સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: ભાષા

લીપી અને ચિત્ર

કળા અને સાહિત્ય – એ અંતરના ભાવની બહારી અભિવ્યક્તિ છે. એ રૂદિયામાં  બહાર લાવે છે- એ વસંતની પણ હોય , ગ્રીષ્મની હોય કે ધોધમાર વરસાદની પણ હોય. ઉલ્લાસનો ગુલાલ હોય કે, શોકની કાલિમા પણ હોય.
અંતરનો ભાવ સીધો બહાર આવે છે – બોલથી, નૃત્યથી, ગુનગુનાવાથી. એની વધારે ભૌતિક અભિવ્યક્તિ ચિત્ર છે/ શિલ્પ છે.
     આપણે જેને લેખિત સાહિત્ય તરીકે જાણીએ છીએ – એ બધા કીડી મકોડા ચિત્રો જ છે – માત્ર ચિત્રો! જે લીપી માટે આપણે આટલું બધુ ગૌરવ ધરાવીએ છીએ, એની ગરિમાની સેવા માટે તત્પર છીએ , એની શરૂઆત ચિત્ર થી થઈ હતી – ચિત્ર લીપી . એ ચીજો અને બહુ તકલીફથી ભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી.

  આપણે જે લીપીથી માહિતગાર છીએ – એ અવાજ – ધ્વનિનાં રૂપક ચિત્રો જ છે.

ઇજિપ્તની ચિત્ર લીપી

આપણા ક, ખ , ગ , ઘ ….એ અવાજો ઊભા કરે છે એટલું જ. મૂળ તો અવાજ જ. એક રશિયન કે ચીની માટે એ  ક,ખ,ગ, ઘ …. કોઈ અવાજ પેદા કરી શકતા નથી !

ગુજરાતી ભાષા

હમણાં ‘સ્ક્રેચ’ પર એક  સાવ અજાણી ભાષામાં (Catalan) પ્રોજેક્ટ જોતાં એના વિશે તપાસ કરવા મન થયું. સ્પેનના ઉત્તર ભાગમાં બોલાતી એ ભાષા બોલનારા લોકો આખા સ્પેનમાં માત્ર ૯૦ લાખ છે.  ( સ્ક્રેચ પર સુ.જા. અહીં )

પણ… વિકિપિડિયામાં કેટેલન ભાષામાં  ૪૬૫,૩૯૫ લેખો છે. વિશ્વની બધી ભાષાઓમાં વિકિ પર તેનો નમ્બર ૧૭મો છે.

પહેલી ૨૦ ભાષાઓ …

1.000,000 + Articles

1 English 4,899,737
2 Swedish 1,968,796
3 German 1,827,861
4 Dutch 1,825,443
5 French 1,636,247
6 Waray-Waray 1,259,124
7 Russian 1,231,432
8 Cebuano 1,211,290
9 Italian 1,206,343
10 Spanish 1,182,558
11 Vietnamese 1,133,823
12 Polish 1,118,421

100 000+ articles

Language Articles
13 Japanese 971,357
14 Portuguese 877,854
15 Chinese 827,126
16 Ukrainian 578,195
17 Catalan 465,395
18 Persian 459,066
19 Norwegian (Bokmål) 413,757
20 Serbo-Croatian 406,111

છઠ્ઠા નંબરની ભાષા ….વરય -વરય ફિલિપાઈન્સની પાંચમા નંબરની ભાષા છે – ૨૬ લાખ વપરાશ કરનારા !!

આપણને સ્વાભાવિક રીતે જ સાત કરોડ લોકોની ગુજરાતી ભાષા કયા સ્થાને છે – એ જાણવા મન થાય.

લો … જાણો એનો નંબર – ૯૭ મો !

97 Gujarati 25,556

હિન્દી પણ છેક ૫૧મા નંબરે

51 Hindi 100,189

કમસે કમ… ગુજરાતીનું નામ તો આ લિસ્ટમાં છે – એ આનંદની વાત -આભાર શ્રી, ધવલ વ્યાસ અને તેમની ટુક્ડીનો.

વિકિસ્રોત વિશે અહીં જાણો ( ચિત્ર પર ક્લિક કરો )

વૈશ્વીકરણ: પ્રાદેશિક ભાષાઓ માટે મૃત્યુઘંટ – મારો પ્રતિભાવ

નેટ મિત્ર શ્રી. દિપક ધોળકિયાના બ્લોગ પર મૂકાયેલ , માનનીય ભાષા શાસ્ત્રી શ્રી. બાબુભાઈ સુથારના લેખમાંથી નાનકડું ટાંચણ…

      આજે વૈશ્વીકરણનો વાયરો વાય છે તેની પ્રાદેશિક ભાષાઓના ભવિષ્ય પર શી અસર પડશે તે સાંસ્કૃતિક ભાષાવિજ્ઞાની માટે, સ્વાભાવિક રીતે જ, ચિંતાનો વિષય છે. આજના જમાનામાં વૈશ્વીકરણને સતેજ બનાવે એવાં ઘણાં ઘટકો સક્રિય છે, એ જોતાં, પ્રાદેશિક ભાષાઓનું શું થશે એનો વિચાર કરવાની જરૂર છે. હું માનું છું છે કે, એક આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા આજે બેલગામ આખા વિશ્વની ભાષા બનવા લાગી છે તેમાં પ્રાદેશિક ભાષાઓના વિકાસની દૃષ્ટિએ રાજી થવા જેવું કઈં નથી. સ્થાનિક ભાષાઓ માટે આ વૈશ્વીકરણ જબ્બર ખતરા જેવું છે. આજે ગુજરાતમાં અંગ્રેજીમાં વધારે રસ લેવાય છે તેની ગુજરાતી પર પડતી અસરો જોતાં ગુજરાતીની જે સ્થિતિ છે તેની મને ચિંતા થાય છે. 

શ્રી. બાબુભાઈ સુથાર

આખો લેખ અહીં …

      આ તો મારી મા જેવી વ્હાલી મારી ભાષાની ચિંતાની વાત – બહુ મનભાવન. આથી હાલની ‘ ગદ્યસૂરી’ પ્રણાલિકા – ‘ફિલસૂફીમાં સ્વૈરવિહાર’  અને ‘કોમેન્ટ બંધ’ ને કામચલાઉ બાજૂએ મૂકીને, ત્યાં આપેલ મારો પ્રતિભાવ અહીં રજુ કરું છું ; અને કોમેન્ટોના દ્વાર ખોલી નાંખું છું !

      ભાષાના તજજ્ઞો વચ્ચે કાંઈ લખવું , એ સામાન્ય માણસ માટે અનધિકાર ચેષ્ઠા છે ; તે સમજું છું ; અને છતાં ફરીથી આ અત્યંત રસિક ચર્ચામાં ભાગ લેવાના મોહને જતો નથી કરી શકતો.
અહીં આવ્યા બાદ જ ભાષાનું વ્યક્તિના વિકાસમાં શું મહત્વ છે- તે સમજાયું. સૌથી સારામાં સારું અને સૌને જાણીતું ઉદાહરણ – હેલન કેલર .
અને અહીંની પ્રાથમિક શિક્ષણની પ્રથામાં ભાષા શિક્ષણને અપાતું મહત્વ. અંગ્રેજી જેવી , અપવાદો અને અનેક પ્રદેશોની પરંપરામાંથી ઊતરી આવેલી જોડણીની ગેર વ્યવસ્થા છતાં , બાળકોને જે રીતે પદ્ધતિસર ભાષા શીખવાય છે – તે કાબિલે દાદ છે.

      અને સામાન્ય બાળકોને અપાતી એ વ્યવસ્થા તો કાંઈ નથી – જો વિશેષ જરૂરિયાતવાળા બાળકોનો ભાષા વડે કરાતો વિકાસ નજરમાં રાખીએ તો. જેમની પાસેથી કશી અપેક્ષા ન રાખી શકીએ, તેવા ઓટિસ્ટિક બાળકોની જે માવજત – મ્યુનિ. સ્કુલોમાં થાય છે – અને એ બાળકોનો વિકાસ જોઈએ – તો ભાષા શું કમાલ કરી શકે છે – તે જોઈ આપણે મોંમાં આંગળાં નાખી દઈએ.

       પણ અત્યંત મહત્વની વાત એ છે કે, ભાષા વિજ્ઞાન પણ માનવ વિકાસની/ સમાજ વિકાસની પાયાની જરૂરિયાતનું એક સાધન માત્ર જ છે – જેમ વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી છે.
—–

        ગુજરાતી ભાષાના સંદર્ભે – એ મરી જશે કે, વપરાતી બંધ થઈ જશે – એવો હાઉ રાખવાનું જરૂરી નથી લાગતું . લાખોમાં ફેલાવો ધરાવતા દૈનિકો, માતબર સામયિકો, બબ્બે સાહિત્ય સંસ્થાઓ અને હવે અનેક ગુજરાતી ટીવી ચેનલો, સેંકડો બ્લોગો, ગુજરાતી વેબ સાઈટો , ગુજરાતી વિકી, લેક્સિકોન વિ. આંતરરાષ્ટ્રીય સવલતો નજરમાં રાખીએ તો ગુજરાતીનો વ્યાપ ઘટ્વાનો તો નથી , નથી ને નથી જ.

       મહત્વની જરૂર માત્ર એક જ છે – સામાન્ય ગુજરાતી માણસને એની ભાષા માટે ગૌરવ ધારણ કરતો કરવો – ભલે ગુજરાતી એને માટે માત્ર શોખ કે મનોરંજનનું માધ્યમ રહે. ગુજરાતમાં, ગુજરાતીઓને ગુજરાતી ‘ શું શાં પૈસે ચાર’ જેવી થવા માંડી છે – તેની જગ્યાએ …

  • અમદાવાદમાં દર સાલ યોજાયા ‘સમન્વ્ય’ જેવા કાર્યક્રમો ગુજરાતના શહેરે શહેરમાં અવાર નવાર યોજાય
  • ધાર્મિક કથાઓની જેમ કાવ્ય / હાસ્ય મુશાયરા માં માનવ મેદની ઊભરાય.
  • ગામે ગામ ગુજરાતી પ્રતિભાઓ માટેના હોલ ઓફ ફેઈમ સર્જાય અને ગુજરાતી બાળકો અને યુવાનો એમાંથી પ્રેરણા લઈ; ગુજરાતી ભાષાના માધુર્યને માણતા થાય.

—–
     ભાષા શાસ્ત્રીઓએ આ બાબત કમર કસવાની પહેલ કરવાની છે – અને એમની પડખે સાહિત્યકારોએ, સાહિત્ય રસિકોએ અને જેના પેટમાં ગુજરાતી માટે બળે છે – તેવા સામાન્ય માણસોએ ઊભા રહેવાનું છે – નજીવી બાબતો માટેના બધા વિવાદોને બાજૂએ મૂકીને.
આ ભાવનામાં કશી ઉગ્રતા નથી. માત્ર મંગળ ભાવ જ છે – માની ભાષા માટેનો પ્રેમ છે – એક અદના આદમીની અંતરની આરજૂ છે.
પણ…
બાબુભાઈ યથાર્થ કહે છે તેમ – આ બાબતમાં પરિણામલક્ષી માર્કેટિંગની ચુસ્તી લાવવી જ પડશે. જો કોઈને એ શબ્દ ગંદો લાગતો હોય તો ; કોક રૂપાળો શબદ ગોતી કાઢે.

આ જ વિષયમાં મારા બીજા લેખો  ..

માતૃભાષાની ચિંતા વિશેની ચિંતા

ગુગમ- એક શક્યતા

‘ઉંઝાજોડણી’ એટલે શાસ્ત્રીય(વૈજ્ઞાનીક) જોડણી – ૨; મારો પ્રતિભાવ

‘અભીવ્યક્તી’ બ્લોગ પર માનનીય શ્રી. રમણ પાઠકનો ઉપરોક્ત લેખ પ્રગટ થયો હતો. 

(તા. ૨૭/૧૧/૨૦૧૧ના ‘ગુજરાતમીત્ર’માંથી સાભાર)

તેની ઉપર ઘણા પ્રતિભાવ આપવામાં આવ્યા હતા/ અપાઈ રહ્યા છે. એમાંથી માનનીય શ્રી. બાબુભાઈ સુથાર નો એક પ્રતિભાવ ઘણો ગમી ગયો. એ વાંચવા અહીં ‘ક્લિક’ કરો. 

એ પ્રતિભાવમાંનું નીચેનું વાક્ય ખાસ ગમ્યું …

        એ જ બાળકો પાછાં અંગ્રેજી ભાષાની જોડણી શીખે છે. ત્યાં એમને કોગ્નીટીવ લોડ નથી પડતો એવું આપણે ન કહી શકીએ.

અને તેની ઉપર પ્રતિ – પ્રતિભાવ આપવા મન થયું ! અને નીચે મૂજબ લખાઈ ગયું –

————

      એકદમ તાર્કિક વાત. અંગ્રેજીમાં જે અરાજકતા છે; તેનું તો વર્ણન કરવા જેવું જ નથી. એક મિત્રે મને એક જોક લખીને મોકલી હતી. એમાં ‘નિતી’ શબ્દ વાપર્યો હતો. પણ એમના બીજા અંગ્રેજી ઈમેલમાં એક પણ ભૂલ ન હતી.

     આખા વિવાદના મૂળમાં આપણી આ મૂળભૂત વૃત્તિ રહી છે- અંગ્રેજીમાં ભૂલ ન કરાય ( ઓફિસમાં સાહેબ વઢશે ; અને સાથીઓ આપણી મજાક કરશે !! ) ગુજરાતીમાં લખનારા ૦.૧% થી પણ ઓછા છે ; અને તે પણ મોટા ભાગે જાહેરમાં તો પ્રિન્ટ મિડીયા મારફત જ આવતું હોય છે- જ્યાં પ્રુફ રીડરોની સેવા મળી રહેતી હોય છે. અને કદી પણ ગુજરાતી કામકાજની ભાષા બનશે તે, સ્વપ્નમાં પણ બનવાનું નથી.

    સારા સારા સાહિત્યકારો, સાહિત્ય રસિકોના અંગત લખાણોમાં જોડણીની થતી ભૂલો આનો પૂરાવો છે.   સામાન્ય માણસ તો અંગત પત્રવ્યવહાર સિવાય કદી ગુજરાતીમાં લખતો નથી હોતો.

આથી ફરીથી દોહરાવવાની ધૃષ્ઠતા કરું છું –

     ગુજરાતીની ગરિમાને ઊજાગર કરવાની તાતી જરૂર છે – જોડણી તો બહુ જ નાનો પ્રશ્ન છે.  જોડણીકોશ બન્યા બાદ પણ એમાં ચાલુ રહેલી અરાજકતાને કારણે આભ ટૂટી પડ્યું નથી.

( અને ઉમેરું છું … અંગ્રેજીની અતિભયાનક અરાજકતાઓ છતાં, એ વિશ્વભાષાને કશી તકલિફ પડતી નથી. ગુજરાતી કરતાં અનેક ગણું સાહિત્ય સર્જાયું છે, સર્જાઈ રહ્યું છે, અને સર્જાતું જ રહેશે. અહીં અમેરિકામાં એ બાળકોને શીખવવા માટે પ્રાથમિક શાળાઓમાં જે ચીવટ રખાય છે – તે આપણે ત્યાં કદાપિ સંભવિત થશે , એમ લાગતું નથી – બિચ્ચારા ગુજરાતી શિક્ષકના શા હાલ અને પદ હોય છે – તે બધા ગુજરાતીઓ બહુ સારી રીતે જાણે છે.)

દુખ એ વાતનું છે કે …..

      એક ત્રણ વર્ષનું, અમદાવાદના બ્રાહ્મણ કુટુમ્બમાં ઉછરતું બાળક ‘પોપટનો રંગ લીલો છે’ એમ નથી બોલતું .’પેરટનો કલર ગ્રીન છે.’ એમ બોલે છે! 

————-

જો વાચકોને આ વિચાર, વિચારવા યોગ્ય લાગતો હોય તો –

    ગુજરાતી ભાષાની ગરિમાને ઉજાગર કરવા શું કરવું જોઈશે – તે અહીં જણાવશે તો મને તો ગમશે જ; પણ ભાષાની સેવા કદાચ થશે. 

સંદર્ભ લેખ -ગુગમ  ‘ગુજરાતી ગરિમા મંચ’

‘ઉંઝાજોડણી’ એટલે શાસ્ત્રીય(વૈજ્ઞાનીક) જોડણી – ૧ , મારો પ્રતિભાવ

ગુજરાતમીત્ર’, દૈનીકસુરતમાં વર્ષોથી દર શનીવારે પ્રગટ થતી એમની(શનીવાર તા. 24ડીસેમ્બર, 2૦11ની) લોકપ્રીય કટાર રમણભ્રમણ’ માં, પ્રસીદ્ધ થયેલો આદરણીય બુઝુર્ગ શ્રી. રમણ પાઠકનો ઉપરોક્ત લેખ ………

શ્રી. ગોવીંદ મારૂના બ્લોગ ‘અભીવ્યક્તી’ પર તા, ૫, જાન્યુઆરી, ૨૦૧૨ના રોજ પુનઃ પ્રસિદ્ધ થયો હતો.

શ્રી.  રમણ પાઠકનો પરિચય વાંચવા અહીં ‘ક્લિક’ કરો..

શરૂઆતના શબ્દો …..

       “જ્ઞાની પુરુષને સત્ય સમજાવવું, એ સરળ કાર્ય છે. એ જ રીતે સમ્પુર્ણ જ્ઞાનીને સત્ય સમજાવી શકાય. પરન્તુ જે અર્ધદગ્ધ છે, તેને સત્ય સમજાવવું અત્યન્ત દુષ્કર છે.”

ભર્તૃહરી

        ગુજરાતી લેખનક્ષેત્રે ‘ઉંઝાજોડણી’ બાબતમાં ખરેખર ભર્તૃહરીના આ સુભાષીત જેવું જ બન્યું છે. ગુજરાતના જે સાક્ષરો ઉંઝાજોડણીનો વીરોધ કરે છે, તેઓને કયા વર્ગમાં મુકી શકાય, એ તેઓ સીવાયના સમજદાર કે વીચારશીલ શીક્ષીતોને તો સહેજે ખ્યાલ આવી શકે.

‘સાક્ષરા: વીપરીતા:’  

–એવો ખેલ ગુજરાતી લેખનક્ષેત્રે જામ્યો છે. આ પ્રશ્ન જ, અર્થાત્ ‘ઉંઝા– જોડણી’ એ મુળભુત રીતે તો વીજ્ઞાનનો, ભાષાવીજ્ઞાનનો પ્રશ્ન છે. તદનુસાર, સમજી લો અથવા તો સ્પષ્ટત: સમજાય છે કે સવાલ લેખન–પદ્ધતી (રીતી)નો છે, જેને ભાષા–પદાર્થ કે એના સૌંદર્ય–ગરીમા સાથે કોઈ જ સમ્બન્ધ નથી.

આખો લેખ વાંચવા અહીં ‘ક્લિક’ કરો.

તેની ઉપર મેં આપેલો પ્રતિભાવ અહીં રજુ કરું છું. ( મામુલી ફેરફારો સાથે ) ………

—————————————————-

             આ અગાઉ બીજી ઘણી જગ્યાઓએ આ બાબત ચર્ચામાં સક્રીય ભાગ લીધો છે. અહીં ચર્ચામાં કોઈ અશિષ્ઠ તત્વ આવેલું ન જોઈ હરખ થાય છે. આથી આવી ચર્ચાઓમાં ભાગ ન લેવાના નિર્ણયને બાજુએ મુકીને, મારા વિચાર રજુ કરું છું –
———————————-
ગુજરાતી કે બીજી કોઈ પણ ભાષાના સંદર્ભે વ્યક્તિઓના ચાર પાસાં હોય છે-

વિચારની ભાષા
બોલવાની ભાષા
વાંચવાની ભાષા
લખવાની ભાષા

      આમાં પહેલા ત્રણમાં જોડણી કે વ્યાકરણનું ખાસ મહત્વ નથી. મોટા ભાગે, ગમે તેટલી ભૂલો હોય તો પણ, ખાસ તકલીફ  વગર અભિવ્યક્તિ સમજાઈ જતી હોય છે. લખનારે જ સાવચેતી રાખવાની હોય છે – અર્થ બરાબર સમજાય તેની ચિવટ માટે.

      અને આ વર્ગ સૌથી નાનો છે. કદાચ કૂલ ગુજરાતી વસ્તીના ૦.૧. % ટકા હશે. (વિશ્વભરના ૬ કરોડ ગુજરાતીઓ ગણો તો ૬૦,૦૦૦ –  કદાચ તેથી પણ કમ )

       માત્ર આટલી નાની વસ્તી માટે પણ ભાષા શુદ્ધિનો આગ્રહ સરાહનીય છે – જરૂરી નથી. એ માટે અત્યાર સુધી પ્રચાર નહીં કરવાની ગુજરાતી ભાષા પરિશદની નીતિ બદલાઈ છે – વિકી, બ્લોગ જગત વિગેરેને સન્માન આપતા થયા છે – એ આવકાર્ય બદલાવ છે. પણ.. એ માટેનો આગ્રહ મારી નજરે કદાચ ઓછો જરૂરી છે.

     નોંધ કરજો – મારા પોતાના વિચાર આ બાબત આમૂલ બદલાયા છે!
—————————————-
માનનીય દિપકભાઈની વાત ‘ સમૃદ્ધ પ્રજાની રાંક ભાષા’  બહુ જ ગમી. અહીં જણાવવાનો મારો મૂળ મુદ્દો આ જ છે .

     ભાષા શુદ્ધિના આવા આગ્રહો બાજુએ મૂકીને ગુજરાતીતાને સન્માનનીય બનાવવાનું; અને ‘આપણી ભાષાનું ગૌરવ’ સામાન્ય માણસ’ માં પેદા થાય એ જોવાનું વધારે જરૂરી સમજું છું.       ગુજરાતમાં રહેનાર અને ગુજરાતી માટે જીવ બાળનાર દરેક જણ છાતી હાથ મૂકીને કહી શકે તેમ છે ? – કે, તેના કુટુમ્બનાં બાળકો અંગ્રેજી નહીં પણ ગુજરાતી માધ્યમમાં જ હવેથી ભણશે?  અને આમ ન થવા માટે હું કોઈને દોષ દેતો નથી. સમાજ જે દિશામાં જઈ રહ્યો હોય; તે કુદરતી પ્રક્રિયા છે. અંગ્રેજી માટેનો સામાન્ય માણસનો મોહ સાવ સ્વાભાવિક છે જ. ગુજરાતી પ્રેમી પણ આમાંથી બાકાત ન જ રહી શકે.

      પણ ભાષાનું ગૌરવ વધારવા અનેક દિશાઓમાં પ્રયત્નો જરૂરી સમજું છું. ભાષા શુદ્ધિના આગ્રહો માટે થતો પ્રયત્ન પંડિતો વચ્ચેની સાઠમારીના સ્તરથી આગળ કે ઊંચે આવે એ જળકુસુમવત વાત છે. લીપી સુધારના પ્રયત્નો તો એથી પણ વધારે અર્થહીન છે. બીજી બે બાબત છે , જે આ ૨૧મી સદીમાં નેટના માધ્યમના કારણે જરૂરી બની છે; પણ તે તરફ કોઈનું લક્ષ્ય ગયું જ નથી. સાહિત્ય પરિષદ પણ એ બાબત સાવ ઉદાસીન છે.

      જો આ બધી વ્યક્તિઓ નવી દિશાઓમાં કાર્યરત થશે, તો કશુંક નક્કર કામ થશે. નહીં તો ખાલી ‘વાણી વિલાસ’ જ થશે; ડ્રોઈંગ રૂમ ચર્ચાઓ થશે; સાઠમારીઓ જ થશે.

   ગુજરાત ગરીમા મંચ – ‘ ગુગમ’ – નો વિચાર ફરીથી દોહરાવવા મન થાય છે –

https://gadyasoor.wordpress.com/2010/03/05/googam/

       અને જુઓ તો ખરા.. ત્યાંય બહુ જ ચર્ચાઓ થઈ – ૧૦૩ કોમેન્ટ !! પણ દોઢ વરસ પૂરું થયું – સરવાળે સરવૈયું … શૂન્ય !!

      છેલ્લે … નક્કર કામ ભેખ અને બલિદાનોથી થાય છે – વાતોનાં વડાંથી નહીં .

———————–

      જો આ બાબત અંગે તમારે કાંઈ કહેવાનું હોય તો , તે શ્રી ગોવીંદભાઈના બ્લોગ પર જણાવવા વિનંતી છે. 

માતૃભાષાની ચિંતા વિશેની ચિંતા

છેલ્લા બે એક વર્ષમાં ‘ ગુજરાતી ભાષા મરવા પડી છે?’ તે વિષય અંગે ઘણી બધી ચર્ચાઓ વાંચવા મળી. ઉમળકાભેર તેમાં ભાગ પણ લીધો. ( નેટ ઉપર સૌથી લાંબી ચાલેલી ચર્ચા વાંચવા અહીં ‘ ક્લિક’ કરો. )

પણ જાણીતા પત્રકાર અને નિડર વિચારક શ્રી.ઉર્વીશ કોઠારીના લેખનાં નીચેનાં ટાંચણો મનને ભાવી ગયાં :-

ભાષા સોનાની લગડી છે અને સાહિત્યકારો સોની છે. એ લોકો ભાષામાંથી પોતાની આવડત-વૃત્તિ (કે બજારની માગ) પ્રમાણે ઘરેણાં બનાવે છે. પણ જેમની પાસે ઘરેણાં બનાવવાની આવડત નથી, એમની પાસે સોનાની લગડી તો છે જ અને એની કિંમત જરાય ઓછી નથી. બલ્કે, ઘરેણાંમાંથી લગડી નહીં, લગડીમાંથી ઘરેણાં બને છે.

અંગ્રેજીનો વિકલ્પ નથી એ ખરૂં છે. પણ ગુજરાતમાં કૌટુંબિક અને અંગત વ્યવહારમાં ગુજરાતી ભાષાનો સન્માનજનક વિકલ્પ છે ખરો?

આઘુનિક દેખાવા કે યુવા પેઢી સાથે તાલ મિલાવવા માટે શહેરી બોલચાલની ભાષાના અંગ્રેજી શબ્દો કે શબ્દઝુમખાં ઠપકારવાં, એ ભાષાનો વિસ્તાર નથી. ભાષાની વિકૃતિ છે.

વાત ફક્ત પ્રભાવશાળી અને આંતરરાષ્ટ્રિય ખ્યાતિ ધરાવતા લેખકથી ભાષાનું ગૌરવ અનુભવવાની વાત હોય તો ગુજરાતી ભાષા પાસે સૌથી મોટા બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર મહાત્મા ગાંધી છે.

ગુજરાતી ભાષા બોલનારા ગુજરાતીઓનો આંકડો કરોડમાં છે. છતાં, ભાષા લુપ્ત થવાની બૂમો શા માટે?

..

ઈંગ્લીશ મિડીયમમાં ભણતા બાળક માટે ઈંગ્લીશને અપનાવવા જેટલું જ ગુજરાતીને તરછોડવું જરૂરી ગણવામાં આવે છે, એ સૌથી કમનસીબ બાબત છે. આ કાવતરામાં સૌની સહિયારી જવાબદારી છે.

જે ભાષા કરોડની સંખ્યામાં લોકો બોલતા હોય, તે એમ કંઇ લુપ્ત થઇ જવાની નથી અને ભાષાની બ્રીફ લઇને ફરનારા અણઘડ વકીલોથી બચવાની પણ નથી. ગુજરાતીને બચાવવાનો દાવો મોટો અને ગેરરસ્તે દોરનારો છે. અત્યારે ખરી જરૂર ગુજરાતીને બચાવવાની નહીં, તેનો મહિમા કરવાની છે. તેનું ગૌરવ સ્થાપવાની છે.

બિનગુજરાતી અભિનેત્રીઓ બે લીટી ગુજરાતીમાં બોલી જાય, તો લોકો કેવા અડધા અડધા થઇ જાય છે! તો ખરેખર ગુજરાતી જાણતા-ગુજરાતી વાંચતા પ્રસિદ્ધ લોકો ગુજરાતી ભાષા માટે પોતાની લાગણી જાહેર ન કરી શકે?

ગુજરાતીનો મહિમા કરવાના તમામ પ્રયત્નો આવકાર્ય છે, પરંતુ ભાષાને ગૌરવ અપાવવાનું આખરે સૌ ગુજરાતીઓના હાથમાં છે. ગુજરાતમાં, ગુજરાતી તરીકે રેસ્ટોરાંમાં, બેંકમાં કે બીજી જાહેર સેવાઓની જગ્યાએ ગભરાતાં ગભરાતાં હિંદી- અંગ્રેજીમાં બોલવાને બદલે, છટાથી ગુજરાતીમાં બોલીને પણ ગુજરાતીનો મહિમા વધારી શકાય. સાહિત્યકારોની ઝુંબેશો કરતાં સામાન્ય લોકોનાં આવાં નાનાં પગલાં લાંબા ગાળે મોટો ફરક પાડી શકે છે. ૨૧ ફેબ્રુઆરીને (વિશ્વ માતૃભાષા દિન ઉર્ફે માતૃભાષા મહિમા દિનને) આ પાઠ યાદ કરવા માટે નિમિત્ત બનાવી શકાય.

( આખો લેખ વાંચવા અહીં ‘ક્લિક’ કરો. )

આ વિષય પર ઘણા સાહિત્યકારો, ભાષાશાસ્ત્રના જાણકાર વિદ્વાનો અને સાહિત્ય રસિક વ્યક્તિઓનાં વિચારો વાંચવાની તક પણ મળી છે. ઉર્વીશભાઈ ગુજરાતમાં રહે છે; અને પત્રકાર/ કટાર લેખક/ જાગૃત વિચારક હોવાના સબબે બહોળો અનુભવ અને પાકટતા ધરાવે છે. આથી એમના વિધાનોની પાછળ રહેલી પાયાની સચ્ચાઈ અસર કરી ગઈ. તેમનાં ઉપરોક્ત વિધાનોએ સાવ નવા જ વિચારો મનમાં ઉભરાવ્યા. આખી વ્યવસાયી જિંદગીમાં કેવળ અંગ્રેજીમાં જ વ્યવહાર કરનાર, આ જણ ગુજરાતી ભાષા વિશે કશુંક લખે; તે કેટલે અંશે ઉચિત છે, તે તો ખબર નથી. પણ એક ગુજરાતી તરીકે પેટમાં બળે; અને આ બ્લોગ જેવી પીઠિકા ( પ્લેટફોર્મ વધારે સમજાશે? ) પર હૈયા વરાળ કાઢે; તેને વાચકો દરગુજર કરે તેવી વિનંતી.

…………………………………

આખી જિંદગી અંગ્રેજીમાં જ કામ કર્યા છતાં, ગુજરાતીમાં લખતી વખતે અભિવ્યક્તિની જે મોકળાશ જણાઈ છે; તે અંગ્રેજીમાં લેખ લખતી વખતે કે ગુજરાતીમાંથી અનુવાદ કરતી વખતે નથી જણાઈ. વારે ઘડીએ એક શબ્દ લખી, યોગ્ય શબ્દ ગોતવા થિસોરસ વાપરવો પડ્યો છે. ગુજરાતીમાં તો ટપાક દઈને બરાબર બંધ બેસતો શબ્દ અંતરમાંથી ઊભરાઈ આવતો અનુભવ્યો છે.

પહેલી વખત ટ્રાન્સલીટરેશનની ટેક્નોલોજીથી કોમ્પ્યુટરના સ્ક્રીન પર ઊપસી આવતા ગુજરાતી અક્ષરો જોઈ નાચી ઊઠેલા આ ગુજરાતીનો અનેરો આનંદ એ એના કોશે કોશમાં વ્યાપી ગયેલી ગુજરાતીતા છે.   આ ઉન્માદ બીજા અનેકોએ પણ અનુભવેલો છે.

જ્યાં સુધી ઠેર ઠેર આવી ગુજરાતીતા અસ્તિત્વ ધરાવે છે; ત્યાં સુધી, ગુજરાતીમાં વિચારતા છ કરોડ લોકોની ભાષા લુપ્ત થઈ જશે; એ માન્યતા સ્વીકારવા મન માનતું નથી.

બીજી વાત…..

છેલ્લા ત્રણ ચાર વર્ષમાં ઇન્ટરનેટ અને બ્લોગના સાધનો વિના મૂલ્યે હાથવગાં થવાનાં કારણે, ગુજરાતી બ્લોગ જગત જેવી એક સાવ નવી જ હસ્તિએ/ ઘટનાએ આકાર લીધો છે. એકદમ સ્વયંભૂ આવેલો આ જુવાળ વેપારી અને પૈસાના પૂજારી તરીકે બદનામ ગુજરાતીઓ માટે અદ્ભુત છે.  ચોકસાઈથી ગણી ન શકાય એટલી મોટી સંખ્યામાં, બિલાડીના ટોપની જેમ, ગુજરાતી બ્લોગો અને વેબ સાઈટો અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે; ઉમેરાતાં જ જાય છે. લખાતા ગુજરાતી સાહિત્યની તવારીખમાં આ એક સાવ નવું નક્કોર અને તરોતાજા પ્રકરણ ખૂલી ચૂક્યું છે. પ્રકાશકોની તાતી તલવાર, જોહુકમી અને  વ્યાપારી ગણતરીઓથી  મુક્ત અને ખર્ચની ચિંતાથી મુક્ત આ માધ્યમના અનેક ફાયદા આ જણે જાતે અનુભવ્યા છે. ( આ અંગેના બે લેખ વાંચવા વાચકોને ભલામણ :       બ્લોગર : અક્ષયપાત્ર )

સામાન્ય જનતામાં વધતા જતા નેટ અને અને સેલ ફોનના ઉપયોગને નજરમાં રાખતાં આ માધ્યમ વધારે ને વધારે વિસ્તરતું જશે; એમ દેખાઈ રહ્યું છે. ન ઉવેખી શકાય તેવી આ એક ઘટના છે. પ્રજામાં આવેલ આમૂલ ક્રાંતિ જેવી આ ઘટના છે. એક નવો જ યુગ સ્થપાવાના એંધાણ આપતી આ ઘટના છે.

કામની ભાગાદોડીમાં, મુષક દોડમાં ફસાયેલ, વ્યસ્ત યુવા પેઢી આમાં સામેલ છે;  તો મારા જેવા નિવૃત્ત અને ઘરકામ કરતી ગૃહિણી પણ છે; અને ઉર્વીશભાઈ જેવી  સાહિત્ય સાથે સંકળાયેલી જાણીતી વ્યક્તિઓ પણ છે. અરે! ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન પણ આ હરણફાળમાં સામેલ છે. આને પ્રતાપે ગુજરાતી ભાષાનું ગૌરવ વધવાનું જ છે એમ કહું; તો એ આ બ્લોગરનો મિથ્યા આશાવાદ કે તુક્કો ન ગણતા. ભાષાની સેવા આ માધ્યમ દ્વારા નિઃશંક થઈ રહી છે/ થવાની છે ; તે હકીકત છે.

જે ભય સૌને છે; તે

  • ગુજરાતીની ઘટતી જતી પ્રતિષ્ઠાનો છે.
  • બોલાતી ગુજરાતીમાં વધતા જતા અંગ્રેજી શબ્દોના પ્રદૂષણનો છે.
  • લખાતી ભાષાની અશુદ્ધતાનો છે.
  • અંગ્રેજી માધ્યમની વધતી જતી ઘેલછાનો છે.

આ ભય અકારણ નથી. પણ તેનો ઉકેલ સરકારી રાહે આવશે કે માત્ર સાહિત્યકારો, ભાષાશાસ્ત્રીઓ કે સાહિત્ય રસિકો જ લાવી શકે તે માન્યતા ભૂલ ભરેલી છે. કારણકે, આ વિકૃતિઓનું મૂળ બદલાતા સામાજિક મૂલ્યોમાં છે. સમાજ જો આ બાબત જાગૃત બનશે તો આપોઆપ ગુમાતી જતી પ્રતિષ્ઠા ફરીથી હાંસલ કરી શકાશે.

ઉર્વીશભાઈના લખાણનો આ પ્રાણ છે; આ એનો ધબકાર છે. અને આથી જ એ લખાણ આ સામાન્ય માણસના અંતરના તારને ઝણઝણાવી ગયું. પણ કામની વાત એ છે કે,

આપણે સહુએ  – સાહિત્યકારો, ભાષાશાસ્ત્રીઓ કે સાહિત્ય રસિકો  સમેત સહુએ –  આ બાબત શું કરી શકાય તે વિચારવાનું છે.

બ્લોગીંગ ઉપરાંત મને એક બે બાબત સૂઝી છે, જે નીચે રજૂ કરું છું –

  • નાનાં નાનાં જૂથો ‘પુસ્તક વાંચન ક્લબો’ બનાવી શકે; જેમાં અનુકૂળતા મુજબ, મહીને એક, બે કે ચાર વખત ગમેલાં વાંચનનું આદાન પ્રદાન કરી શકાય. મિત્રો અને સગાં સંબંધીઓને એમાં સામેલ થવા    ઉત્તેજિત કરી શકાય.
  • સાહિત્ય રસિક જનતા દીન-બ-દીન વધતી જાય છે. ભરચક હોલોમાં યોજાતા ગુજરાતી ગીતોના અને કાવ્યપઠન/ મુશાયરાના કાર્યક્રમો હવે વાસ્તવિકતા બની ગયા છે. આવા સૌ સજ્જનો અને સન્નારીઓ  સામાન્ય જનતા માટે ‘સાહિત્ય પર્વ’ યોજી શકે. સોસાયટીઓના  ઓપન પ્લોટોમાં ભજન /કીર્તન/ કથાની જેમ લોકપ્રિય લેખકોનાં (હાસ્ય લેખકોથી શરૂઆત કરીને) વ્યાખ્યાનો યોજી શકાય. સો સો રૂપિયાની ટિકિટો ખર્ચી, નિજાનંદ મેળવતો વર્ગ હવે નાનો સૂનો નથી જ. આ વર્ગ ધારે તો જનતામાં વાચન રસ કેળવી શકે; બને તેટલી ‘ ગુજરાતી’ ગુજરાતી બોલાતી કરી શકે.

વાચકોને વિનંતી કે આવાં બીજાં શાં પગલાં આપણે  ભરી શકીએ તે વિચારી અહીં સૂચવે.

આપણા સહુના પ્રયત્નોથી ‘ બોસ! જરા આમાં લૂક ઇન્ટુ કરી લે જે ને.’ બોલનાર જણને ,‘ભાઇ, જરા આટલું જોઇ જજે ને.’ બોલતો કરી શકીએ, તો ગુજરાતીની મોટી સેવા થશે.

અરે! આપણે પોતે જ પોતાનાથી આવી શુભ શરૂઆત કરીએ તો?

લોકકોશ – શબ્દશોધ સ્પર્ધા

લોકો માટે,
લોકો વડે બોલાતા શબ્દોનો,
લોકો વડે બનાવાયેલો
કોશ.

એકદમ તરોતાજા વીચાર.

શબ્દકોશ બનાવનારા સાહીત્યકાર નથી હોતા. શબ્દકોશ બનાવવો એ બહુ અરસીક અને કઠણ કામ છે. શબ્દકોશ બનાવનાર  વપરાતા તમામ શબ્દો, એકલે હાથે એકઠા ન જ કરી શકે. પણ એ કામ સહીયારી મુડીની જેમ લોકોના સહકારથી  થાય એવી પીઠીકા ઉભી કરવી; એ એક નવો જ વીચાર છે. ગુજરાતી લેક્સીકોને આ કામની શરુઆત કરીને એક વીશીષ્ટ અને સાચી દીશામાં કદમ ઉઠાવ્યું છે.

અને આ બંદાને આ વાત ગમી ગઈ. હોબી અને રમતની જેમ નીજાનંદની આ નવી તક તરત ઝડપી લીધી. અને ક્રમે ક્રમે,  535 જેટલા શબ્દો ગોતી કાઢ્યા. એમાંથી નીર્ણાયકોને 109 શબ્દો લોકકોશમાં સમાવવા યોગ્ય  લાગ્યા.

એ બધા શબ્દો જોવા અહીં ‘ ક્લીક’ કરો.

અને લો ! આને ઈડરીયો ગઢ જીત્યો હોય, તેમ ગણી નીર્ણાયકોએ પહેલું ઈનામ આપી દીધું !!. મારું ઈન બોક્સ અભીનંદનના ઈમેલોથી ફાટફાટ છલકાવા લાગ્યું. બરાબર 345 ઈમેલ સંદેશાઓ મળ્યા !!! સૌનો ખુબ ખુબ આભાર. ગુજરાતી લેક્સીકોન અને લોકકોશના વ્યવસ્થાપકોનો તો ખાસ.

વાહ રે મેં વાહ ! ભારે કરી; ધાડ મારી !  મારો અહમ્ સંતોષાયો.

પણ આ તો ભાષાના સમુદ્રતટ પર કોઈ બાળક બેચાર છીપલાં વીણી કાઢે તેવી બાલીશ ચેષ્ઠા જ થઈ ને ? ભાષાના મહાસાગરને ખેડવો એ કાંઈ બચ્ચાંના ખેલ નથી – સેંકડો, હજારો વર્ષોના માનવ–પ્રયત્નોથી આકાર પામેલી, વીકસેલી, સદા સમૃદ્ધ થતી ભાષાનો, ગરવી ગુજરાતીનો  આ તો મહાસાગર છે !

આ ભાવને વાચા આપવા, આ બાબત આ નાનકડા પ્રયત્નના અનુભવ બાદ, ઉદભવેલા વીચારો રજુ કરવા અહીં પ્રયત્ન કરું છું.

લોકકોશના વીચાર બાદ કદાચ ગુજરાતી શબ્દકોશની વ્યાખ્યા અને પહોંચ બદલવાં પડશે. અંબાજીથી દહાણું અને બેટ દ્વારકાથી દાહોદ વચ્ચે બોલાતી ભાષા; એ જ શું ગુજરાતી ? કે પછી વીશ્વમાં એક ગુજરાતી ગમે ત્યાં  હોય; પણ એ બોલતો હોય તે ગુજરાતી ? અરે ! ઓલ્યા સીમીત ગુજરાતમાં પણ બોલાતા બધા શબ્દો, બધી બોલીઓના શબ્દો શબ્દકોશમાં છે ખરા ? સાદો દાખલો આપું. મેં એક શબ્દ ‘પેંત’ (- સદ્ય પ્રસુતા માતાઓએ શીયાળામાં ખાવાનું વસાણું.) સુચવ્યો હતો. અમદાવાદની  ગઈ પેઢીની મહીલાઓ વાપરતી હતી તે શબ્દ –  સુરતમાં કદાચ આ શબ્દ જાણીતો નથી. આ શબ્દ સ્વીકારાયો નહીં.  પણ એ શબ્દનો સીમીત ઉપયોગ તો છે જ. આવા તો ઘણા શબ્દો હશે કે, જેનો બહુ સીમીત ઉપયોગ થતો હશે. એમ તો વીદ્વાનો વાપરે છે, તેવા કેટલાય શબ્દો સામાન્ય માણસ જાણતો પણ નથી. દા.ત. ‘ પ્રત્યાયન’. આ માટે ‘કોમ્યુનીકેશન’  વધારે જાણીતો અને વપરાતો શબ્દ નથી ?

અંગ્રેજી શબ્દો અંગ્રેજી રાજ હતું તેના કરતાં હવે વધારે વપરાય છે. અને એ સ્વાભાવીક છે. મધ્યમ અને ઉચ્ચ વર્ગનો માણસ તેના દૈનીક જીવનમાં ઘણા મોટા સમય માટે અંગ્રેજી વાપરે છે. ઓફીસો, સરકારી કચેરીઓ, વેપાર, ઉદ્યોગ બધે અંગ્રેજી વપરાય છે; વપરાવાનું જ છે. સતત વીસ્તરતા જતા વીજ્ઞાન અને આધુનીક ઉપકરણોને કારણે, સામાન્ય વ્યવહારમાં પણ આમ બનવાનું જ. દા.ત. ‘સેલ ફોન’  આથી અંગ્રેજી શબ્દો લોકપ્રીય થવાના જ – જેમ ‘મુબારક’  અને ‘સલામ’ જેવા ફારસી શબ્દો થયા છે તેમ. આનો કશો છોછ ન હોવો જોઈએ.  આનાથી તો ભાષા સમૃદ્ધ થાય છે.

બીજી વાત છે, એવા શબ્દો જે ગુજરાતી કુટુમ્બોમાં ગુજરાત બહાર વપરાય છે. દા.ત. ‘ક્લોઝેટ’ આ શબ્દો ગુજરાતમાં જાણીતા ન હોય તો પણ વૈશ્વીક ગુજરાતીઓ વાપરે જ છે. એ વીના સંકોચે શા માટે કોશમાં ન સમાવાય ?

ત્રીજી વાત છે – ‘સુચી’ જેવા શબ્દો. આવા ઘણા શબ્દો મેં સુચવ્યા હતા; જે સ્વીકારાયા નથી. દા.ત. વીશ્વના દેશો, કમ્યુટરની ભાષાઓ, ખાદ્ય વાનગીઓ,  વીશેષ નામો, નદીઓ, તારાઓ, વીદ્યાઓ, વગેરે. – આ શબ્દો શબ્દકોશમાં નહીં તો તેના પરીશીષ્ટો તરીકે સમાવવા જોઈએ તેમ હું માનું છું.

અને છેલ્લે… શબ્દકોશ બનાવવો એ કોઈ એક જ સંસ્થાનો વીશેષાધીકાર નથી; તે લોકકોશે અને લેક્સીકોને સીદ્ધ કરી દીધું છે. કદાચ એવી સંસ્થાઓએ શ્રેયસ્કારી પરીવર્તન માટે જુનાં વલણોનો ત્યાગ કરવો જરુરી છે; એમ મને લાગે છે.

અમે છેલ્લે આ નાનકડું કામ અર્પણ …

હમ્મેશ મારી પ્રેરણામુર્તી રહેલા,
સદા યુવાન,
ગુજરાતી લેક્સીકોનના જનક ..

શ્રી. રતીલાલ ચન્દરયાને

તેમની જીવનઝાંખી વાંચવા અહીં   ‘ક્લીક’  કરો

બાર ગાઉએ બોલી બદલાય

કયા ગુજરાતીએ આ કહેવત નહીં સાંભળી હોય?

લ્યો તાણીં ઈની પ્રતીતી કરી લો !!

—————————————————-

પ્રશ્ન : ખરચું એટલે શું ?

રુપીયા ખરચું?

  • ના!

સમય ખરચું?

  • ના!

પ્રયત્ન ખરચું?

  • ના!

તમે કહેશો , ” ત્યારે બોલોને મારા બાપલીયા, શું ખરચું? ”

અલ્યા ભાઈ! સવાલ તો સમજો … પુછ્યું છે  – ‘ ખરચું એટલે શું? ‘

જવાબ જાણવા ડો. મૌલિક શાહના બ્લોગ પર જવા અહીં ‘ક્લીક’ કરો

આ હાસ્યલેખ વાંચ્યા પછી, આ અદકપાંસળી જીવને થ્યું કે. હાલ્ય! આ કાઠીયાવાડી શબદ જોડણીકોશમાં છે કે નહીં, તેની ચકાસણી કરું. રતીકાકાના લેક્સીકોનમાં તો ન મળ્યો પણ સાર્થ જોડણીકોશમાં એ મળી ગયો. અને અર્થ પણ ડો. મુકુલ પરીખે સમજીને સમજાવ્યો એ જ તો !!

( અહીં નહીં કહું , નહીં તો ડોકટરના કોપીરાઈટનો ભંગ થાય તો?! )

પણ તેની વ્યુત્પત્તી ડોક્ટર સાહ્યેબને હું સમજાવું !!

એનું મુળ છે ફારસી શબ્દ – આપણને   … સોરી! મારા જેવા અમદાવાદીને ન ગમે તેવો  ….  ખર્ચ…

અને ભારતમાં કુલ કેટલી ભાષાઓ બોલાય છે તે ખબર છે?

325 !!

( અને સ્થાનીક બોલીઓ તો અલગ!)

આ લીસ્ટ પણ જોઈ લો .

ગુજરાતી જોડણી વ્યવસ્થા – રામજીભાઈ પટેલ

ગુજરાત વિદ્યાપીઠ પ્રકાશિત 

‘ સાર્થ જોડણીકોશ’

મુજબની જોડણીમાં

————————————————————————————————– 

તા. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૯ને શુક્રવારના સંદેશમાં પ્રકાશીત થયેલ શ્રી. રામજીભાઈ પટેલનો લેખ..‘સંદેશ’ દૈનીકના સ્નેહથી સાભાર..

અક્ષરાંકન – ઉત્તમ ગજ્જર સુરત..
સમ્પર્ક – uttamgajjar@hotmail.com

      કવિ અચલ અમરેલિયા કહે છે કે, પત્રો લખવાનું ટાળું છું, કેમ કે જોડણીભૂલો-ભાષાભૂલો રહી જાય છે જેની ટીકા સાંભળવી પડે છે ને વિચાર બાજુ પર રહી જાય છે. આથી લઘુતાગ્રંથિ-અપરાધભાવ અનુભવાય છે.

     પરિણામે લેખનકાર્ય પ્રત્યે એક પ્રકારનો અણગમો થઈ ગયો છે. અમરેલિયા જેવા બીજાયે ઘણા મિત્રો પણ લખતી વેળા સતત મૂંઝવણ અનુભવે છે. ક્યાંક ભૂલ રહી જાય તો ! કંઈક કહેવાનું, અભિવ્યક્ત કરવાનું તો છે, પણ લખવા બેસવાનો ઉત્સાહ નથી થતો. ગુજરાતી લખવાની પ્રક્રિયા એમને સહુ આનંદપ્રદ પ્રવૃત્તિ બનતી નથી.માન્ય જોડણી વ્યવસ્થા એમનો ઉત્સાહ વધારતી નથી.

     વડનગરના સેવાભાવી દાક્તર વસંત પરીખ (૧૯૨૯-૨૦૦૭) લખે છે, “કબરમાં એક પગ લટકે છે મારો તોય જોડણી મારી લૂલી. હજી તો બે માસ પહેલાં મારા મિત્ર પૂછે છે : વસંતભાઈ ! ‘પ્રવિણ’માં હ્રસ્વ કેમ કરો છો ? મને થયું : ‘હોસ્પિટલ’માં દીર્ઘ કેમ નહીં ? ‘સારથી’ નહીં ને ‘સારથિ’ કેમ ? ‘બહેન’ જ જોઈએ ‘બેન’ ન ચાલે ! ભારે મૂંઝવણો, જાતને સૂંઠને ગાંગડે ગાંધીમાં ખપાવનારો હું લેખક તરીકે ‘ઓલવાઈ’ ‘હવાઈ’ ગયો.

      અમારા વિજ્ઞાનના ૩-૫ કિલો વજનનાં પુસ્તકો રસથી વાંચું. ક્યાંય જોડણીની ભૂલ નહીં. હજારો દવાઓનાં નામ અંગ્રેજીમાં સડસડાટ, આજે પણ ચૂક વિના લખું- ને ગુજરાતીમાં જાત થોથવાય કાં ? મારી જોડણી ચોખ્ખી કેમ નથી ? દૈનિક છાપાં તો રોજ નનામી કાઢે છે- જોડણીની. ગુજરાતી ભાષાનું શ્રાદ્ધ નિત ઊજવે છે. છે કોઈ ટોકનારું ? રોકનારું ?પડકારનારું ?

     અમરેલિયા ને પરીખની જેમ આપણે સૌએ ગુજરાતી લખાણ સારુ કાયમ મૂંઝવણો અનુભવ્યા કરવાની ? ગુજરાતી જોડાણી વ્યવસ્થા શું અફર છે ? આ પ્રશ્નોનો જવાબ ‘હા’હોય તો આપણે કંઈ કરવાનું રહેતું નથી. ગુજરાતી લેખનની જે કંઈ સ્થિતિ છે તે બરાબર છે એમ ગણી સહી લેવાનું રહે છે. ભાષાશુદ્ધિ કે ભાષા સ્વાસ્થ્ય સારુ કોઈ અપેક્ષા રાખવાની નથી. કહો કે, માયકાંગલું શરીર હોય તેમ માયકાંગલી ભાષા પણ હોય.

      પરંતુ પ્રશ્નોનો જવાબ જો ‘ના’ હોય તો ? માયકાંગલા શરીરવાળા પણ બેઠા થઈ શકે છે તેમ માયકાંગલી ભાષા પણ ભાષારોગો ઘટાડીને સ્વસ્થ ભાષા બની શકે છે.આ સારુ કેટલાક સભાન પ્રયત્નો કરવા પડે. સ્થિતિ પલટવા જાગૃત પ્રયત્નો કરાય તો સમય પાક્યે ફળ મળે જ. બધા ભાષારોગો નહીં,પરંતુ ભાષારોગનો ઇલાજ અખિલ ગુજરાત જોડણી પરિષદે શોધી બતાવ્યો છે.

      ૯-૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૯ના ઊંઝામાં ભરાયેલી આ બેનમૂન પરિષદનો મુખ્ય ઠરાવ આ પ્રમાણે છે : ‘ગુજરાતીમાં ઈ-ઉની જોડણીના વિદ્યાપીઠના કોશના નીયમો અતાર્કીક અને ઘણી અસંગતીઓથી ભરેલા છે, તેમ જ ગુજજાતી ભાષામાં ઈ-ઉનું હ્રષ્વત્વ-દીર્ઘત્વ અર્થભેદક ન હોઈને એ અવાસ્તવિક પણ છે. તેથી એ નીયમો હવે પછી છોડી દેવા અને લેખનમાં સર્વત્ર એક ‘ઈ’ અને એક ‘ઉ’ યોજવા ‘ઈ માટે દીર્ઘ (ી)નું ચિહ્ન અને ‘ઉ’ માટે હ્રસ્વ ( ુ )નું ચિહ્ન રાખવું.”

      ઊંઝા ઠરાવની વાત તદ્દન નવી નથી. ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, પ્રબોધ પંડિતથી માંડીને ઘણા બધાએ એક ઈ-ઉની હિમાયત વખતોવખત કરેલી, પણ પછી એ વાત હાંસિયામાં ધકેલાઈ જતી. દયાશંદર શેલત, યોગેન્દ્ર વ્યાસ, ઊર્િમ દેસાઈ, પિંકી શાહ, કનુભાઈ જાની, અરવિંદ ભંડારી, સોમાભાઈ પટેલ, જયંત કોઠારી વગેરે ભાષાવિજ્ઞાનીઓની હાજરી ને માર્ગદર્શન હેઠળ ઊંઝા-ઠરાવનું ઘડતર થયું ને તા. ૧૦-૦૧-૧૯૯૯થી તેનો અમલ પણ શરૃ થયો.

  •  અત્યાર સુધીમાં ૮૦ જેટલા લેખકોનાં ૧૨૦ જેટલાં પુસ્તકો આ નવી જોડણી વ્યવસ્થામાં બહાર પડી ગયાં છે. 
  • (૪૨ પુસ્તકો આપનાર ડો. વસંત પરીખનાં ૨ આંશિક ને ૯ પૂરેપૂરાં પુસ્તકો ઊંઝા જોડણીમાં બહાર પડયાં છે. 
  • બે ગીત ગઝલ સંગ્રહ જૂની જોડણીમાં આપનાર કવિ અમરેલિયા ત્રીજો સંગ્રહ નવી જોડણીમાં આપનાર છે. 
  • ઊંઝા જોડણીમાં વીસેક સામયિકો પણ બહાર પડે છે. 
  • ‘નયા માર્ગ’ પાક્ષિકે દસ વર્ષથી યાને ઊંઝા પરિષદ પછી તરતથી તેનો અમલ શરૃ કર્યો છે.
  • એપ્રિલ, ૨૦૦૯થી શરૃ થનાર રાજકોટનું ‘વિજ્ઞાનજાથા’ પ્રથમ અંકથી જ ઊંઝા જોડણી અપનાવનાર છે. 
  • હરુભાઈ મહેતા ને જયંત કોઠારીએ પોતાના લેટરહેડમાં જ ઊંઝા ઠરાવ હાંસિયાની જગ્યાએ છપાવેલો.

      લગ્નની કંકોતરીઓ-નિમંત્રણપત્રો, જાહેરાતો વગેરેમાં પણ એક જ ઈ-ઉવાળી ઊંઝા જોડાણી પ્રચલિત બની રહી છે. વળી દાયકા અગાઉનો ઊંઝા ઠરાવ ધીમી ગતિએ પણ લોકમાન્યતા પામતો જાય છે. એક જ ઈ-ઉના વપરાશને કારણે કોઈ અર્થભ્રમ થતો નથી. સરળતા સધાય છે ને ૭૦% જોડણીભૂલો ઘટી જાય છે.

      ડો. વસંત પરીખે મને કહેલું કે, આ ઇલાજથી વિચારને અવરોધ થતો નથી. વિચાર સડસડાટ ચાલ્યા આવે છે ને લેખન નિવિઘ્ને આગળ ચાલે છે. અગાઉ વારંવાર જોડણીકોશ જોવો પડતો ને તેથી અભિવ્યક્તિને મુશ્કેલી આવતી. આવો અનુભવ અન્ય લેખકોનો પણ છે. ઙ, ઞ જેવા કેટલાક વર્ણો આપણા કક્કામાં છે છતાં તેનો વપરાશ ભાગ્યે જ થાય છે એ જ રીતે ઈ, ઊ કક્કામાં ભલે હોય, આપણે તેની જગ્યાએ ઇ અને ઉ વાપરવા લાગી, સિસ્ટમ સુધારીએ તો અનુભવ કહે છે કે, ભાષા સુધારથી પણ ભાષાશુદ્ધિ વધી શકે છે.

ગુજરાતી બચાવ ઝુંબેશ – એક સમાચાર

    ઈન્ટરનેટ ઉપર જે વ્યક્તી ગુજરાતી વાંચે છે; તેને ગુજરાતી ભાષા માટે લાગણી છે. જે લખે છે, તેને આ લાગણીના વ્યાપમાં રસ છે. આ સૌને સતત સતાવતી ચીંતા છે –

“શું ગુજરાતી ભાષા મરવા પડી છે?”

   ગુજરાતી પ્રજા સૈકાઓથી ગુજરાતની સીમાઓ ઓળંગી બહાર રહેવા ટેવાયેલી પ્રજા છે. છતાં તેણે પોતાની ગુજરાતીતા પેઢી દર પેઢી જાળવી રાખી છે. આથી કદી આવી ચીંતા પેદા થઈ ન હતી.

   પણ સતત વધતા જતા વૈશ્વીકરણની એક અસર રુપે આ ચીંતા ઉદભવી છે. વધારે અને વધારે કુટુમ્બો ગુજરાતમાંથી બહાર જવાની હીજરતમાં જોડાવા માંડ્યા છે. ગુજરાત રાજ્યે પણ વીશ્વના સમૃધ્ધ દેશોની હરોળમાં પોતાની સ્થીતી હાંસલ કરવાની દોડમાં, વીશ્વ કક્ષાના નેતાની દોરવણી હેઠળ હરણ ફાળ ભરી છે.

    આના કારણે ગુજરાતી ભાષા અંગે ઉદાસીનતા વ્યાપક થયેલી જોવા મળે છે. આ ઘર ઘરની કહાણી છે. ઓફીસે ઓફીસની કહાણી છે. આ ચીંતા દરેક ગુજરાતીના હૃદયની ચીંતા છે.

    આના શક્ય ઉકેલ શોધવા ગુજરાતના પ્રથમ કક્ષાના સાક્ષરોની સાન્નીધ્યમાં ‘ ગુજરાતી બચાવ ઝુંબેશ ‘ યોજવામાં આવી છે.

દીવસ

14 ફેબ્રુઆરી – 2009 : શનીવાર

સમય

સવારે દસ વાગે

સ્થળ

1) ગુજરાત વીધાપીઠનો દરવાજો અને

2) ગુજરાતી સાહીત્ય પરીષદના મકાનમાં આવેલ હોલ
– અમદાવાદ 

મુખ્ય વક્તાઓ

 

શ્રી. સુરેશ દલાલ 

શ્રી. ગુણવંત શાહ

શ્રી. રઘુવીર ચૌધરી   

વીગતવાર માહીતી જાણવા આ સાથેની ફાઈલ ડાઉન લોડ કરો.

આ કાર્યક્રમને આનુષંગીક ‘ ગુજરાતી ભાષા પરીષદ’ ના મંત્રી શ્રી. કિરણ ત્રિવેદીનો સંદેશ 

————————————————————- 
વ્હાલા ગુજરાતીઓ,

  ઉપરોક્ત ‘ ગુજરાતી બચાવ ઝુંબેશ’ના ચાર ઉદ્દેશ છે

  1. માતૃભાષામાં શીક્ષણ – વૈશ્વીકરણની આક્રમક પ્રક્રીયા અને વ્યાપારીકરણના પ્રતાપે શીક્ષણના માધ્યમ તરીકે અંગ્રેજીનું મહત્વ સતત વધતું રહ્યું છે. વીશ્વભરના શીક્ષણકારોનો એવો અભીપ્રાય રહ્યો છે કે, બાળકને શીક્ષણ તેની માતૃભાષામાં જ આપવું જોઈએ. આ શાણપણ સામાન્ય માણસના મનમાં સ્થાપીત કરવા માટે આપણે કામ કરવું જોઈશે.
  2. ભાષાનું સરલીકરણ – તાગ ન પામી શકાય તેવા વ્યાકરણ અને જોડણીના નીયમોના કારણે, ગુજરાતી ભાષાનો વપરાશ ઓછો થતો રહ્યો છે. લીપી નવા જમાનાની ટેક્નોલોજી માટે જટીલ અને બીન વ્યવહારુ બની ગયેલી છે. જોડણી અને અન્ય ભાષાકીય સુધારા અપનાવવા માટે આપણે જાગવું જરુરી બની ગયું છે. આ માટે સરકારી તંત્ર અને સક્ષમ સંસ્થાઓની સંવેદનશીલતા જગવવા અને જાહેર જનતાનો અભીપ્રાય બુલંદ બનાવવા આપણે સૌએ જાગૃત થવાની જરુર છે.
  3. ગુજરાતી સાહીત્યનો વ્યાપ – ગુજરાતની જનતામાં ગુજરાતી વાંચન માટે ખાસ રસ નથી. ગુજરાતી ભાષાના વાતચીત સીવાય ઘટતો જતા ઉપયોગના કારણે, ગુજરાતી સાહીત્ય તરફ તેમની ઉપેક્ષા વધી રહી છે. આને કારણે ગુજરાતી સંસ્કૃતી તરફ પણ અભાવ વધતો રહ્યો છે. આથી ગુજરાતી સાહીત્ય વાંચવાની ટેવ વીકસે અને વધુ સાહીત્યનું સર્જન થાય તે માટે આપણે પ્રયત્નો કરવા જરુરી છે.
  4. અંગ્રેજી માટે બીન જરુરી ઘેલછાનો ઉકેલ – વૈશ્વીક ભાષા બની ગયેલી, અને જ્ઞાન અને દુરંદેશી માટે અનીવાર્ય, અંગ્રેજી ભાષાની જરુર અને મહત્વનો આપણે અનાદર કે અવગણના ન જ કરી શકીએ. પણ વાલીઓની આ માટે વધતી જતી ઘેલછા અને શાળાઓની વેપારી મનોવૃત્તી અને સરકારની ખાનગીકરણની નીતી અને પહેલા ધોરંણથી અંગ્રેજી માધ્યમ અમલી કરવાની નીતીનો આપણે વીરોધ કરવો જરુરી છે.

      આ બધા ઉમદા હેતુઓના સંવર્ધન માટે, આ ઝુંબેશને ટેકો આપવા, આ સાથે જોડેલી પુસ્તીકા વાંચવા, તેને બને તેટલા વધારે લોકોને વંચાવવા, યોજેલ રેલીમાં ભાગ લેવા અને જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં અને તે રીતે તે અંગે આપની અભીવ્યક્તી કરવા હું આપ સૌને વીનંતી કરું છું.

– કિરણ ત્રિવેદી
મંત્રી , ગુજરાતી ભાષા પરીષદ