સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: અવલોકન

ઢીંચણ પર માખી બેઠી – એક અવલોકન

ઢીંચણ પર માખી બેઠીને
મને રડવું આવ્યુંઃ

આ પૃથ્વી પરની
એક માખીને પણ
મારો ઢીંચણ મીઠો લાગે
પછી મને કેમ રડવું ન આવે?

– રાવજી પટેલ

આખી રચના અહીં …

ls

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

અહીં રજુ થયેલાં અવલોકનોનો કોમન ફેક્ટર છે.

સાવ સામાન્ય ઘટનાઓ પરથી ઊઠતા વિચારો.

     સ્વ. રાવજી પટેલ તો ગુજરાતી કવિતાનું ઘરેણું છે. પણ તેમને પણ એક માખી ઢીંચણ બેસવાની સાવ સામાન્ય ઘટના પરથી આવા વિચાર આવ્યા, કાવ્યિત કર્યા – અને મન મ્હોરી ઊઠ્યું.

હવે ચપટીક અવલોકન …

       આપણા જીવનમાં હર ક્ષણે અનેક ઘટનાઓ ઘટે છે. અમુક તો ( આ માખી બેસવા જેવી ) આપણા ધ્યાન બહાર જ જતી હોય છે. પણ જેમ જેમ આપણે વર્તમાનમાં જીવવાનું શરૂ કરીએ, તેમ તેમ એમના પર પણ ધ્યાન જાય અને આવા વિચારો ઊઠે.

   પણ વર્તમાનમાં જીવવાનું સાફલ્ય એ છે કે,

     બહુ જ ગંભીર કે બહુ જ આનંદ ઊપજે તેવી ઘટનાઓને પણ આપણે માખી બેસવા જેવી ઘટનાની જેમ સાહજિક રીતે સ્વીકારવા લાગીએ. 

 

 

 

અવલોકનો – વેબ ગુર્જરી પર

એ જાણીને આનંદ થયો કે, આ  અવલોકનકારનાં ચૂંટેલાં અવલોકનો હવે મહિનામાં બે વખત વેબ ગુર્જરી પર પ્રકાશિત થશે.

‘ચા’ થી એની શરૂઆત થઈ છે !

wegu_logo

આ લોગો પર ક્લિક કરો

Humming bird – એક અવલોકન

ગુજરાતી બ્લોગ પર અંગ્રેજી શિર્ષક – સકારણ ….

Humming bird માટે કોઈ ગુજરાતી શબ્દ નથી. લેક્સિકોન આ અર્થ જ આપે છે.

જેની પાંખોનો
ગણગણાટ જેવો
અવાજ થાય છે
તે પક્ષી

lexicon

આ લોગો પર ક્લિક કરો

અહીં એ વાત શા માટે?  સકારણ!

ભાઈ જેવા મિત્ર ડો. રાજેન્દ્ર ત્રિવેદીએ ( લાડમાં એને હું ‘રાત્રિ’ કહું છું ! ) એક સરસ મજાનો વિડિયો મોકલ્યો અને ગમી ગયો. આ રહ્યો…

Thanks to ‘Nature’s Invitation’ for permitting to embed the video below

     જો આ સરસ મજાનો વિડિયો પૂરેપૂરો જોવાનો સમય ન હોય તો આ સ્લાઈડ શો જુઓ, માણો અને આ નાનકડા અદભૂત પક્ષી વિશે ગનાન મેળવો !

‘સ્ક્રેચ’ પર પ્રોજેક્ટ ….

//scratch.mit.edu/projects/embed/177691195/?autostart=false

અને હવે અવલોકન કાળ !

આપણે આપણી જાતને
સૃષ્ટિનું સર્વ શ્રેષ્ઠ સર્જન માની લઈએ  છીએ.
પણ
કેવાં કેવાં અદભૂત હોવાપણાં
આપણી આજુબાજુ,
અત્ર, તત્ર, સર્વત્ર
વિલસી રહ્યાં છે?

અરે!

આપણા પોતાના અદભૂત મનના
હોવાપણા વિશે પણ
આપણે સજાગ છીએ ખરા? 

‘અવલોકન’ ઉપરનું … અવલોકન

મારું નહીં, પ્રિય મિત્ર વલીદાનું, અને એનો પૂર્વ રંગ…

     જૂના સમયે લોકોમાં કહેવાતું હતું કે ‘ભાઈ, ઘરનો રોટલો બહાર ખાવાનો છે.’ આજે દૂર-દરાજનાં ગામોમાં જ્યાં હોટલો નથી હોતી, ત્યાં અતિથિસત્કારની ભાવના એવી પ્રબળ હોય છે કે અજાણ્યા પરદેશીની કોઈકના ઘરે જમવાની વ્યવસ્થા થઈ જતી હોય છે. આજનો યજમાન એ આવતી કાલે કોઈકનો મહેમાન બનવાનો જ અને આમ પરોક્ષ રીતે જોવા જઈએ તો કોઈકને ખવડાવેલું આપણને કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ તરફથી અથવા સામેની જ વ્યક્તિ તરફથી જ પાછું ખાવા મળી જતું હોય છે. આ છે ઉપરોક્ત મુહાવરાનો ગુઢાર્થ.

   સુરેશભાઈ જાની કૃત ‘અવલોકનો’ ઈ-બુકની પ્રસ્તાવના હું જ્યારે લખી રહ્યો છું, ત્યારે આ પ્રસ્તાવનાની પ્રસ્તાવના રૂપે લખાએલા ઉપરોક્ત ફકરા દ્વારા હું એ કહેવા માગું છું કે તમે કોઈકને પ્રસ્તાવના લખી આપો અને તમારી જ કૃતિ ઉપરની પ્રસ્તાવના લખી આપનાર અન્ય કોઈ ત્રાહિત વ્યક્તિ કે સામેની જ વ્યક્તિ તમને મળી આવે. હમણાં તાજેતરમાં જ મારી પોતાની ઈ-બુક્સ માટે કેટલાંક જાણીતાં કે અજનબી મહાનુભાવોએ મને સહૃદયતાપૂર્વક તેમની પ્રસ્તાવનાઓ લખી આપી, તો આજે હું સુરેશભાઈના પુસ્તક માટે પ્રસ્તાવના લખી રહ્યો છું. આમ માનવ જીવનનાં સઘળાં ક્ષેત્રોમા આપસઆપસ કે પરસ્પરના સહકાર થકી જ દુનિયાના વ્યવહારો સ્વયંસંચાલિત યંત્રની જેમ ચાલ્યા કરતા હોય છે.

    સુરેશભાઈના બ્લોગ ઉપર જ્યારે ભૂતકાળમાં તેમનાં ‘અવલોકનો’ પ્રસિદ્ધ થઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે મેં તેમના ‘કેલેન્ડર’ અવલોકન ઉપર મારો પ્રતિભાવ આપેલો હતો, જેને પછીથી મેં મારા પોતાના બ્લોગ ઉપર પણ પસિદ્ધ કર્યો હતો. મારો એ પ્રતિભાવ એ ખાસ વિષય પૂરતો સીમિત હતો, અહીં મારે સમગ્ર પુસ્તક ઉપર પ્રસ્તાવના લખવાની કામગીરી બજાવવાની છે. આમ છતાંય મારી એ પ્રસ્તાવનાનો કેટલોક અંશ વિશાળ અર્થમાં લઈ શકાય તેમ હોઈ તેને અત્રે પ્રસ્તુત કરીશ.

એના ઉત્તરાર્ધ માટે નીચેના ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

VM_Av
મિલિમિટર લાંબી (!) નોંધ –



     ઈ-બુક ‘૨૦૦ અવલોકનો’ માં આ ‘અવલોકન’ પ્રસ્તાવના રૂપે પ્રસિદ્ધ થયું હતું. એ બધાં અવલોકનો તો આ બ્લોગ પર છે જ, પણ એ પ્રસ્તાવના અહીં પોસ્ટાકારે નહોતી !

અસ્તુ….

ધીરજની ઢાલ

dipak4

ગુર્જરી ડાઈજેસ્ટ પર આ બળૂકી રચના વાંચવા મળી અને ….

જોમ અને જોશ આવી ગયાં !

સાથે સાથે ‘શૂન્ય’ સાહેબની ગમતીલી રચના પણ યાદ આવી ગઈ.

દુ:ખમાં જીવનની લ્હાણ હતી, કોણ માનશે ?
ધીરજ રતનની ખાણ હતી, કોણ માનશે ?

શૈયા મળે છે શૂળની, ફૂલોના પ્યારમાં !
ભોળા હૃદયને જાણ હતી, કોણ માનશે ?

લૂંટી ગઇ જે ચાર ઘડીના પ્રવાસમાં.
યુગ-યુગની ઓળખાણ હતી, કોણ માનશે?

કારણ ન પૂછ પ્રેમી હૃદય જન્મ-ટીપનું,
નિર્દોષ ખેંચ-તાણ હતી, કોણ માનશે ?

ઈશ્વર સ્વરૂપે જેને જગત ઓળખી રહ્યું,
એ ‘શૂન્ય’ની પીછાણ હતી, કોણ માનશે ?

-શૂન્ય પાલનપુરી

[ સાભારમીતિક્ષા .કોમ ]

અને હવે  –  ગઝલાવલોક્ન

      ‘શૂન્ય’ મારા બહુ માનીતા શાયર છે. એમનો મિજાજ જિંદાદીલ આદમીનો મિજાજ છે –  જીવનના અંતરતમ સુધી લટાર મારી આવેલા ફિલસૂફનો મિજાજ. ખુદ્દારી વાળો જીવ. એમની રચનાઓનું ભાગ્યે જ રસદર્શન કરાવવું પડે. પણ એમની કલ્પના અને નજર એક્સ-રે ને પણ પાછાં  પાડી દે તેવી !

      જીવનની અડાબીડ ગલીઓમાં ગૂંચવાઈ ન હોય, તેવી  વ્યક્તિ ભાગ્યે જ મળે. આપણે જાણી જોઈને શૂળની શૈયા વ્હોરી લેતા હોઈએ છીએ. આપણી જેલ મોટા ભાગે આપણે જ રચેલી હોય છે. બહુ જ જાણીતી અને એક વખતની પ્રિય વ્યક્તિઓ જ આપણને લૂંટી લેતી હોય છે; તલવારના ઘાથી પણ અસહ્ય એવા ‘ઘા’થી એ જ આપણને તહસ-નહસ કરી દેતી હોય છે.

     એવા જીવનમાં જરૂર એક જ હોય છે.

ધીરજની ધીંગી ઢાલ 

પરિચય

હાથનાં મોજાં – એક અવલોકન

         આમ તો રોજ વાસણ સાફ કરતી વખતે હું રબરનાં મોજાં હાથ પર ચઢાવતો નથી. એવી બધી નજાકત તો આંગળીઓની કુમાશ માટે જાગરૂક એવી મારી દીકરીની ચીવટ ! પણ તે દીવસે મારે એ ચઢાવ્યા વીના છુટકો જ ન હતો. કામ કરતાં જમણા હાથની એક આંગળી પર નાનકડો ઘા પડ્યો હતો અને એને રીપેર કરવા પટ્ટી લગાડી હતી. મોજાં ન પહેરું તો એ ઉખડી જાય અને ઘા પર પાણી ફરી વળે !

rubber-safety-hand-gloves-250x250

       એટલે તે દીવસે બહુ જ જફા વ્હોરીને, એ લીસાં અને હાથના પહોંચાને ચસોચસ ફીટ થઈ જાય એવાં મોજાં ચઢાવ્યાં. પાણીની પહેલી જ સીકર અને  આંગળીઓને પાણી અડ્યાનો અહેસાસ થયો. એમ લાગ્યું કે, મોજાંમાં લીકેજ (ગળતર) છે. બહુ મુશ્કેલીથી પહેરેલાં એ મોજાં એવી જ મુશ્કેલીથી કાઢ્યાં. પણ હાથ તો સાવ કોરા કટ જ હતા. મોજાં ચઢાવવાની એ પળોજણ  ફરી એક વાર. અને ફરીથી એ જ પાણી અડ્યાનો અનુભવ.

        અને મન વીચારના ઝોલે ચઢી ગયું….

       આમ તો આ સ્પર્શભ્રમ છે – એ તરત સમજાઈ ગયું. હાથની ચામડીને અડીને સજાગ રહેતા ચેતાતંતુઓ માટે આ પહેલો જ અનુભવ હતો. એમણે રબરનાં મોજાંની સપાટી પર ખળખળ વહેતા પાણીના પ્રવાહના સ્પર્શને પારખ્યો હતો. જાણે કે રબરનાં મોજાં છે જ નહીં, તેવો ભ્રમ. રબરની સપાટીને અવગણીને પાણી અડ્યાનો સંદેશ વફાદારીપુર્વક સતત કામગરા અને સજાગ તંતુઓેએ  મગજને પહોંચાડી દીધો હતો.

       પણ એ તો શરીરવીજ્ઞાનની નજરે…

       અવલોકનકારને તો આપણા જ્ઞાનની, આપણા કહેવાતા, હુંશીયાર (!) મગજની મર્યાદાઓનું ભાન થઈ ગયું હતું…..

પ્રથમ પ્રકાશન અહીં…

mb

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો

પરિવર્તનનો શહેનશાહ

     ઉત્ક્રાન્તિવાદના સિદ્ધાંતની જગતને ભેટ ધરનાર ચાર્લ્સ ડાર્વિનની જીવનકથા છેલ્લા થોડાક દિવસથી વાંચી રહ્યો હતો. કાલે રાતે જ પૂરી કરી.

ea4fe11daf6d651463298c56d52ed5b2

     ‘પરિવર્તન’ આ લખનારનો પ્રિય વિષય છે.  ૧૩  લેખ પરિવર્તન વિશે લખ્યા. આ રહ્યા.

1 –  પ્રાસ્તાવિક

2 – બીગ બેન્ગ

 3 – હીમકણિકા

4 – ઉલ્કાપાત

5 – સફેદ રેતી

6 – પર્ણાન્કુર

7 – અમેરીકાની ગાંધીગીરીને સ્વીકૃતિ

8 – Who moved my cheese

9 – આર્બોરેટમ

10 – ખગ્રાસ સુર્યગ્રહણ

11 – નૈરોબિયન ગુજરાતી

12 –  ગરાજ સેલ

13 – બારીમાંથી અવલોકન

    માટે ડાર્વિન પણ પ્રિય હોય જ. એના જીવન વિશે લખવા માંડીએ તો એક આખે આખું પુસ્તક લખવું પડે , અને તો પણ ઋષિ જેવા એ માણસને ન્યાય ન આપી શકીએ.

   અહીં થોડીક લિન્ક આપીને જ એ લખવા પર પૂર્ણ વિરામ.

વિકિપિડિયા પર         બાયોગ્રાફી પર       બીબીસી પર

એકે એક સ્રોત પર એટલી બધી માહિતી છે કે, બીજે ક્યાંય જવું જ ન પડે.

     અને એટલું બધું ન વાંચવું હોય તો, ઉત્ક્રાન્તિ વિશે સાત વિડિયોની સરસ મઝાની વિડિયો શ્રેણીનો આ પહેલો ભાગ તો જોજો જ.

      જેમ જેમ આપણે ડાર્વિનના જીવનમાં ઊંડા ઊતરતા જઈએ તેમ તેમ એ મહાન માણસને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરવા પડે એવું અદભૂત જીવન.

     પણ અહીં  એ  જીવન ચરિત્ર વાંચીને ઉપજેલા , મનની અંદર ને અંદર જ ન સમાવી શકાય તેવા, પ્રચંડ પ્રભંજન જેવા વિચારોને મોકળા મૂકી દેવા સિવાય આ ‘પ્રસવ વેદના’ નો કોઈ ઈલાજ નથી એમ  લાગતાં ..

આ જીવનાવલોકન !

      ખ્રિસ્તી ચર્ચની જડતા રેનેસાં બાદ કાંકરી કાંકરી કરીને ખરવા લાગી. પણ છેલ્લે બાકી રહી ગયેલ ખંડેરને ડાર્વિનના કાળના વૈજ્ઞાનિકો ‘મોટી બહેન’ તરીકે સાચવી રાખવામાં જ શાણપણ સમજતા હતા. ‘એને વિતાડીને શું ફાયદો?’ એવી મનોવૃત્તિ એ કાળના મોટા ગજાના પ્રકૃતિવિદોમાં હતી.

ડાર્વિને એ છેલ્લી કાંગરી પણ તહસ નહસ કરી નાંખી.  

       આટલી મોટી સફળતા મળ્યા બાદ, વિશ્વ ભરમાંથી અદભૂત પ્રેમ, સન્માન, માન્યતા, ઈનામ  અકરામ અને પ્રતિષ્ઠા પામ્યા છતાં એ ઋષિ જેવો માણસ નમ્રતાની મૂર્તિ જેવો જ  રહ્યો. ઉત્ક્રાન્તિવાદને સ્વીકૃતિ મળ્યા પછી કોઈ માન અકરામ , વાહ! વાહ! ની લાલસા વિના તે પોતાના ઘર ‘ડાઉન હાઉસ’ માં  વીસ વર્ષ પડ્યો રહ્યો.  એનું છેલ્લું સંશોધન ‘માટીના કીડા( earthworm) ‘ના જીવન વિશે હતું ! તેનું છેલ્લું પુસ્તક પોતાની આત્મકથા હતી, જેમાંથી એની વિનમ્રતા છતી થાય છે. જીવનના રહસ્યોનો તાગ પામવાના ધખારામાં તે જીવનનું સૌંદર્ય ન માણી શક્યો, સુમધુર કવિતાઓથી વિમુખ બની ગયો – તેનો એને અફસોસ હતો.

     પણ એ ઈતિહાસની વધારે વાત નથી કરવી.

    વાત એ કરવી છે કે, ‘ઈશ્વરની મહાન તાકાત’ની માન્યતાને આમૂલ ફંગોળી દેવા છતાં, એનો અંગત વિશ્વાસ હતો કે,

જીવનની પ્રક્રિયાને મળેલી
અદભૂત ભેટ
‘પરિવર્તિત’
થવાની કાબેલિયત છે.

કોઈ પણ જીવનની સંભાવના છે
– પરિવર્તન

——–

अलं अनेन ।

થર – એક અવલોકન

ઘણા વખત પછી…. અવલોકન ચાળો !

આ જણના વ્હાલા ‘સ્ક્રેચ’ પર એક સાવ સાદો પ્રોજેક્ટ કાલે બનાવ્યો. આ રહ્યો…

layer1

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

      ‘સ્ક્રેચ’ માં બે પરિમાણ વાળા પ્રોજેક્ટો જ બનાવી શકાય છે. એમાં ત્રીજું પરિમાણ દેખાય, એવી ચીજો, આકૃતિઓ, પાત્રો બતાવવાં હોય તો, બહુ જ મગજમારી કરવી પડે. પણ જેઓ પ્રોગ્રામિંગ વિશે જાણે છે, તેમને ખબર છે કે, આવા બે પરિમાણ વાળા પ્રોજેક્ટોમાં પણ ઘણા બધા ‘થર’ રાખવામાં આવતા હોય છે. દા.ત.  સ્ટેજ અને તેની આગળ હલન ચલન કરતી આકૃતિઓ.

ઉપર બતાવેલા પ્રોજેક્ટમાં આટલા થર છે.

  1. ચાવી
  2. પડદો
  3. બિલાડી
  4. દિવાલ
  5. બોલ
  6. સ્ટેજ પરનું લખાણ
  7. છેક પાછળ – સ્ટેજ

આ પ્રોજેક્ટ જેમ જેમ આગળ વધતો જાય તેમ તેમ આપણે આ સાતે ય પડ અલગ અલગ છે – એ અનુભવી શકીએ છીએ.

અને હવે, અવલોકન કાળ –

      આપણા હોવાપણામાં પણ થરના થર બાઝેલા હોય છે. સાત કે સિત્તેર નહીં પણ ઘણા બધા. આપણને એ બધા ય થરની પાછળ રહેલા, આપણા અસલી હોવાપણાનો અહેસાસ તો સતત થતો જ રહે છે. એને ગમે તે નામ આપીએ, આત્મા, ચૈત્ય તત્વ, ઈશ્વરનો અંશ વિ.વિ..

       પણ એવું કાંઈક હોય છે તો ખરું જ. 

      ઉપરના પ્રોજેક્ટમાં તો ચાવી પર ક્લિક કરીએ અને પડદો ખૂલે એટલે છેક પાછળના થરમાં આવેલ સ્ટેજ તરત નજરે પડી જાય છે. એ તો સતત હાજર દેખાય જ છે.

        પણ આપણા હોવાપણાનું એ પાયાનું થર સતત અનુભવાવા છતાં દબાયેલું જ રહે છે. એની સાથે આપણે સતત રહી શકીએ, એવી ચાવી મળી જાય તો?

    માનીતી કવિતા …

અંદર તો એવું અજવાળું , અજવાળું

અહીં ક્લિક કરો

કોડિયું – એક અવલોકન

       ઓરડો અંધકારથી ભરપૂર છે. એમાં ફંફોસી ફંફોસીને થાકો પણ જોઈતી ચીજ ન મળે. બહાર પણ અંધકાર છવાયેલો છે. બહાર જવાનો રસ્તો પણ ન મળે.

       પણ… કોડિયું પ્રગટાવો અને અજવાળું જ અજવાળું.

kodiyu

      અંધકારને વાસીદાંની જેમ વાળી ન શકાય. ઓરડાની અંદરના કે બહારના અંધકાર સામે આપણે લડી શકતા નથી. માત્ર એક નાનકડું કોડિયું જ ઓરડામાં કે અંતરમાં પ્રગટાવવાનું છે.

જાગૃતિનું કોડિયું 

.. ટચુકડું …..

thermo