સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: વિચારમંથન

સ્વગૌરવ, અહંકાર અને કર્તાભાવ

કુંતલે સાહેબની તેની ભૂલ પરની તીવ્ર પ્રતિક્રિયા પછી જો એવું વિચાર્યું હોત કે કામમાં ભૂલ તો બધાની થાય. ભૂલ કરવી એ કોઈ ગુનો નથી. આ ધરતી પર એવો કોઈ માણસ જન્મ્યો જ નથી જેણે ભૂલ કરી ન હોય. માણસ એકવાર ભૂલ કરે એટલે એનો અર્થ એવો નથી થતો કે તે ‘બુદ્ધિનો લઠ્ઠ’ છે અને આખી જિંદગી ભૂલ કર્યાં જ કરશે.

ભૂલ થાય તો તેનો સ્વીકાર કરી લેવો. તેના પરિણામો ભોગવવાની તૈયારી રાખવી અને આવી ભૂલ ફરીથી ન થાય તેની તકેદારી રાખવી. ભૂલ ક્યારેય કોઈ જાણી જોઈને કરતું નથી.

જો કુંતલે આવું બધું વિચાર્યું હોત તો સાહેબે આપેલાં બુદ્ધિના લઠ્ઠ લેબલને સહેલાઈથી સ્વીકારી લીધું ન હોત.

– શ્રી. મૃગેશ વૈષ્ણવ

‘વેબ ગુર્જરી’ પર વાંચેલ લેખ માંથી તારણ

[ એ લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો . ]

મનગમતો વિષય. આ બ્લોગ પર આ વિશે ઘણું બધું લખ્યું છે. પણ ફરી ફરીને એ વાત દોહરાવવા મન થાય છે કે, ‘અહં’ના કેટલાં બધાં સ્વરૂપો?’ કોઈના પણ જીવનમાં સૌથી અગત્યની એક જ વાત હોય તો તે છે –

अहं

આપણને ઠોકી ઠોકીને , વારંવાર અહં ઓગાળવાનું કહેવામાં આવે છે. પણ આ અને આવા વિચાર લેખોમાં એ બહુ સ્પષ્ટ રીતે સૂચવવામાં આવે છે કે, અહં માટે, પોતાની પુખ્ત ઓળખ માટે, સાચી સમજની તાતી જરૂર છે. એ સમજ ન હોવાના કારણે અથવા આપવામાં આવતી સમજનું મનગમતું કે પોતાની ચિત્ત વૃત્તિ અનુસાર અર્થઘટન કરવાથી બહુ જ મોટો અનર્થ થઈ રહ્યો છે.

વધારે ખાસ ઉમેરો કરવો નથી. પણ આપણી ચિત્તવૃત્તિને સાચી દિશા આપતો, મૃગેશ ભાઈની યુ ટ્યુબ ચેનલ પરનો આ સ્તૂતિ વિડિયો આપણા અહં/ સ્વગૌરવ/ કર્તાભાવને કદાચ સાચો વળાંક આપી શકે.

પ્રવેશ સમારોહ

આમ તો આ ફોટો અને આ વાત ટેક્સાસ-ટેક, લબક ખાતે મારી દીકરીના દીકરા જયના દીક્ષાન્ત સમારોહની છે – convocation, graduation.

પણ જ્યારે અમે તેને પોરસાવવા ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે ઉપરના ફોટામાં દેખાતો મોટા ટીવી સ્ક્રીન પરનો સ્વાગત સંદેશ વાંચી મન વિચારે ચઢી ગયું . એ વિચારની અભિવ્યક્તિ તો પછી. પણ એ શુભ પ્રસંગના આ થોડાક બીજા ફોટા –

ટેક્સાસ ટેક – લબક બહુ સમૃદ્ધ યુનિ. છે. એ જ આખા શહેરની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ. ત્રણ ચાર આવાં કે આનાથી પણ વધારે વિશાળ સ્ટેડિયમો, શિક્ષણ અને સંચાલન માટેની મસ મોટી, સાધન સમૃદ્ધ ઈમારતો અને રહેવાની ઠીક ઠીક ઉચ્ચ કક્ષાની સવલત વાળાં હોસ્ટેલો/ રહેઠાણો અમેરિકાની સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરે છે. લગભગ ૬૦૦ – ૮૦૦ વિધાર્થી/ વિદ્યાર્થીનીઓ તે દિવસે પોતાની જિંદગીની યાત્રા શરૂ કરવા મેદાને પડ્યા.

‘દીક્ષાન્ત’ શબ્દના સ્થાને ‘પ્રવેશ’

જીવનનો વિકાસ, શિક્ષણ, કેળવણી વિ. ના મત્લાનો સાર આપતો કેટલો બધો યથાર્થ શબ્દ ?

  • એક વ્યક્તિની ૨૦ – ૨૫ વર્ષની સાધના
  • એના પાલક કુટુમ્બની મહામૂલી મુડીના મોટા મસ ખર્ચ પાછળની ભાવના
  • તમામ શિક્ષણ સંસ્થાઓનો પાયાનો ઉદ્દેશ.
  • શિક્ષણ યજ્ઞની સમાપ્તિ
  • પણ જીવન સંગ્રામના મધ્યના અને બહુ જ અગત્યના ભાગની શરૂઆત

આખા વિશ્વમાં આનાથી ઘણી વધારે વિશાળ અથવા આવી જ કે આનાથી નિમ્ન કક્ષાની કે સાવ સામાન્ય સંસ્થામાંથી હજારો / લાખોની સંખ્યામાં યુવાનો અને યુવતીઓ તૈયાર થઈને પોતાના જીવનના મુખ્ય ભાગની શરૂઆત કરતાં હશે.

  • કેટકેટલી આશાઓની
  • મહત્વાકાંક્ષાઓની
  • ઉલ્લાસોની
  • ઉમંગોની
  • ચિંતાઓની
  • મૂષક દોડોની
  • વ્યથાઓની
  • હતાશાઓની

શરૂઆત

અસંખ્ય જીવન કિતાબોનાં પાનાં મનઃચક્ષુ સમક્ષ ખૂલવાં લાગ્યાં. અહીં કરેલ અનેક અવલોકનો તાજાં થઈ ગયાં.

જીવનના

એક નવા તબક્કાની

શરૂઆત

MY SOUL HAS A HAT

MARIO de ANDRADE
 San Paolo 1893-1945

I counted my years & realized that I have
less time to live by, 
than I have lived so far.

I feel like a child who won a pack of candies:
at first he ate them with pleasure, 
but when he realized that there was little left,
he began to taste them intensely.

I have no time for endless meetings
where the statutes, rules, procedures
& internal regulations are discussed, 
knowing that nothing will be done.

I no longer have the patience
to stand absurd people
who, despite their chronological age, 
have not grown up.

My time is too short: I want the essence, 
my spirit is in a hurry. 
I do not have much candy In the package anymore.

I want to live next to humans, 
very realistic people who know
How to laugh at their mistakes,
Who are not inflated by their own triumphs 
& who take responsibility for their actions.

In this way, human dignity is defended
and we live in truth and honesty.
It is the essentials that make life useful.
I want to surround myself with people
who know how to touch the hearts of those
whom hard strokes of life have learned to grow,
with sweet touches of the soul.

Yes, I’m in a hurry. I’m in a hurry
to live with the intensity
that only maturity can give.
I do not intend to waste
any of the remaining desserts.

I am sure they will be exquisite, 
much more than those eaten so far.
My goal is to reach the end
satisfied and at peace with
my loved ones and my conscience.

We have two lives
& the second begins
when you realize
you only have one.

એક મિત્રે આ કવિતા મોકલી અને ગમી ગઈ. થોડાક વિચાર જન્મ્યા !

૭૮ વર્ષની ઉમરે આ કવિતા મળી, સદભાગ્યે એવું ‘એક જ જીવન’ દસેક વર્ષથી જીવાવા લાગ્યું છે. જ્યારથી એ પ્રતીતિ થઈ છે, ત્યારથી આ વાત કેટલી બધી સાચી છે – તે બાબત કોઈ જ સંશય રહ્યો નથી. માત્ર એક જ વસવસો રહે છે કે,

આ ભાન ઘણું વહેલાં આવી શક્યું હોત.

ખેર ….

જાગ્યા ત્યારથી સવાર

ગધેડાની વાર્તા – એક અવલોકન

કેમ ? શિર્ષક વાંચીને એકદમ આકર્ષાઈ ગયા ને? !

આ લખાણનો એ જ તો આશય છે. પણ મારી વાત કહું , એ પહેલાં સોશિયલ મિડોયા પરથી મળેલ મૂળ અંગ્રેજી વાર્તા અને એનો સાર અહીં વાંચો 👇

Tale of a donkey

એનો સારાંશ >>>

So, it’s our responsibility not to react on every donkey released by the media and preserve our relationship with our friends, relatives and community.

વાતનો ગુજરાતી અનુવાદ નથી કરતો પણ એના સારાંશ પર આ એક અવલોકન છે!

સોશિયલ મિડિયા વિશે અહીં અગાઉ લખ્યું હતું – આ રહ્યું

એ સાર સોશિયલ મિડિયાનું એક અત્યંત કુરૂપ પાસું છે – કદાચ બહુ જ મોટી હાનિ કરી શકે તેવું. કદાચ એ કાળીમસ કુટિલ મકસદથી સતત રીતે કરવામાં આવી રહ્યું છે.

– નાઝી જર્મનીના ગોબેલ્સની જાણીતી રીતિ નીતિ અનુસાર.

પોતાના પંથકમાં ટોળાં ભેગાં કરવાં – એ ધર્મનીતિ ( Theocracy ) અને રાજનીતિની સદીઓથી મહત્વાકાંક્ષા રહી છે. ઈતિહાસ એની સાક્ષી પૂરે છે . એ વૈશ્વિક ચાલબાજી છે.

પણ… આપણે શાણા ગુજરાતીઓ શું એ ન સમજી શકીએ એટલા બધા બુદ્ધુ છીએ?

શું આપણે આપણી બુદ્ધિ ગીરે મૂકી દીધી છે?

અસ્તુ !

સ્પંદન-15

હાલના કપરા કાળ માટે બહુ જ જરૂરી સ્પંદન. અશુભ સમાચારો વચ્ચે મીઠી વીરડી.

"બેઠક" Bethak

હતાશા, નિરાશાના વાદળ છાયા,
થીજી ગયાં સ્પંદન સઘળાં, ખમૈયા કર
કાળના ખપ્પરમાં કિલ્લોલતા પરિવાર
ચીસ ધરબાઈ ગઈ દિલમાં, ખમૈયા કર
નયનોમાં સુકાયા શોણિતના અશ્રુ
વેદના બની કંપતો ચિત્કાર, ખમૈયા કર
પ્રાર્થું હે જગન્નિયંતા, ભૂલ માફ કર
બાળને તારી પાંખમાં લે, ખમૈયા કર.

એક તૂ ના મિલા, સારી દુનિયા મિલે ભી તો ક્યા હૈ…
ક્યારેક પ્રાણવાયુ માટે આ શબ્દો સાર્થક થશે એવી તો કોને કલ્પના હોય? ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન આજે એક ક્ષણમાં પુરાઈ ગયાં છે અને એ ક્ષણ … એ ક્ષણ એ અંતર છે… પ્રાણ અને પ્રાણવાયુ વચ્ચેનું, હૃદય અને ફેફસાં વચ્ચેનું, વર્તમાન અને ભવિષ્ય વચ્ચેનું, માનવ અને ટેકનોલોજી વચ્ચેનું, માનવ અને માનવ વચ્ચેનું, સૂનકાર અને ધબકાર વચ્ચેનું. સામાન્ય માનવી -દર્દી હોય કે પરિવારનો સદસ્ય -આશા અને નિરાશાના વમળમાં સપડાયો છે. હવામાં છે … સાઈરનોની ગુંજ, શ્વાસ માટેની તડપન, અધીર આંખો અને ચિત્કાર …મચ્યો છે હાહાકાર.

…આ હાહાકાર….કદાચ ગઈકાલ સુધી આ દોડતી દુનિયાને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ ન હતો કે આવું…

View original post 796 more words

બે ચહેરા

આ બે ફોટા જુઓ

એક જ દિવસે પાડેલા આ વ્યક્તિના બે પોઝ – એક પોઝિટિવ અને બીજો નેગેટિવ. પણ એ તો ફોટોગ્રાફી કળાની વાત. અહીં વાત બીજી કરવાની છે.

કોઈને પણ ડાબી બાજુ વાળો ચહેરો જ વધારે ગમે. આ લખનાર પણ એમાંથી બાકાત નથી. પણ જણ તો એનો એ જ છે. માત્ર બાહ્ય દેખાવ જ ભિન્ન છે. ભિન્ન જ નહીં – એકમેકથી સાવ વિરોધાભાસી.

પણ અંદર?

એ જણની કે કોઈ પણ જણની અંદર પણ બે જણ બિરાજમાન હોય છે. ભલે ને એ મહાન સંત કેમ ન હોય?

આપણને ગમે કે ન ગમે – પણ એ જ તો વાસ્તવિકતા છે ને?

બન્નેનો સ્વીકાર

ન ગમ્યું ને?

ન જ ગમે !

આપણને કુરૂપને દૂર રાખવા કેળવણી આપવામાં આવી છે.

પણ કેળવણીની બીજી રીત એ પણ છે કે,

* જે છે – તેનો સ્વીકાર

* એ બે ભિન્ન સ્વરૂપો પ્રગટ થાય – ત્યારે એને તટસ્થ રીતે જોવાનો મહાવરો

* સાક્ષી ભાવ

અનુભવે એમ સમજાયું છે કે, જેમ જેમ આ મહાવરો પુષ્ટ બનતો જાય, તેમ તેમ અસદનું પ્રમાણ ઘટવા લાગે . ધીમે ધીમે એ જ કાદવમાંથી કમળના છોડનો અંકૂર ફૂટે .

ફૂટે…. ફૂટે …. ને ફૂટે જ


કારણ એ કે, માનવ પિંડના પાયાના જિન્સમાં એ અંકૂર સુષુપ્ત હોય જ છે. એને પોષણ મળે તો એમાંથી નવું સર્જન થાય અને એની ચરસીમામાં કમળ પ્રગટે.

સતત જાગૃતિ.

સતત જાતના સ્વભાવ અને વર્તનનું નિરીક્ષણ.

ક્ષતિ તો થવાની જ. પણ એ માટે પ્રતિક્રમણ .

ફરી એ ન થાયએ માટે શક્તિ આપવાની પરમ તત્વને પ્રાર્થના.

ચાલતા રહીએ

આ લેખના વિચારને સમરૂપ અગાઉના લેખ પણ કદાચ વાચકને ગમે –

રૂપ કુરૂપ

સદ – અસદ

સર્જનની પીડા

ડો. જેકિલ અને મિ. હાઈડ

ધડાકો

આ બીગ બેન્ગની વાત નથી અને લડાઈના બોમ્બ ધડાકાની વાત પણ નથી. કોઈ જ્વાળામુખી ફાટવાના સમાચાર પણ નથી. પણ આ એવા ધડાકાની વાત છે કે, જે બહુ શાંત રીતે અને સતત આપણા જીવનને અસ્ત, વ્યસ્ત, ધ્વસ્ત કરી રહ્યો છે. દુઃખની વાત તો એ છે કે, આપણે એને બહુ સારી રીતે જાણીએ છીએ, પણ એનાથી એક ઇન્ચ પણ દૂર ભાગી શકતા નથી. ઉલટાંનું આપણે રોકેટની ગતિથી એની નજીક સરકવામાં આનંદ માણીએ છીએ !

કેવી અજીબોગરીબ વાત લાગી નહીં? પણ એ બાબત બે શબ્દ લખું – એ પહેલાં આ ચિત્ર જુઓ –

ગઈકાલે એક મિત્રે ખબર આપી અને એક વોટ્સ એપ ગ્રુપમાં જોડાયો. એક દિવસ પણ પૂરો નહોતો થયો અને ઉપરના સામાયિકોની પીડીએફ ફાઈલો મને સાવ મફતમાં મળી ગઈ !

કુલ ૨૦૯ પાનાંનું વાંચન

– માત્ર ૨૦૯ પાનાં!

આજે બીજો દિવસ છે, અને આવાં બીજાં સામાયિકોનો જથ્થો હાજર કરી દેવામાં આવ્યો છે. આટલું બધું વાંચવાનો કોને સમય હશે? મારા માત્ર ૪૦૦ – ૫૦૦ શબ્દોના લખાણ પણ કોઈ અંગત સંબંધી કે મિત્ર વાંચતા હશે કે કેમ ? – એ સવાલનો જવાબ મને હજી મળ્યો નથી! અને …

આ તો પાશેરામાં એક નાની પૂણી પણ નથી. સોશિયલ મિડિયામાં જાતે બનાવેલી કે કોઈકની બનાવેલી એંઠી સામગ્રીનો અવિરત ઢગલો ખડકાતો જ રહે છે – સતત…. સહેજ પણ અટક્યા વિના. ઢગલાબંધ વિડિયો પણ !

આને ધડાકો ન કહેવાય તો બીજો કયો શબ્દ છે?

તમારી પાસે આનાથી બચવાનો કોઈ રસ્તો છે ખરો?

સોશિયલ મિડિયા પર એક ચિંતન અહીં ….

ખલીલ ધનતેજવી હવે નથી

આજે અવસાન પામેલા બુલંદ અવાજવાળા , મનગમતા , અમદાવાદી શાયર સ્વ. ખલીલ ધનતેજવીનો આ શેર નેટમિત્ર નિરંજન મહેતાએ મોકલ્યો અને એની પર ગઝલાવલોકન લખવા ચળ ઊપડી !

પણ એ અવલોકન પહેલાં ખલીલજીનો પરિચય વાંચી લો – અહીં

ઘોર અંધારામાં મધરાતે જે ભટકાયો હતો,
ભરબપોરે ગૂમ થયેલો મારો પડછાયો હતો.

હાથ તેં ઊંચો કર્યો હતો આવજો કહેવા અને,
લાલ પાલવ કોઈનો અધવચ્ચે લહેરાયો હતો.

એ ખરો ખોટો હતો, એ તો પછી સાબિત થયું,
એક જણ મૃત્યુ પછી લોકોને સમજાયો હતો.

આ અજાણ્યા શહેરમાં પણ ઓળખે છે સૌ મને,
એ હદે ક્યારે વગોવાયો કે પંકાયો હતો !

જો પતંગિયું હોલવી દેતે તો દુઃખ થાતે મને,
મારો દીવો સીધો વાવાઝોડે ટકરાયો હતો.

ભીંત ફાડીને ઊગ્યો છું પીપળાની જેમ હું,
હું વળી ક્યાં કોઈના ક્યારામાં રોપાયો હતો ?

પર્વતો કૂદી જનારો સ્હેજમાં ભાંગી પડ્યો,
આ વખત એ કોઈની પાંપણથી પટકાયો હતો !

હું ખલીલ, આજે મર્યો છું, એ પ્રથમ ઘટના નથી,
જિન્દગીભર હપ્તે હપ્તે રોજ ચૂકવાયો હતો.

– ખલીલ ધનતેજવી

અને હવે…… ગઝલાવલોકન

એમના અવસાન કાળે જીવન અને મરણ વિશેની આ ગઝલ એ બન્ને વિશે ઘણું બધું કહી જાય છે. ગઝલાવલોકનમાં કાવ્ય રસ દર્શન કરવાની ઝંઝટ નથી હોતી; એટલે સીધા જ મનમાં આવેલા વિચારો-

જીવનની ભરબપોરે ગુમાનમાં ચકચૂર આપણને આપણો પડછાયો દેખાતો નથી હોતો ! અજ્ઞાનથી ભરેલી અંધારી મધરાતે પણ આપણો નકારાત્મક દેહ આપણે જોઈ શકતા નથી હોતા. પણ જીવનની હકીકત એ છે જ કે, આપણે હર ક્ષણે મરતા હોઈએ છીએ! આપણી મગરૂરીમાં મુસ્તાક એવા આપણને એ ભાન નથી હોતું કે, મરણ એક એક ક્ષણે નજીક આવતું જ હોય છે –

અચૂક ……

મોટા ભાગે તો આપણે મડદા જેવા જ મુડદાલ હોઈએ છીએ. જીવતા હોવાનો તો એક ખયાલ જ હોય છે. આપણને જીવવું શી રીતે એ શીખવવામાં જ આવ્યું નથી હોતું – ભલે પી. એચ.ડી. સુધીની ‘ઉપાધિ’ પ્રાપ્ત કરી હોય! પીપળા જેવો ઊંચો આપણો અહંકાર દિવાલ ફાડી નાંખે તેવો હોય છે.

આમ જ જીવનનાર સૌને …..

અવસાન મુબારક !

સોશિયલ મીડિયા

એક સમય હતો કે, ગુજરાતી સાહિત્યિક વર્તુળોમાં શંકા કુશંકા સેવાતી હતી કે, ગુજરાતી ભાષા મૃતઃપ્રાય બની જશે કે કેમ? અત્યંત શુદ્ધ ભાષાના હિમાયતીઓનો એ ડર હજુ પણ છે જ.  પણ વીતેલા વર્ષોમાં એમાં ઘણો  ફરક પડયો છે. આ લેખમાં એ શંકા–કુશંકાઓ નવા પ્રતિપ્રેક્ષ્યમાં ચર્ચી છે. નવા સંદર્ભોમાં થોડીક નવી વાત કહેવા મન થાય છે.

ગમતાં નો  ગુલાલ

       પ્રિન્ટ મિડિયા શરૂ થયું એની પહેલાં ભક્તિ, ધર્મ કે બહુ બહુ તો ભવાઈ જેવા લોકપ્રિય કલા પ્રકારો પૂરતું જ ગુજરાતી સાહિત્ય મર્યાદિત હતું. ઓગણીસમી સદીના મધ્યકાળમાં પ્રિન્ટ મિડિયાના આગમન સાથે એ વ્યવસ્થામાં આમૂલ પરિવર્તન આવ્યું અને ગુજરાતી સાહિત્યનો આધુનિક યુગ શરૂ થયો.

    પણ ત્યારે એક જ  વ્યવસ્થા હતી – સર્જકને જે પીરસવું છે એનો આસ્વાદ જ સમાજ માણી શકતો. બહુ બહુ તો ચર્ચામંડપો કે દૈનિકો/ સામાયિકોમાં ચર્ચા ચોરાના પ્લેટફોર્મ પર વાંચનાર વ્યક્તિ  પોતાના વિચાર, પ્રતિભાવ,  પ્રત્યાઘાત કે આક્રોશ રજુ કરી શકતી. એથી એનું પ્રમાણ બહુ જ સીમિત હતું. વ્યાપારી ધોરણે જે વધારે વેચાય – તે સામગ્રી અને તેના સર્જકનો જ જયવારો રહેતો. એ વખતે ગુલાલ વહેંચવાનું કામ ઈજારાધારીઓ પાસે જ હતું!

        ઇન્ટરનેટના ફેલાવા સાથે એ પરિસ્થિતિમાં આમૂલ પરિવર્તન આવ્યું છે. વેબ સાઈટો, બ્લોગો, વિડિયો ચેનલો અને હવે સોશિયલ મિડિયાની સાઈટો પર સામાન્ય માણસ કોઈ રોક ટોક વિના સર્જક બની શકે છે; પીરસાયેલ સાહિત્ય કે સામગ્રી પર  પોતાના વિચાર, પ્રતિભાવ,  પ્રત્યાઘાત, આક્રોશ રજુ કરી શકે છે. પોતાને ગમેલું કોઈ પણ લખાણ/ ચિત્ર/ વિડિયો આડેધડે પોતાના મિત્ર વર્ગમાં કે ગ્રુપમાં  મોકલી શકે છે. એમાં વ્યાપારી વ્યવસ્થા એ જ એકમાત્ર વ્યવસ્થા નથી રહી. હવે તો સાવ સામાન્ય માણસ –  રસોઈ બનાવતી ગૃહિણી કે , બગીચાના બાંકડે બેસી મરવાના વાંકે સૂસવાતો વૃદ્ધ જન પણ –  એક બે ક્લિકમાં દુનિયાના બીજા છેડે પોતાના મનની વાત કે, ગમેલી વાત મોકલી શકે છે.

મને ગમ્યું એનો હું ગુલાલ કરું – વહેંચું.

        આમ તો આ બહુ જ મોટું અને આવકારદાયક પરિવર્તન છે;  પણ દરેકને ગમતી વાત તો હજારો હોવાની જ. એની આપ-લેના કારણે એક બહુ જ મોટી અવ્યવસ્થા ઊભી થઈ છે. હાલમાં તો એનો કોઈ ઉકેલ કે વિકલ્પ નજરે ચઢતો નથી. ગુલાલ એટલો બધો વહેંચાય છે કે, બીજા કોઈ રંગ માટે કોઈ અવકાશ જ જાણે નથી! ખાસ કરીને સોશિયલ મિડિયાના ઉત્થાન સાથે એક નવો રોગ પેદા થયો છે. પિન્ગ પોન્ગના બોલની જેમ સારી નરસી અનેક બાબતો  ફોરવર્ડ થતી રહે છે – આમથી તેમ ફંગોળાયા કરે છે.

         હવે સફળતાનો માપદંડ છે – વાઈરલ થવું!

        સમાજના સ્વસ્થ વિકાસ સામે આ એક બહુ જ મોટો ભય – એક રોગ આકાર લઈ ચૂક્યો છે એનો ભરડો રાતદિન વધતો જ જાય છે. કોરોના વાઈરસની રસી તો બની ગઈ છે. પણ આ રોગનો કોઈ જ પ્રતિકાર નજરે ચઢતો નથી. 

       બીજી વાત એ છે કે, આ બધામાં એક વાત સામાન્ય છે. એમાં ‘હું‘ જ એકમાત્ર કર્તા છે.  એમાં સહિયારાપણું    બહુ જ અલ્પ છે. સોશિયલ મિડિયામાં ગ્રુપો તો અસંખ્ય છે. પણ ભાગ્યે જ ક્યાંક ગ્રુપ એક્ટિવિટિ, સંઘકાર્ય નજરે ચઢે છે.

         ત્રીજી વાત એ કે, છેલ્લા પંદરેક વર્ષમાં આ બહુ જ મોટું પરિવર્તન આવ્યું હોવા છતાં, જે રીતે એનો વ્યાપ રોકેટની જેમ વધી રહ્યો છે – એનાથી એક નવો ભય પેદા થયો છે. અતિ સર્જન અને અતિશય ફેલાવાના કારણે એનું મૂલ્ય ઘટી ગયું છે. ક્યાંક તો નવાં સર્જનો સાવ ઉવેખાય જ છે. સર્જનોની ગુણવત્તા પર પણ કોઈ નિયમન નથી રહ્યું. પરિણામે સારી, નરસી અને મધ્યમ ગુણવત્તા બધાં ‘ટકે શેર ભાજી….’ના ન્યાયે રઝળતાં બની ગયાં છે. આના કારણે મોટા ભાગે માન્ય કળા સંસ્થાઓ અને કળા વિવેચકો સંસ્થાપિત સર્જકો તરફ જ ધ્યાન આપતાં રહ્યાં છે. વાચક પણ ‘ઘરકી મુર્ગી દાલ બરાબર.’ જેવી મનોવૃત્તિ જ હજુ સેવતો રહ્યો છે. હજુ ઈજારાધારી સર્જકોની જ બોલબાલા સમાજમાં જારી છે!

     ચોથી વાત એ  છે કે, આ પંદરેક વર્ષમાં અનેક વેબ સાઈટો અને બ્લોગો પર વિવિધ પ્રકારની અને  ઉત્તમ કક્ષાની સાહિત્ય સામગ્રીઓ એકત્ર થઈ છે, થઈ રહી છે – એટલું જ નહીં , અવનવી ટેક્નોલોજીના પ્રતાપે એમાં ઘણી બધી નવી સવલતો પણ ઉમેરાઈ છે. માત્ર લખાણ જ નહીં પણ ચિત્રો, વિડિયો, ઓડિયો અને એનિમેશન માધ્યમો પણ પૂરબહારમાં ખેડાઈ રહ્યાં છે. આમ હોવા છતાં અને કદાચ એના અત્યંત ઝડપી ફેલાવાને કારણે – એમાંની મોટા ભાગની જગ્યાઓએ વાપરનારની તીવ્ર કમી વર્તાઈ રહી છે! વક્તા ઘણા છે – શ્રોતા/ વાચકો ઓછા થઈ ગયા છે.

      આ પ્રક્રિયા સોશિયલ મિડિયાના કારણે વધારે ગંભીર બનતી જાય છે. કારણ એ કે, મોટા ભાગના વપરાશ કર્તાઓ પાસે કોઈ  લાંબી, ગંભીર અને સમય / વિચાર માંગી લેતી સામગ્રી માણવા માટે સમય નથી, એમાં બહુ ઓછા લોકોને રસ હોય છે. બ્લોગ જગત મરવાના વાંકે જીવી રહ્યું છે. પ્રતિષ્ઠિત અને સામૂહિક પ્રયત્નોથી ચાલતી વેબ સાઈટો પર પણ કાગડા ઊડે છે!

    ગમતાંનો ગુલાલ કરનારા બિલાડીના ટોપની જેમ ફાલી રહ્યાં છે.  કદાચ આ સૌથી ગંભીર અને ચિંતાજનક બાબત છે.  આ પાયાના ફેરફાર ધ્યાનમાં લઈને એક થોડોક અલગ વિચાર નવા પરિપ્રેક્ષ્યમાં અહીં રજુ કરું છું .

ગુલાલને ગમતો કરીએ

      ‘મને’ ગમે છે તે નહીં, પણ ‘આપણને’ ગમે છે – તેનો વ્યાપ કરવા વિશે આ વિચાર છે. આ એક બહુ મુશ્કેલ વાત છે.  જેવું કર્તા સ્થાન ‘હું’માંથી ‘આપણે’ તરફ વળે – તેમ તરત જ એક સીમા, એક બંધન પ્રવેશી જાય છે.  જ્યારે ‘આપણને‘ ગમતી વાત આવે, ત્યારે સૌને અથવા મોટા ભાગના લોકો  માટે સામાન્ય હોય – એવી બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડે. એ પોતે જ બહુ મુશ્કેલ બાબત છે. કળાના ક્ષેત્રો પણ એટલા બધા વિવિધ છે કે, દરેકના ચાહકોનો વર્ગ અલગ અલગ જ રહેવાનો. દા.ત. સાહિત્યના ચાહકને ચિત્રકામ કે ક્રાફ્ટ માં રસ ન પણ હોય.

     પણ જો કોઈ રસ્તો એ માટે શોધી શકાય તો હજારો લોકોના પ્રયત્નો ધારી દિશામાં એક મહાન બળ સર્જી શકે. સમાજને એક ચોક્કસ દિશામાં વાળવા આવા રસ્તા  તાકાતવાન નીવડી શકે.

એક વિચાર એવો પણ છે કે, લગભગ સરખો રસ ધરાવતી સામાન્ય  વ્યક્તિઓનાં મંડળો ઊભાં થાય. એવા મંચ આકાર લે, જેમાં ઉપરના પાયાના વિચારો સાથે એકમત હોય, તેવી વ્યક્તિઓ અરસ્પરસ આદાન – પ્રદાન દ્વારા એક નવી કેડી કંડારવા પ્રયત્ન કરે.

    આવી એક નાનકડી કેડી અથવા થોડી કેડીઓ જો આકાર લે તો, કાળક્રમે એ ઉન્નત ભવિષ્ય તરફ સમાજને લઈ જતો રાજમાર્ગ બની શકે. છૂટાં છવાયાં આવાં મંડળો અસ્તિત્વ ધરાવે પણ છે. જો સમાજમાં એ પ્રવાહ બળવત્તર બને  અને વધારે ને વધારે કેન્દ્રિત (focused) બાબતોમાં રસ અને જાગરૂકતા કેળવાય તો સામાન્ય માણસમાં પણ કુતૂહલ, શોધ, કલ્પના શક્તિ અને સર્જકતા મ્હોરી શકે.  આ માટે થોડાક નૂસખા –

    આવા પ્રવાહો માત્ર સાહિત્ય જ નહીં પણ અન્ય લલિત કળાઓ અંગે પણ આકાર લેતા થાય તો…

અવનવા ચાહક વર્ગ ઊભા થાય અને
વિચાર શૂન્યતા તરફ ધસી રહેલા સમાજને કોઈક નવી દિશા મળી  પણ જાય.  

જીવનની સંધ્યાએ

એક સરસ સંદેશ હિન્દીમાં નેટ પરથી મળ્યો – એનો ગુજરાતી અનુવાદ –

ઈર્ફાન ખાન જાણીતો ફિલ્મી અદાકાર – એણે માત્ર ૫૩ વર્ષની ઉમરે વિદાય લઈ લીધી. એણે પણ જીવનમાં અનેક ઝંઝાવાતો અને લીલીસૂકી જોયેલી. કદાચ એના પ્રતાપે જ જીવનના અંત ભાગની નજીક એની આંતરિક જાગૃતિ વિકાસ પામેલી .

એના જીવન વિશે અહીં વિશેષ માહિતી ….

વાત તો સાવ સાચી છે. મોટા ભાગના લોકોનો જાત અનુભવ . આ લેખ પણ –

‘રાંડ્યા પછીનું ડહાપણ જ !

બહુ ઓછા હશે કે, જે નાની ઉમરમાં જાગૃત થયા હોય અને અંતરયાત્રામાં ખૂબ આગળ ધપ્યા હોય. પણ બીજી વિચારે….

એ જ તો જીવનની ડિઝાઈન નથી વારૂ? જો બધા ૧૬ – ૨૦ વર્ષની ઉમરે જાગૃતિની મજા માણતા થઈ જાય તો પછી….

વાર્તાઓનું શું ?

ઈતિહાસનું શું ?

ધર્મોપદેશકોનું શું ?