સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: હાઈકુ

એકલો

lonely_1

Advertisements

શહેરી સંસ્કૃતિ – એક હાઈકૂ

ઝાંઝવાં ઝગે
કાળોડિબાંગ રસ્તો
ધગધગતો.

પ્રતિતી પ્રમાણ – શ્રી. શરદ શાહ

મીઠી નીંદર
સપન મનોહર
શબ્દ પ્રમાણ

ભોજ છબીલા
સોડમ અલબેલા
શબ્દ પ્રમાણ

શબ્દ પ્રમાણ
સૌ મન રજકણ
જૂઠ જમણ

લિમકા, કોક
ચિત્ર, સમજ ફોક
દ્રશ્ય પ્રમાણ

ફિલ્મ ચરિત્ર
સુંદર ચલચિત્ર
દ્રશ્ય પ્રમાણ

દ્રશ્ય પ્રમાણ
સૌ મન ભટકણ
ભૂત ભ્રમણ

રાગ ભોપાલી
સૂર તાલ ખયાલી
શ્રાવ્ય પ્રમાણ

કબીર વાણી
અનુભવથી જાણી
શ્રાવ્ય પ્રમાણ

શ્રાવ્ય પ્રમાણ
અતિ મન રંજક
દુઃખ ભંજક

માંહી નિરખ
વર્તમાન પરખ
તરસ છીપે
ફકત નીરખંદા
ફકત પરખંદા

પ્યાસ બુઝે છે
જનમ જનમની
ગુરુ નિશ્રામાં
જ્યાં પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ
ત્યાં પ્રતિતી પ્રમાણ.

ધ્યાન હાઈકુ

વિચાર, કામ

નહીં હર્ષ શોકેય.

આતમ દીવો ઝગે.

મિષ્ટ દાંપત્યે (હાસ્ય હાઈકુ-સોનેટ)

હાઈકુની મોસમ જામી છે – બળબળતા બપોરે!

વલીભાઈ – મારા વ્હાલા વલીદાનું હાઈકુ ખંડ કાવ્ય હમણાં જ આ છાપે ચઢાવ્યું અને હવે આ બીજો નવતર પ્રયોગ – અને એ પણ હાહાકાર, વાર્તાકાર, મસ્ત માણસ, વલીભાઈ મુસાના ફળદ્રુપ ભેજાની નિપજ!

————————–

ઓળખી નહિ!

મુજ ભાર્યા તો નહિ?

સાચું કહેજે! (1)

ભાર્યા ન જાણું!

એટલું જાણું, તમે

મુજ કંથડા! (2)

ફરું ફૂદડી

ઊંચકી હર્ષે, સૂણી

શીઘ્ર જવાબ! (3)

પડખાં વેઠ્યાં!

ત્રણ ત્રણ જણ્યાં, ને

તો ય ન શીખું? (4)

તનસૌષ્ઠવ

તવ, સાવ જ ગૌણ

મનમેળાપે! (5)

ચાલો ને નાથ,

ક્યાંક શીખવા જાયેં,

ક્યમ બાઝવું! (6)

કેમ, કેમ શું?

અતિ મિષ્ટ દાંપત્યે,

થયો અપચો! (7)

જાઉં માયકે,

ઈજાજત જો આપો?

જાણે રિસાણી! (8)

ડર રખે ને,

જો હસવાનું થાય

ખરે ખસવું! (9)

આ શું મારીને!

એકધાર્યું સુમેળે

જીવે જવાનું! (10)

ત્રણ છોકરે

હાથ ઉપાડવો, તે

ના શોભાસ્પદ! (11)

તકિયો પોચો,

બસ, આજ તો મારો!

ક્રોધ કરીને! (12)

લે ત્યારે, પણ

આ શું ?તું તો હસતી!

ફ્લોપ ઝઘડો! (13)

સુખ સહીશું!

ભલે દુ:ખ ના પડે,

મિષ્ટ દાંપત્યે! (14)

-વલીભાઈ મુસા

———————————-

 

આ સોનેટનું વિવેચન અને સરસ મજાના વાચક પ્રતિભાવો અહીં માણો… 

સોનેટ મને બહુ જ ગમતો કાવ્ય પ્રકાર છે.

સોનેટ વિશે થોડુંક … 

વલીદાનાં ઢગલાબંધ હાઈકુ વાંચવા તમારે એમની ઈ-બુક ડાઉનલોડ કરવી પડશે-

અહીંથી….  

મદિરાદૈત્યે બન્યો અંધ (ખંડ-હાઈકુ-કાવ્ય)

ગુજરાતી સાહિત્યમાં કદાચ આ પહેલો જ પ્રયોગ હશે –  હાઈકુમાં  ખંડકાવ્ય. બીજી રીતે કહીએ તો હાઈકુમાં વાર્તા.

મારો હરખ એ છે કે, તે મારા ભાઈ સમાન મિત્ર  શ્રી. વલીભાઈ મુસા દ્વારા કરવામાં આવેલ છે.

——————————————————-

શ્યામ નિશીથ
ધસતી પળપળે
નિશાંત ભણી. (1)

ભક્ષણ કાજ.
ઊડાઊડ કરતાં
નિશાચર સૌ. (2)

સકળ જીવ
તલસે, ક્યારે ફૂટે,
રમ્ય પ્રભાત? (૩)

પણ, હાય એ
આધેડ નારી રડે
ભરી હીબકાં. (૪)

ખેતર તણા
ઘુવા મહીં લપાઈ,
ન ઝંખે ઉષા! (5)

અડધી રાતે
મરજાદ લોપાઈ
વૈધવ્ય તણી! (6)

જારકર્મી ન
બીજો કોઈ, લંપટ
નિજ આત્મજ! (7)

મદિરાદૈત્યે
બન્યો અંધ, વિફલ
સૌ કાકલૂદી! (8)

લાચાર, હાય!
રાડારાડ શેં કરે?
સ્વ દુગ્ધ ભણી! (9)

પ્રતિકાર સૌ
વ્યર્થ, લચી જ પડી,
કામી સમીપે! (10)

કુકર્મ કેડે,
અબળા કર ગ્રહે,
અવળા મુખે! (11)

હીબકે વદે :
”સિકલ તવ વર્જ્ય
મરણ લગ! (12)

ચાલ્યો જા શીઘ્ર
મુલક તજી યા તો
થાઉં અંધ હું!” (13)

“માફી દે માડી,
કૂવોહવાડો કરું
હા, પ્રાયશ્ચિતે.” (14)

‘માડી’ ન બોલ
શબ્દ ન શોભે, તુજ
ગંધાતા મુખે! (15)

‘વચન દે તું,
જીવે મરણ લગ,
એ તવ સજા!’ (16)

* * *

પેલો લાપતા,
આધેડા ન્યાં પ્રસારે
વાત જ એવી- (17)

આત્મકલ્યાણે
નિજ આધ્યાત્મ ભાવે
સાધુ ભયો એ! (18)

વીનવ્યો છતાં
કોક જતિ સંગાથે
ચાલ્યો ગયો એ! (19)

શીઘ્ર તેડાવી
સાસરિયેથી બેટી
જે એક માત્ર. (20)

સઘળી પુંજી,
કરી તેને હવાલે
થૈ હળવી એ! (21)

ને નિજ ઈચ્છા
જતાવી સાધ્વી થવા
આત્મજ માર્ગે! (22)

સઘળું સોંપ્યું
દરદાગીના રાખ્યા
ધરમ કાજે! (23)

અખંડ ધૂન
યોજી ભજનો તણી
પૂર્ણ મહિનો. (24)

જમણવાર
હોમહવન થકી
વ્યાપી શુચિતા! (25)

આવ્યો દિ એ,
ગામપાદરે મેળો,
વિદાય ટાણે! (26)

અશ્રુ સૌ ખાળે
વિવિધભાવયુક્ત
વળામણાંએ. (27)

* * *

મનેકમને
થયું જે પાપ, પાપ
એ તો પાપ છે. (28)

મહાપાપ તો
પ્રગટ્યા વિણ કાંઈ
રહે ખરું કે? (29)

કો યાત્રાધામે,
ગર્ભાધાન એંધાણેં,
વ્યથિત દીના! (30)

રાગ ને ત્યાગ
દ્વંદ્વે, રાગ પ્રાબલ્યે
જાયી તનયા! (31)

માનસન્માન,
સ્વજનશી લાગણી
પામ્યાં આશ્રમે. (32)

આશ્રમમાતા,
લાડલી ગુરુપુત્રી,
એ સંબોધને! (33)

ગુરુજન સૌ
ગૃહસ્થાશ્રમે જીવે
આશ્રમ મહીં! (34)

મહાગુરુને
સોંપી મુગ્ધાને, થઈ
વૃદ્ધા નચિંત! (35)

ઉછરેભણે
ગુરુકુળે, યૌવત
જાગે મસ્તિષ્કે! (36)

એકદા પૂછે
યૌવના: ‘કોણ, ક્યાંથી
અહીં આપણે!’ (37)

પ્રૌઢા વિમાસે,
કૈં બોલવું કે પછી
ધરવું મૌન? (38)

અંતરવાણી
પ્રગટી, અર્ધ સત્યે
ગેબી કારણે! (39)

‘ધરતીકંપે
સઘળું નષ્ટ, કર્યું
નિર્વાસન હ્યાં!’ (40)

‘દસકા થયે
ફલાં ગામે ને ઠામે
વસતાં હતાં!’ (41)

વહે દિવસો
એમ, પણ એકદા
હાય, હાય રે! (42)

આશ્રમમાતા
સર્પદંશે તત્ક્ષણે
પામી મરણ!. (43)

* * *

કુંભમેળેથી,
મહાગુરુ પધાર્યા,
સાધુ સાથ લૈ! (44)

યુવાન સાધુ,
મહાગુરુઆજ્ઞાએ
નમી પડ્યો ત્યાં! (45)

અગનસાખે
મુગ્ધા અને સાધુ ત્યાં
ગયાં પરણી. (46)

કન્યા વિદાયે
સૌ રડે ને સ્મરે
આશ્રમમાતા. (47)

અંતરિયાળે
મઠાધિપતિ પેલો
યુવાન સાધુ. (48)

મધુરજની
કુટિરે, યુવાન સાધુ
પૂછી ત્યાં બેઠો.(49)

ચમકી ગયો
ગામ ઠામ સાંભળી
યુવાન સાધુ! (50)

દુલ્હા સાધુએ
ફૂલહાર હઠાવી
દાગીના જોયા! (51)

કંઠહાર ને
મુદ્રિકા જોઈ પૂછ્યું,
’આ કોણે આપ્યાં?’ (52)

‘થાપણ હતી
ગુરુપિતા પાસ ત્યાં
મુજ માતની.’ (53)

‘અરરર હે,
પ્રભુ, આ શું જોઉં હું?
અગ્નિપરીક્ષા! (54)

‘ત્રિવિધ રૂપે,
એક જ સ્ત્રી ઊભી છે,
સામે અરેરે!’ (55)

‘કુકર્મે સુતા,
સમાન કૂખે બેના,
પરણ્યે ભાર્યા!’ (56)

* * *

મહાગુરુએ
સુણી બયાન, કહ્યું
’છૂટાં પડો રે!’ (57)

પરમેશ્વર
કરૂણાસાગર, બક્ષે
ઘોર પાપોને. (58)

પસ્તાવો કરે,
ના પુનરાવર્તન,
શરત એ જ! (59)

‘આપણે ત્રણ
જાણીએ આ ભેદને
ગુપ્ત જ રાખો’ (60)

મહાગુરુ તો,
શુભ આશયે, એક
અસત્ય દાખે : (61)

‘કો’ એક મરે,
મહાકાળ યોગે, હા
નહિ ઉપાય!’ (62)

’અન્ય સુ-વરે
કન્યાદાન દેશે આ
વત્સ હરખે!’ (63)

– વલીભાઈ મુસા

નિશીથ = મધ્ય રાત્રિ; નિશાંત = પ્રભાત; આત્મજ = પુત્રદુગ્ધ = દૂધ; તનયા = પુત્રી; સુતા = પુત્રી; ભાર્યા = પત્ની; દીના = ગરીબડી

—————————-

 મારું ગુજરાતી સાહિત્યનું જ્ઞાન સાવ મર્યાદિત છે; આથી આનું વિશેષ વિવેચન કરવાની મારી ક્ષમતા નથી.

વધારે વિગતે વિવેચન અને અત્યંત અભ્યાસી વાચક પ્રતિભાવો તો એના મૂળ સ્થાનકે જ મળે ને?

લો ત્યાં પહોંચાડી દઉં….

હાઈકૂ

કાવ્યસૂર પર પહેલું જ હાઈકૂ –

સરસ મજાના, મૈત્રીભર્યા ઈમેલ માહોલ બાદ, રાતની મીઠી ઊંઘ અને સપનાં પત્યે આ હાઈકૂ લગભગ ૨-૧૫ વાગે સ્ફૂર્યું. ઇન્ટર્નેશનલ હાઈકૂ સમ્મેલન પ્રસિદ્ધ કર્યા બાદ. આ હાઈકૂ અહીં રજૂ કરું છું.

કાવ્યસૂર પર રચના … ઘણા વખત પછી …

ઝૂમે પાંખિયાં 

લટકે, સ્વિચો ડોલે

સ્થિર વાયર 

પાંખિયાં અને લટકતી સ્વિચોને ઝૂલાવતો ઈલેક્ટ્રિક વાયર તો સાવ સ્થિર છે; અને એની પાછળની વિજળી તો સાવ અદશ્ય !

અને એ સમ્મેલનમાં રજૂ કરેલ એક ફિલસૂફી હાઈકૂ પણ …

વ્યાસ ત્રિજ્યા ને

પરિઘ શા કામનાં?

કેન્દ્ર નિહાળો.

હાઈકુ- ચીમન પટેલ ‘ચમન’

લાઈટો લાસ-
વેગાસની, રાતને
ગળી જાય છે!

—————————– 

હથીયાર જો
લો, તો લો અહીંસાનું;
નહીં હીંસાનું !

—————————– 

દીવો આપે છે
સૌને એનો પ્રકાશ;
રાખી અંધારું !

—————————– 

સુર્યં આપે છે
જગને એવી શક્તી
પોતે બળીને!

—————————– 

રસ્તે મળતા
મીત્રો બધા મલકે
દીલથી નહીં !

—————————– 

પીયર ગઈ
પત્ની, ભોજન સ્વાદ
ગયો એ સાથે !

—————————– 

સુખ-દુખના
આંસુઓને અલગ
રંગ મળે તો ?

—————————– 

સ્વજન ગયા
પછી સમજાય છે
સાચી સગાઈ !

—————————– 

‘સુનામી’ પછી,
સમજાયો સહુને
પાણી-પ્રકોપ !

—————————– 

વાતો કે’નારા
ખુબ, સાંભળનારા
બહુ જ ઓછા!

—————————– 

પૂજારી પુણ્ય
ભેગું કરે રાત-દી;
આરતી કરી !