સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: કાવ્ય-રસાસ્વાદ

ગઝલાવલોકન- ગમતાંનો ગુલાલ?

આ લોગો પર ક્લિક કરો

        સ્વ. મકરંદ દવેની આ કવિતા ગુજરાતી નેટ જગતની સિગ્નેચર કવિતા બની ગઈ છે-

ગમતું મળે તો અલ્યા,
ગૂંજે ન ભરીયે ને
ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ
[ આખી કવિતા અહીં વાંચો.  ]

      વાત ગમી જાય એવી તો છે જ. સાંઈ કવિની એ કવિતાના શબ્દો એટલા સરળ છે કે, કોઈ રસ દર્શન પણ જરૂરી નથી. પણ આ કવિતા આજે સાંભળતાં જરાક જૂદા વિચારો ઉદભવ્યા.

      નેટ જગતની શરૂઆત ક્યારે થઈ , એની તવારીખ તો ખબર નથી પણ ૨૦૦૫માં એમાં પ્રવેશ કરેલ આ લેખકે એ ગુલાલની ઉછામણીની શરૂઆત ત્યારથી જોયેલી છે. એ પહેલાં પ્રિન્ટ મિડિયામાં કોઈનું પીરસેલું જ જમવું પડતું. પોતાનું લખાણ છપાય, એવાં તો  સપનાં પણ આવતાં  ન હતાં! બહુ ઉત્સાહી હોય તે, અખબારો કે સામાયિકોનાં ચર્ચા પત્રોમાં પત્રો લખીને મોકલતા. નસીબ વાળાના પત્રો છપાતા અને કોઈકની પર ચર્ચા જામી જતી.

    પણ નેટ  પર પોતાની રચના મૂકવાની સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી, એ જમાના જૂની વ્યવસ્થામાં આમૂલ પરિવર્તન આવી ગયું. પોતાનાં સર્જન પ્રસિદ્ધ કરવાની કે બીજાનાં સર્જન પર પ્રતિભાવ આપવાની આ ‘મફત’ સવલતનો ખૂબ વ્યાપ આ પંદરેક વર્ષમાં થઈ ગયો. બ્લોગ અને વેબ સાઈટો પર અબીલ, ગુલાલ અને કદીક કાદવ પણ ઉછાળવાની શરૂઆત થઈ ગઈ.

      એ  જ ગાળામાં રીતસરના ચર્ચા મંડપની શરૂઆત પણ ગૂગલના ‘ઓરકુટ’થી થઈ હતી. પણ એની ઘણાં પહેલાં આ જણને બહુ જૂના બ્લોગ ‘ફોર એસ વી.’ પર ‘વાતચીત’ વિભાગની ખબર પડી હતી. એ નવી નક્કોર સવલતનો બહુ જ રસપૂર્વક ઉપયોગ પણ કરેલો. એમાં વિભાગવાર ચર્ચા માટે વ્યવસ્થિત માળખું હતું અને તેમાં વિષયવાર વિચારોનું મજાનું આદાન-પ્રદાન થતું હતું.

   પછી તો એ ચોરો બહુ વધ્યો – ફેસબુક, વોટ્સેપ, ટ્વિટર, લિન્ક્ડ ઈન, ઈન્સ્ટાગ્રામ અને બીજા વળી કેટલાય ચોરા પર ગુલાલના ઢગલે ઢગલા ઊછળવા લાગ્યા! શબ્દો જ નહીં – ચિત્રો અને વિડિયો પણ ધડાધડ ફેંકાવા લાગ્યા. એનો શિષ્ઠ શબ્દ છે – ફોર્વર્ડ! સહેજ કાંક ગમી ગયું અને…… ફોર્વર્ડ ; ગુલાલ ફટ કરીને વેરી દીધો! આવા સોશિયલ મિડિયા પર એટલું બધું મટિરિયલ પીરસાય છે કે, ‘ડિલિટ’ બટન પણ બહુ વપરાય છે!

    અમારા જેવા વયસ્કો માટે તો બગીચાનો બાંકડો કે ગામનો ચોરો હવે વાદળોમાં મ્હાલતો થઈ ગયો છે!  હવે ગુલાલી રંગ વાદળોમાં એટલો બધો ફેલાઈ ચૂક્યો છે કે, એનું વાદળત્વ જોખમમાં હોય તેમ લાગે છે! કદાચ ગુલાલી વરસાદ પણ પડવા માંડે! ‘બુઢ્ઢા થઈ જવું , એ શું ચીજ છે?’ એમ બોલનાર  સ્વ. રમેશ પારેખને સ્વર્ગમાં અફસોસ થતો હશે કે, ‘થોડો મોડો વિદાય થયો હોત તો હું પણ ‘ગમતાંનો ગુલાલ’ વાદળોમાં કર્યા પછી વાદળવાસી થાત!’

       સંઘરી રાખવા કરતાં ગમતું વહેંચવું, એ સારી ચીજ તો ગણાય જ, પણ હવે એનો અતિરેક થઈ રહ્યો છે. ગંદકી પણ એ વહેંચણીમાંથી બાકાત નથી રહી.  

     આ સંદર્ભમાં શ્રીમતિ કાજલ ઓઝા વૈદ્યનો આ વિડિયો આપણને વિચારતા કરી દે તેવો છે.

       ખેર… એકલતાના આ ઈલાજનો વાંધો નથી પણ કદાચ આપણે વિચાર શૂન્યતા અને સર્જન શૂન્યતાના નવા તબક્કે આવીને ઊભા છીએ – એમ આ લખનારનું માનવું છે.

      એ નિર્વેદનો માહોલ પ્રવર્તમાન હતો ત્યાં જ સાંઈ કવિની આ બીજી કવિતા એ જ આલ્બમમાંથી વહેતી થઈ.

કોકના તે વેણને વીણી વીણીને વીરા! ઊછી- ઉધારાં ન કરીએ;
હૈયે ઊગે એવી હૈયાની વાતને, ફૂલ જેમ ફોરમની – ધરીએ.
[  આખી કવિતા અહીં .]

     અને કદાચ એ કવિતામાં જ આ વિષાદનો ઉકેલ છે. નિર્ભેળ નિજાનંદની એ વાત છે. સ્વગૌરવનો મહિમા છે. ‘દાદ અને વાહ વાહ’ ની ખેવના વિના,  પોતાના સ્વ-સ્વરૂપને ખીલવા દેવાની શક્યતા એમાં પોરસાઈ છે. એમાં પોતાના તુંબડે તરવાની ગરિમા છે.

    બ્લોગ, વેબ સાઈટ કે સોશિયલ મિડિયાનો વિરોધ નથી પણ એને એક નવો વળાંક આપવાનો સમય પાકી ગયો છે. એમ ન બને કે, ગુલાલ બહુ ઉછાળવા કરતાં એક સરખા વિચારો ધરાવતા સજ્જનો અને સન્નારીઓની ક્લબો વાદળોમાં શરૂ થાય?

    તમે આ બાબતમાં શું વિચારો છો?

પહોંચવું છે – ભગવતીકુમાર શર્મા

અધ:માં છું ને ઊર્ધ્વે પહોંચવું છે,
તળેટીથી યે શિખરે પહોંચવું છે.

– ભગવતીકુમાર શર્મા

     અંતર યાત્રાની વાત છે, એટલે ગમી ગઈ. પણ નીચેની કડી જરાક જુદી પડી જાય છે

કોઈ તારાને ખરતો રોકવાને,
મળે જો પાંખ આભે પહોંચવું છે.

     અહીં કોઈક ખરતા , ડૂબતા, અથડાતા જણને મદદ કરવાની મહત્વાકાંક્ષા/ આરજૂ ભલે અંતરયાત્રાના પલાયનવાદ કરતાં સાવ નિરાળી લાગે – પણ ગમી ગઈ.

આખી કવિતા આ રહી.

જરા તો નજીક આવ – અમર પાલનપુરી, ગઝલાવલોકન

છે પ્રેમનો સવાલ, જરા તો નજીક આવ !
ઊભી ન કર દીવાલ, જરા તો નજીક આવ !

આખી ગઝલ અહીં 

સરસ ગઝલ , સરસ શબ્દો.

     પ્રેમ સંબંધ હોય તો પણ અંતર હોય છે – એની વ્યથા. સૌની એ કથા. બધે આમ જ બનતું હોય છે. વિજાતીય પ્રેમ સંબંધ હોય કે બે મિત્રો વચ્ચેનો – એ બહુ ટકતો નથી હોતો. આમ તો આપણે ઘેરથી મિત્રોને શોધવા જ નીકળતા હોઈએ છીએ. પણ કોણ જાણે કેમ ? – દુશ્મની દ્વાર ઠોકતી ઘુસી જતી હોય છે.

      કશું જ અંતર ન રહે – તેવો પ્રેમસંબંધ પ્લેટોનિક જ હોય છે, લયલા- મજનૂ કે હીર રાંઝા કથાઓમાં જ રહેતાં હોય છે. સામાન્ય જીવનમાં લગ્ન પહેલાં જે સ્વર ઘંટડી વાગતી હોય તેવો મધુર લાગતો હોય છે – એ મોટા ભાગે કર્કશ અને માંગણીઓથી ઘોંઘાટિયો કેમ લાગવા માંડે છે? કેમ નાની નાની વાતો પર ઘેર ઘેર યુદ્ધો ખેલાય છે? બેડરૂમ ડિપ્લોમસી ! કેમ પ્રસન્ન દામ્પત્ય જવલ્લે જ જોવા મળે છે?

    કદાચ એમ હશે કે, આખો સમાજ પ્લેટોનિક બની જાય તો કોઈ વાર્તા કે કવિતા  લખાય  જ નહીં !

ખેર…

જે છે તે આ છે!

ઉનાળો કાળઝાળ થાય છે – ગીતાવલોકન

ઉનાળો કાળઝાળ થાય છે,
પાંપણથી ગાલ સુધી પ્હોંચે એ પ્હેલાં તો આંસુ વરાળ થઈ જાય છે;
ઉનાળો કાળઝાળ થાય છે.​​

–  અનિલ ચાવડા

       ગ્રીષ્મનું સરસ વર્ણન. અનિલભાઈ જેવા સિદ્ધ હસ્ત કવિની કલમે (કે માઉસ ક્લિકે !) જ આવી પરસેવે રેબઝેબ કરી નાંખતી અભિવ્યક્તિ શક્ય બને.

આખી અભિવ્યક્તિ આ રહી….

ls

આ લોગો પર ક્લિક કરો.

     ગીતના છેવાડે તેમણે પ્યારથી એ સૂરજિયાને છાંછિયું પણ કર્યું છે !

    આ ગીત સમજાવવું પડે  તેમ ન્થી. બસ…. એસી રૂમમાં, કુશાંદે ખુરશીમાં બેસીને પસીનો વહાવવાની મજા માણવાની છે !

    પણ,  સૂરજિયાને આ  વ્હાલ શા માટે?

    કદાચ……..ગ્રીષ્મ આપણને કાળઝાળ લાગે છે, પણ વર્ષાની મૂશળધાર રમઝટ એ સૂરજિયાના તાપ વિના શક્ય બનતી નથી હોતી. આ સ્વ-રચનામાં સૂરજદેવ પર વ્હાલની અભિવ્યક્તિ કરી હતી.

ઉદધિ સમાવી ઉરમાં સઘળા વિતાપો
પ્રગટાવતો પરમ શીતળ વાદળીઓ
ઘનઘોર વાદળ નભે ગરજે ન કો’દી
જો ભાનુ આગ ઝરતો ન કદીય ઊગે.

વિકરાળ ને વિકટ માનવ જિદગીમાં
શ્રમ-તાપથી ઊભરતાં સુખ, ચેન, શાતા.

એ સોનેટ આ રહ્યું ….

મરણમાં રહ્યું છે હવે જાગવાનું – ગઝલાવલોકન

ગયું છે જીવન એટલું ઊંઘવામાં,
મરણમાં રહ્યું છે હવે જાગવાનું.

રવીન્દ્ર પારેખ

        એક સરસ ગઝલ ‘લયસ્તરો’ પર વાંચવા મળી અને જાગવાનો મહિમા એક નવા મિજાજમાં ઉજાગર થઈ ગયો.

        આખું યે આયખું ઉંઘવામાં જ મોટા ભાગે જતું હોય છે. કદાચ જાગી જવાય તો એ મરણ છે – ઊંઘતા રહેલા એ મહોરાનું મરણ! આ થાનક પર  વારંવાર આ વાત દોહરાવવામાં આવી છે. એની બહુ જ સરસ  અભિવ્યક્તિ આ ગઝલમાં મળી.

        જાગવાની વાત – કશાકના મરવાની વાત !

એ મરણનું
ઢોલ પીટી પીટીને
સ્વાગત !
કાળા નહીં,
ફૂલ ગુલાબી અક્ષરમાં 

આખી ગઝલ આ રહી

લગાવ – ગઝલાવલોકન

એક સરસ ગઝલ શ્રીમતિ દેવિકા બહેને મોકલી અને ગમી ગઈ.

dhruv

      લગાવની વાત – passion ની વાત.  અહીં પ્રયત્ન એનું રસદર્શન કરાવવાનો નથી. પણ ‘બ્લોગર’ હોવાના સબબે આ વાત બરાબર સમજાઈ ગઈ છે. બ્લોગિંગ એ લગાવની વાત છે. જીવનની ઘણી બધી બાબતો પણ લગાવની વાત હોય છે.

ખરું પુછો તો …
લગાવ વગર કશું થતું જ નથી. 

     નખશીશ, ગળાડૂબ ભૌતિકતામાં ડૂબેલો, અબજોપતિ  માણસ હોય કે, પોતે જણેલા બાળક્ના પ્યારમાં ગાંડી ઘેલી બનેલી માતા હોય કે, કવિતા લખવામાં ખૂંપેલો અને ખુવાર થઈ ગયેલો માણસ હોય , અથવા ભીતરની ખોજમાં સંસાર ત્યજીને દૂર – સુદૂર એક ખૂણામાં ધ્યાન લગાવીને બેસેલ તપસ્વી હોય…

એકે એક જણ કાંઈક ને કાંઈક લગાવમાં ફસાયેલો હોય છે!

જે ક્ષણે આપણે આ જગતમાં આવીએ અને પહેલા શ્વાસ સાથે ચીસ પાડીએ , ત્યારથી આપણે જીવન સાથે બહુ જ ઊંડા પ્રેમમાં પડી જઈએ છીએ. એ બાંધે છે, ગૂંચવે છે, ઝાટકે છે, ખુવાર કરી દે છે –  અને તારે પણ છે.

  • લગાવનો મહિમા

  • પ્રેમનો મહિમા

  • જીવનનો મહિમા 

     આપણે તો શું ? ત્રણ ત્રણ વાયુઓ પણ એમના પોતીકા લગાવમાં – એમની આગવી મોલેક્યુલર કેમિસ્ટ્રીની ખાનદાની રસમમાં લાગી પડેલા છે !

opinion_trigas

આ શિર્ષક પર ક્લિક કરો…

 

જિંદગી – ગઝલાવલોકન

life33

    ઘણી બધી પદ્ય અને ગદ્ય રચનાઓનો માનીતો અને બહુ જ લોકપ્રિય વિષય. આજે મહેન્દ્ર ભાઈ ઠાકરે (મુંબાઈ) સ્વ. આદિલ મન્સુરીની એક સરસ ગઝલ મોકલી. આ રહી….

life11

        આમાંના એક પણ શેરનું રસદર્શન કરાવવાની જરૂર છે ખરી? સીધાં, સોંસરવાં હૃદયમાં ઊતરી જાય તેવાં -ક્યાંક સાવ ગામઠી ભાષામાં – વાત, કવિત અને ઉપમાઓ.

      પણ ગઝલાવલોકન માટે બહુ મજાનો વિષય મળી ગયો!

     અબજો લોકોને જન્મથી જિંદગીનું સ્ટેજ તો એક સરખું જ મળ્યું છે. એ જ હાથ, પગ, ધડ, મગજ અને માણસના જિન્સ! પણ કશુંક એવું છે, જે એક માણસને અને એના માનસને બીજાથી જૂદા પાડી દે છે. એટલા બધા જૂદા કે, એકમેક સામે તલવારો, ભાલાઓ, તીરકામઠાં, બંદૂકો, બોમ્બો અને એનાથી ય ભયાનક … વાગ્બાણો અને વિચાર શસ્ત્રો લઈને સૌ જિંદગીની લડાઈમાં મહાવીર યોદ્ધા બની, રણહાક લલકારતા ધોડી જાય છે.

       કેમ કાંઈક પ્લેટોનિક ચમત્કાર નથી સર્જાતો કે, ‘મૂળ એક જ છે.’ – એ સત્ય આત્મસાત બની જાય?

      કદાચ એમ બને તો?

આવી ગઝલો લખાય જ નહીં !

 

અંધારું લઇ પાંખમાં, ઉડ્યાં અંધ કપોત

ગહન ગૂફના ગોખમાં, તેં પ્રગટાવી જ્યોત
અંધારું લઇ પાંખમાં, ઉડ્યાં અંધ કપોત

–  સંજુ વાળા

એ દોહા સપ્તક અહીં …

     અંતરની અંધકાર ભરી ગુફામાં જાગૃતિનું કોડિયું પ્રગટે અને અંધ કપોત બધી જ લાચારી અને અશક્તિને અતિક્રમી,  ઊડવા માટે શક્તિમાન બને એની ઝાંખી કરાવતો આ દોહો વાંચતાં જ ગમી ગયો.

     ત્રીજા દોહામાં એ અંધકારનું, એ અજ્ઞાનનું સરસ વર્ણન છે.  નકરી સ્વાર્થલક્ષી બેભાનાવસ્થામાં ક્યાંથી સંગીત પ્રગટે? – બિન વારસી   બીન લટકતું જ રહે ને?

તારામાં તું ઓતપ્રોત, હું મારામાં લીન
ઘરની જર્જર ભીંત પર મૂક લટકતું બીન

    આ થાનકે અંધકાર અને જાગૃતિની ઘણી વાતો લખાણી છે. એટલે બીજું કોઈ અવલોકન ઉમેરવા મન નથી, પણ જાગૃતિ પછીનું આ મનભાવન ગીત આ ટાણે યાદ આવી ગયું .

અંદર તો એવું અજવાળું , અજવાળું

નદી એક પાછી ચડી છે પહાડે – ગઝલાવલોકન

નદી એક પાછી ચડી છે પહાડે,
પહાડોમાં જાગ્યું છે તોફાન… આહા!

– જિગર જોશી ‘પ્રેમ’

[ આખી ગઝલ આ રહી… ]

      કવિ શું કહેવા માંગે છે – તેની તો આપણે કલ્પના જ કરવી રહી. એ તો તેમના મિજાજની વાત છે. જાણકારો એને   સારી રીતે  મૂલવી શકે. જો કે, સારી રીતે જ. સાચી રીત તો માત્ર કવિ કહે, તે જ.

       પણ આ એક શેર પરથી વિચારવાયુ પ્રદિપ્ત બની ગયો !

  • અવળો પ્રવાહ
  • ન બને તેવી ઘટના
  • કદાચ કપોલ કલ્પિત વાત 

પણ એમ બને ખરું ?

કદાચ એમ બને પણ ખરું!

     જ્યારે ચીલાચાલુ જીવનમાં પરોવાયેલા, ગૂંચવાયેલા, મુરઝાયેલા, ઘવાયેલા, ડામાડોળ મનની સ્થિતિ કોઈક જુદી જ દિશામાં ગતિ કરવા લાગે ત્યારે મનની જે સ્થિતિ થાય એને આવો પ્રવાહ કહી શકાય? આપણે આમ વિચાર કરવા લાગીએ, એ દિશામાં મન પરોવીએ તો કદાચ મનના પ્રવાહો શાંત થવા લાગે અને ધીમે ધીમે એમ બને કે, જીવનના પ્રવાહને આઝાદીની દિશામાં વાળી શકાય.

    જો અને જ્યારે આમ બને, તો અને ત્યારે આપણે પહાડ જેવી માની લીધેલી વ્યથાઓમાં ધરતીકંપો સર્જાય, પ્રભંજનો ફૂંકાવા લાગે અને આકાશને અડતા હોય, તેવા પર્વતો સાવ કાંકરી જેવા ભાસવા માંડે.

     કદાચ…

બની આઝાદ જ્યારે માનવી નિજ ખ્યાલ બદલે છે.
સમય જેવો સમય આધીન થઈને ચાલ બદલે છે.

રજની પાલનપુરી 

નદીની વાત અને ‘સરિતા’ યાદ આવી ગઈ.

ભાગ  –   ૧  ;   ભાગ  –   ૨   ;     ભાગ  –  ૩ 

વિસામાને ગણી મંઝિલ – ગઝલાવલોકન

સાભાર – શ્રી. વિનોદ પટેલ

વિનોદભાઈએ મોકલેલી, માનીતા શાયર રૂસ્વા મઝલૂમીની ગઝલ…

પરાયાના ચરણ ચાંપી, અનુસરવું નથી ગમતું,
તણખલાનો સહારો લઇ મને તરવું નથી ગમતું.

જીવન ઝિંદાદિલીથી હું જીવ્યો છું, એટલું બસ છે,
ફકીરી હાલમાં છું મસ્ત. કરગરવું નથી ગમતું.

અચળ ધ્રુવસમ, આકાશ જેવી મારી દુનિયામાં
નજીવા કો’ સિતારા, સમ મને ખરવું નથી ગમતું.

હુંફાળી હુંફ આપું છું થથરતી આશને હરદમ,
સૂરજ સમ ઉગી ઉગીને પછી ઢળવું નથી ગમતું.

ખુદા ખાતર મને ખેંચી ન જા મસ્જીદ મહીં ઝાહિદ,
મને દેખાવ કાજે ક્યાંય દેખાવું નથી ગમતું.

સતત ચાલી રહેલા કાફલાનો, મીર છું ‘રૂસ્વા’,
વિસામાને ગણી મંઝિલ, મને ઠરવું નથી ગમતું.

– રુસ્વા મઝલૂમી

સ્વ. રૂસ્વાજીનો પરિચય…

અને હવે ગઝલાવલોકન….

મંઝિલનું મહાત્મ્ય… ધ્યેયની લગની…..ધ્રુવ કેવી અટલતા…..જીવનનું સાફલ્ય…આ મત્લાને વાચા આપતી ગઝલ… વાંચતાં જ  ગમી જાય તેવી ગઝલ.

પણ….

જીવનની સફળતા અથવા સમસ્યાઓનું મૂળ પણ એ જ

  • ધ્યેય
  • મહત્વાકાંક્ષા
  • ક્ષિતીજ આંબવાના ઉમળકા

માનવ જીવન અને માનવ સમાજના ઘણા બધા માઈલ-સ્ટોન  આવા ‘ભાગ્યના સૂષ્ટાઓ’ અને તેમના ‘આગળ ધસો’ ના ધખારાના પ્રતાપે છે – નિર્વિવાદ.

પણ મોટે ભાગે, એ ધખારામાં જીવન જીવવાનો આનંદ વિસરાઈ જતો હોય છે. મંઝિલને ઢૂંઢવા કપરી દિશા પકડવી પડે. વિસામાને વેગળો મેલવો પડે. પણ જીવનના અંતે અથવા અંત નજીક આવે ત્યારે એ સત્ય સમજાય કે…

સઘળું, સતત, સદા, સર્વત્ર પરિવર્તનશીલ જ હોય છે. કોઈ અવસ્થા અહીં કાયમી નથી હોતી. અલગ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન જરૂર કરીએ, પણ ‘જેવા છીએ, તેવા રહીને’ -કશુંક બનવા કાજે નહીં, પણ હોવાપણાની મજા માણતાં માણતાં જ સફરનો આનંદ અનુભવતા રહીએ.

મોક્ષ જરૂર
પણ
આ ક્ષણમાં મળી શકે તેવા
મોક્ષની મોજ