાંય જઈ શકતું નથી.

મૂળ પક્ષી આમ સ્થગિત થઈ જવાનું
કદી પસંદ કરે ખરું? 

માટે તો આ અવલોકન સૂઝ્યું છે ! આભાર એ પક્ષીનો અને તેની ફિલ્લમ પાડનાર અજ્ઞાત ફોટોગ્રાફરનો.

અહીં પ્રસ્તુત વિચાર છે …

worry

        ઓલ્યા  ચિત્રમાં કેદ થઈ ગયેલા પક્ષી જેવી, મોટી મસ, કદી ન અટકે તેવી ચિંતા. 

    વીતી ગયેલી આપત્તિનો અથવા ‘ભવિષ્યમાં આવી પહોંચશે તો? ‘ – એવી કાલ્પનિક  આપત્તિનો, આપણા મનમાં સતત ચાલુ રહેતો, ફિલ્મ શો.

  •  વિચાર કરવાની
  • નિર્ણય લેવાની
  • કાર્યરત થવાની 
    • બધી શક્તિ હણી લેતો
    • રાતોની રાતો ઊજાગરામાં પડખાં બદલાવ્યા કરતો
    • કાળઝાળ ભોરિંગ

        શું એમાંથી છટકી, મુક્ત ગગનમાં મ્હાલવાનો, જીવનના ફૂલનો રસ માણવાનો, આખી રાત આરામથી નિંદર માણવાનો કોઈ માર્ગ જ નથી?

     અલબત્ત છે જ.

એની ઉપર વિચાર કરીએ તો?
અથવા એ વિચાર પંખીને
એના પિંજરમાંથી છોડાવીએ તો? 

worry_1

ચતુર્થ – એક અવલોકન

     ત્રણ ત્રણ વાયુઓ પર અહીં કલ્પનાઓ કરી હતી. ઓક્સિજન, હાઈડ્રોજન અને નાઈટ્રોજન.  એમને અવલોકન તો શીદ કહેવાય? દેખાતાં હોય એમને અવલોકી શકાય! પણ કલ્પનામાં તો મન ફાવે તેમ અવલોકનો કરાય ને? આ અવલોકનકારે ‘ત્રિવાયુ’ ને આવું એક અવલોકન ગણ્યું હતું. ‘ઓપિનિયન’ના સંચાલક માનનીય શ્રી. વિપુલ કલ્યાણીને જોવાની એ નજર ગમેલી અને એમના થાનકે પ્રસિદ્ધ કરી હતી. આ રહી  –

opinion_trigas

આ લોગો પર ક્લિક કરો.

     એ જૂની યાદ આજે તાજી થઈ ગઈ. વાત એમ છે કે, વિવિધતા સભર અને આ લખનારની માનીતી વેબ ‘Baba Mail’ પર આજે એક ચોથા ‘હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ’  વિશે ઘણું નવું જાણવા મળ્યું.

baba

આ લોગો પર ક્લિક કરો.

     આમ તો ‘બાબાશ્રી’નો એ લેખ વિજ્ઞાન અને રોજબરોજના ઉપયોગ અંગે ઘણી બધી માહિતી આપે છે. એ માહિતી  બહુ સરસ અને કામની પણ છે. પણ… અહીં તો એના પરથી ઉભી થયેલી કલ્પનાના ગુબ્બારા માણવાના છે !


      હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ – ત્રિવાયુમાંના બે હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાંથી બનેલું સંયોજન છે. એને વાયુ તો ન જ કહેવાય. આમ તો એ પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે. પણ પાણી કરતાં વધારે ઝડપથી તેનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે. પાણીના અણુમાં  હાઈડ્રોજનના બે પરમાણુ અને ઓક્સિજનનો એક પરમાણુ  હોય, જ્યારે આ જનાબ પાસે  ઓક્સિજનનો એક  પરમાણુ  લટકામાં વધારે હોય.  બન્નેના રાસાયણિક સૂત્રમાં થોડો અમથો જ ફરક –

h2o

      આમ તો એનામાં ‘પ્રાણ વાયુ’ ની એક માત્રા વિશેષ. પણ એના ગુણ પાણીથી સાવ અળગા. પાણી એટલે જીવન. એના વિના કોઈ સજીવ જીવી જ ન શકે. તલાતલ પાતાળમાં ( abyss ) માં ઓક્સિજન ન હોય પણ પાણી તો ભરપૂર હોય, ત્યાં પણ સજીવ સૃષ્ટિ મળી આવી છે.

     પણ આ મહાશય તો ઓક્સિજન જેવા સજ્જનનો વિશેષ સંગ કરીને દુર્જન બની ગયા! એમનું મહાન કામ –

ચામડી પર થયેલા ઘા ને ચોખ્ખા કરી,
એમાં મ્હાલવા માંગતા બેક્ટેરિયાનો
સંહાર કરવાનું!

    એવા જ બીજા દુર્જન છે – ઓઝોન બાબુ. વાતાવરણની ઉપરના સ્તર ‘Ionosphere’ માં એમનું કામ છે –  સૂર્ય અને બહારના અવકાશમાંથી આવતાં સંહારક  કિરણોને શોષી લેવાનું અને આપણને એની હાનિથી બચાવવાનું.  હાઈ વોલ્ટેજ વાળી સપાટીઓને અડતી હવામાંના ઓક્સિજનનું ઓઝોનમાં રૂપાંતર થઈ જતું હોય છે. એવી જગ્યાઓએ એમની દુર્જનતા એમની દુર્ગંધથી છતી થઈ જતી હોય છે!  અને ત્યાં તો એ મહાશય પણ સંહારક જ. એમની આજુબાજુ  કોઈ બેક્ટેરિયા જીવી શકતો નથી. એમની  પાસે તો પચાસ ટકા ઓક્સિજન વધારે !

ozone

આપણે એમ ન પુછી શકીએ કે, આમ કેમ ? એ તો એમ જ હોય. અથવા એમ બને કે,

અતિશય લાભકારક ચીજ
વધારે માત્રામાં મળે તો
હાનિકારક બની જાય? 

आपका क्या खयाल है?