સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Category Archives: ગુણવંત શાહ

જન લોકપાલ બીલ – અરવિંદ કેજરીવાલ, – ગુણવંત છો. શાહ

 સાભારશ્રી. ભીખુભાઈ જે. મિસ્ત્રી, હ્યુસ્ટન
———————-
જન લોકપાલબીલ જેની કાખનું બાળક છે એ  અરવિંદ  કેજરીવાલ કોણ છે?

અણ્ણા હજારે સાથે – અરવિંદ કેજરીવાલ

લોકપાલ બીલના નામે આખા દેશમાં પ્રચંડ મોજું ફેલાવનાર અણ્ણા હઝારેની પાછળ જે વ્યક્તિ છે અને લોકપાલ બીલ જેની કાખનું બાળક છે એ પડદા પાછળની અતિ મહત્ત્વાકાંક્ષી વ્યક્તિ છે. અરવિંદ  કેજરીવાલ જેઓ હરિયાણાના હિસારના છે. એમના પિતા એન્જીનીયર હતા. ખડગપુરની આઈઆઈટી કોલેજમાંથી તેઓ કેમીકલ એન્જીનીયર થયા અને તાતા સ્ટીલમાં એક્ઝીક્યુટીવ ઓફિસર બન્યા.
એ સાથે એમણે ૨૪ વર્ષની ઉંમરમાં જ આઈએએસની પરીક્ષા પાસ કરી અને ઇન્કમટેક્ષ કમિશનરની નોકરી કરી. એમને ઈન્કમટેક્ષ ઓફિસરની નોકરી કરતા જોયું કે સામાન્ય કરદાતાએ પોતાનો કર ભરવો હોય તો પણ ઈન્કમટેક્ષ ઓફિસના દરેક નોકરિયાતના ટેબલના ખાના કાળા નાણાના રૂપિયાની થપ્પીઓથી ભરેલા હોય છે. ત્યારે એણે ‘પરિવર્તન’ નામની એક એનજીઓ શરૂ કરી. એનો ઉદ્દેશ્ય હતો સામાન્ય માણસને માર્ગદર્શન આપવું.
અત્યારે ૪૨ વર્ષના થયેલા એ અરવંિદે એ પછી રાજસ્થાન કેડરના આઈએએસ ઓફિસર અરૂણા રોયની સાથે મળીને રાઈટ ટુ ઈન્ફોર્મેશન (માહિતી મેળવવાનો અધિકાર)ની ઝુંબેશ શરૂ કરી.
એમને એમની એ ઝુંબેશમાં અંતે સફળતા મળી (ત્યારે ‘નેટવર્ક’માં આરટીઆઈ વિષે પાંચ લેખ આપેલા) અને મનમોહન સરકારી ૨૦૦૧માં સંસદમાં માહિતી મેળવવાના અધિકારનો કાયદો પસાર કર્યો.
પરંતુ ત્રણ વર્ષ પછી ખ્યાલ આવ્યો કે કાયદો તો કેન્દ્ર સરકારે કર્યો છે પણ રાજ્ય સરકારો કે કેન્દ્રના જૂદા જૂદા ખાતાઓ એનો અમલ નથી કરતા. (જેમ ગુજરાત સરકાર ગૌહત્યાઓ, ગુટકાનો, લોકાયુક્તનો વગેરે કાયદાનો અમલ નથી કરતી.( ગુજરાત સરકાર તો માહિતી મેળવવાના કાયદામાં પણ ટાંગ અડાવીને જરૂરી માહિતી આપવામાંથી જનતાને વંચિત રાખે છે) એટલે તેઓ ઉપવાસ ઉપર બેઠા એટલે મનમોહન સરકાર જાગી (જેમ અણ્ણાના ઉપવાસ વખતે અઠવાડિયા પછી જાગી) અને કાયદાનો અમલ કરાવવાના પગલાં લીધા. (મનમોહનસંિહ ‘માસ્તર મારે ય નહીં અને ભણાવેય નહીં’ તેનો આ દાખલો!)
કેજરીવાલને ધમકીઓ તો મળ્યા કરતી હતી અને એમની નોકરી પણ ચાલુ હતી.
એમની પત્ની સુનીતા ઈન્કમટેક્સ ખાતામાં જ ઓફિસર છે એટલે એની આવકમાંથી કુટુંબનું અને સંભાળ રાખી શકાય એવી યોજના કરીને એમણે ૨૦૦૬માં પોતાનો બધો સમય સમાજ સેવામાં આપવાનું એમણે ગોઠવ્યું.
એ જ વર્ષે એમને રેમન મેંગેસેસ એવોર્ડ પણ મળ્યો. એ એવોર્ડની રકમમાંથી એમણે ‘લોકકારણ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન’ની સ્થાપના કરી.
લોકપાલ બીલ અથવા જનલોકપાલ બીલ આ અરવિંદ  કેજરીવાલનો વિચાર છે અથવા કાખનું બાળક છે. ૨૦૧૦માં જ્યારે કોમન વેલ્થ ગેમ્સમાં મોટા પાયે ભ્રષ્ટાચાર થયાનું બહાર આવ્યું એથી તેઓ ચોંકી ગયા. એ વખતે એમના મગજમાં અણ્ણા હઝારે નહોતા પણ બાબા રામદેવ હતા એટલે એ પહેલાં એમને મળ્યા અને પછી શ્રી શ્રી રવિશંકરને મળ્યા.
એમનું માર્ગદર્શન લઈને એ સુપ્રિમ કોર્ટમાં વકીલ ભૂષણ પિતાપુત્રને અને માજી ન્યાયમૂર્તિ તથા કર્ણાટકના લોકાયુક્ત હેગડેને મળ્યા. એમની પાસે લોકપાલ બીલનો ડ્રાફ્‌ટ કરાવરાવ્યો અને એને વેબસાઈટ ઉપર મૂકીને સરકારને અપીલ કરી કે ભ્રષ્ટાચારનો ખાતમો બોલાવવા લોકપાલ બીલ તૈયાર કરે.
એમાં બધા જ પ્રધાનો, બધા જ મુખ્યપ્રધાનો અને વડાપ્રધાનને પણ આવરી લેવાનું જણાવ્યું.
એ જનલોકપાલ બીલ તૈયાર કરતાં પહેલાં એમણે સંિગાપુર, અમેરિકા અને બીજા કેટલાક દેશોમાં આવા જે કાયદા છે એનો અભ્યાસ કર્યો.
કેજરીવાલ જાણે છે કે સરકાર નોકરશાહી, અમલદાર શાહી અને પ્રધાનશાહી ભેગા મળીને જનતાને અને દેશને ચુસી રહ્યા છે.
એ ત્રિપુટીના સાણસામાં આ દેશની બધી જ સરકારો છે એટલે જનલોકપાલ બીલ લાવવું હોય તો ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડશે અને સરકાર ઉપર દબાણ લાવવું પડશે.
દરમ્યાનમાં એમણે મહારાષ્ટ્રના લોકસેવક અણ્ણા હઝારે યાદ આવ્યા. એટલે એ સીધા મુંબઈ આવ્યા અને ફેબુ્રઆરીની ૨૨ તારીખે મુંબઈથી રાણેગાંવ સિઘ્ધિ ગયા અને અણ્ણાને જનલોકપાલ બીલ સમજાવ્યું. એ બીલ લાગુ થાય એ માટે દિલ્લી આવીને સરકાર ઉપર દબાણ થાય એમ કરવા અણ્ણાને સમજાવ્યા.
અણ્ણાએ લગભગ અડધી કલાક સુધી વિચાર કરીને કેજરીવાલને હા કહી.
દેશવ્યાપી આંદોલનનો આ છે પાયો.
– ગુણવંત છો. શાહ

નીર્વેદ – ગુણવંત શાહ

ગદ્યસુરમાં પદ્ય?

હા! ગદ્યસુરમાં પદ્ય!! 

      માનનીય ગુણવંત શાહ ‘ગદ્યસુર’ માટે એક અપવાદરુપ વ્યક્તી છે. મોટે ભાગે તેમના લખાણોમાં આશા જ જોવા મળે. ઘણા લોકોની નીરાશા ખંખેરાઈ જાય તેવું બળુકું લખાણ લખતા, આ વીચારકનેય કોઈક ઘડીએ નીરાશાએ ઘેરી વળ્યા હશે. ત્યારે આ કવીતા સર્જાઈ હશે.

      ઝાકળની નાનીશી દુનિયા કે, માનવ ચીત્તનો નાનો શો ફલક તુટી પડે ત્યારે થતી, નીર્વેદની, નીરાશાની લાગણીની અભીવ્યક્તી આ ગદ્યના સ્વામીએ કેટલી સજીવારોપણથી ભરપુર રીતે કરી છે? વસંતમાં ફુલની સ્વાભાવીક વાતના સ્થાને અહીં કાંટાની વાત છે. કોયલનો ટહુકો પણ રોકાઈ જાય તેવો કાંટો.   પંખીની તરવરાટ ભરેલી પાંખમાં પહાડ જેવી જડતા આવી જાય તેવી નીરાશા.

     તેમની ખાસીયતથી વીરુધ્ધ અહીં કોઈ ઉપદેશ નથી, કોઈ સંદેશ નથી……… છે કેવળ નીર્વેદ.  

—————————————————

ઝાકળમાં આખું આકાશ, આકાશ આખું તુટી પડ્યું;
દરીયાની ભુરી ખારાશ, આંસું એક ખુટી પડ્યું!

કોયલની વાણી તો એવી અવાક્;
એને વાગ્યો વસંતનો કાંટો;
કેસુડાં એવાં તો ભોંઠા પડ્યાં
જાણે ઉડ્યો શીશીરનો છાંટો.

સમદરને લાગી છે પ્યાસ; વાદળ એક રુઠી પડ્યું;
ઝાકળમાં આખું આકાશ, આકાશ આખું તુટી પડ્યું;

વાયરાઓ વાત કાંઈ કહેતા નથી
અને સુનમુન ઉભાં છે ઝાડ;
પંખીને લાગે છે પોતાની પાંખમાં
ચુપચાપ સુતા છે પથ્થરીયા પ્હાડ.

હવે અંધારે ઝુરે ઉજાસ; કીરણ એક ઝુકી પડ્યું;
ઝાકળમાં આખું આકાશ, આકાશ આખું તુટી પડ્યું;

ગુણવંત શાહ 

      માનનીય ગુણવંતભાઈના મીત્રોને વીનંતી કે, આ કવીતાની પાછળની વાત ગુણવંતભાઈ પોતાનીજ કલમમાં લખે, તો આપણને ઘણું જાણવા મળશે.  એ વાતને પ્રકાશીત કરવી, તે મારું પરમ સૌભાગ્ય હશે. મને ખાતરી છે કે, એ લેખ આપણને આ નીર્વેદમાં ય સુવર્ણ કીરણનાં દર્શન જરુર કરાવશે.

ધર્મ: મનુશ્યને એ તુટી જાય ત્યાં સુધી પ્રામાણીક બનાવે છે – ગુણવંત શાહ

         હીન્દુસ્તાનમાં ધર્મ વીશે લાખો શબ્દો બોલાયા છે, પરંતુ આમ છતાં એક પ્રશ્ન અનુત્તર છે: ધર્મ એટલે શું? ભારતની સંસ્ક્રુતીમાં ધર્મ એકાર્થી શબ્દ નથી, એ અનેકાર્થી છે. મઝહબ કે રીલીજીયન શબ્દનું તાત્પર્ય સ્પશ્ટ છે. ઈશ્વર અને મનુશ્ય વચ્ચેની એ કંઈક વસ્તુ છે. પણ જે ધર્મ ઈશ્વરની મુર્ત કે અમુર્ત પ્રતીમા સ્વીકારતો નથી, એ અનીશ્વરવાદી ધર્મ વીશે કેમ વીચારવું? ધર્મની આપણી વીભાવનામાં ઈશ્વરની જરુર છે! ઈશ્વરની પ્રતીમા ધર્મની શીસ્તને આચારબધ્ધ કરવામાં સહાયક થાય છે એ સત્ય છે, પણ આપણે ઈશ્વરને બાજુએ રાખીને ધર્મની વાત કરીએ. એક વાર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે કહ્યું હતું કે, ‘જ્યાં સુધી ધર્મો જુદા જુદા છે ત્યાં સુધી ઈશ્વર એક થઈ શકશે નહીં.’ ધર્મ એટલે શું? આપણી ભાશા અને આપણા સંસ્કારમાં ‘ધર્મ’ શબ્દ માત્ર ધાર્મીક નથી! ધર્મ એટલે સ્વભાવ. વ્રુક્ષનો ધર્મ છે, છાંયડો આપવાનો! એ વ્રુક્ષ ઘટાદાર વટવ્રુક્ષ હોય કે રણમાં ઉગેલો જંગલી કેક્ટસ હોય કે આધુનીક મકાનની બહાર ઉગાડેલું ચીનારના આકાર જેવું આસોપાલવનું શંકુ આકારનું વ્રુક્ષ હોય …. પણ ધર્મ છે, સ્વભાવ છે, છાયા ફેંકવાનો; કુતરાનો સ્વભાવ છેમ ધર્મ છે કરડવાનો અને માલીકને વફાદાર રહેવાનો. સંસ્ક્રુતમાં એક બહુ સરસ શ્લોક છે, જે દુર્જન અને સજ્જનના સંબંધમાં વપરાય છે. ગાયને લાકડી મારો તો પણ દુધ આપે. પણ સાપને દુધ પાઓ તો દંશ મારવાનો. આ બન્નેના ધર્મ છે, સ્વભાવ છે, પ્રક્રુતી છે.

       ધર્મ ફરજ છે, જવાબદારી છે, ઉત્તરદાયીત્વ છે, નીતી છે, કાયદો છે. હીન્દુસ્તાનમાં ધરતી પર આક્રમણ થાય ત્યારે ધર્મ વીશે સંતની વાણી હું સાંભળતો હોઉં તો એ મુકીને મારી પીત્રુભુમીની રક્ષા માટે મારે શસ્ત્રો ધારણ કરીને યુધ્ધ કરવું અને પ્રાણની આહુતી આપવી એ મારી ફરજ છે, મારું દાયીત્વ છે. ક્ષાત્રધર્મ નામનો શબ્દ આપણા ઈતીહાસમાં છે.

      ખ્રીસ્તી ધર્મમાં નીતીનું મહત્વ છે. ઇસ્લામમાં શરીયત સ્વચ્છ કાયદો છે. જીવનવ્યવહાર એ ધર્મનો ભાગ છે. હીન્દુ ધર્મમાં પણ મનુસ્મ્રુતીમાં નીતી અને નીયમ બન્ને વ્યવસ્થીત રીતે આપેલાં છે. બન્નેનાં શાસ્ત્ર છે.

      પણ મારો ધર્મ જીવનના પ્રશ્નો પર આધારીત છે. મને સંતોનાં ઉત્તરો સંતોશ આપતા નથી. આપણે આ દેશમાં પ્રકાંડ ઉપનીશદકારોના રક્તબીજમાંથી ઉત્પન્ન થયા છીએ અને એક ઉપનીશદનું નામ છે: પ્રશ્નોપનીશદ ! દરેક બૌધ્ધીક હીન્દુના હ્રદયમાં નચીકેતા સ્થીત છે! જે પ્રજાએ પ્રશ્નોપનીશદ જેવી ક્રુતી સર્જી એ પ્રજા પ્રશ્નો પુછશે …. ધર્મ એટલે શું?

     ધર્મ એટલે શું? ધર્મ આપણા સ્થાનીક સંતો જે આપણને ગાળીને આપે છે – આપણે ગટગટાવી જઈએ છીએ એટલો પારદર્શક કે મધુર નથી. હજારો સંતો આવશે, પણ મનુશ્યધર્મ, આપદ્ ધર્મ, સ્વધર્મ નહીં સમજાવી શકે! સાધુનો ધર્મ છે, ધર્મ સમજાવવાની પ્રવ્રુત્તી કર્યા કરવી અને ધર્મ ક્ષમા આપતા રહેવાનો…

      એક સ્ત્રી માતા હોય છે અને સાસુ હોય છે! એક જ સ્ત્રીએ સમાનધર્મી બનવું પડે છે, એની પુત્રી અને પુત્રવધુ તરફ! એક જ સ્ત્રી કોઈની ભાભી હોય છે અને કોઈની સાળી હોય છે! એક જ સ્ત્રી જે બે વીપરીત ભુમીકાઓમાં ગ્રુહસ્થાશ્રમમાં મુકાઈ છે એ એક જ ધર્મ કઈ રીતે આચરી શકે? તમારો દીયર અને તમારો બનેવી બે જુદાં પ્રાણીઓ છે, અને બ્રુહદ્ પરીવારમાં પ્રાણીઓ છે, પશુઓ છે, જંતુઓ છે, નીશાચર, ખેચર-વનચર, જલચર છે. આ કુટુમ્બ જગત સચરાચરનું છે. પરીવાર તરફ, સમાજ તરફ, સમુદાય તરફ, ગ્રુહસ્થાશ્રમમાં ધર્મચર્યા એક જ હોઈ શકે? ધર્મ એટલે શું?

       મારા માટે ધર્મ એ વસ્તુ છે જે માણસને મોટો બનાવતો નથી, પણ એની અંદર રહેલી માણસાઈને મોટી બનાવે છે. ધર્મ મનુશ્યને ઉંચે લઈ જાય છે. ધર્મ મનુશ્યને એ તુટી જાય ત્યાં સુધી પ્રામાણીક બનાવે છે. ધર્મનું એ જ કામ છે એવું હું માનું છું.

ગુણવંત શાહ

સત્ય, ધર્મ અને પ્રકાશ, ગુણવંત શાહ

        જગતનો દરેક ધર્મ સારા થવાની વાત કરે છે અને સત્ય પર ભાર મુકે છે. એટલે સારાઈ અને સત્યનો એક અતુટ, બુનીયાદી સંબંધ હોવો જોઈએ. પણ સારું શું છે એ આપણને સમજાય છે, સત્ય અસ્પશ્ટ રહે છે. ધર્મ સત્યને સમજવા માટે કે સ્થાપવા માટે મનુશ્યદીમાગનું એક સર્જન છે?

        ધર્મ ન હોય તો પણ, એટલે કે નાસ્તીકને પણ સત્ય શોધવું પડે છે. ઉંદર પકડવાના માઉસટ્રેપનું રુપક વાપરીને બૌધ્ધીક એ પ્રશ્ન પુછે છે :” ધર્મ એ ઈશ્વરનું માણસને પકડવાનું માઉસટ્રેપ છે, કે ધર્મ એ માણસે ઈશ્વરને પકડવા માટેનું માઉસટ્રેપ છે?” કદાચ આ નાસ્તીકનું સત્ય હશે. સત્ય નામની વસ્તુ જીવનમાં જરુર છે, પણ સત્ય એક જ છે?

         ફીલસુફી શબ્દ મુળ ગ્રીક શબ્દ ફીલોસોફસ પરથી આવે છે. ફીલીન એટલે પ્રેમ કરવો, અને સોફીયા એટલે ડહાપણ. જ્ઞાન માટે, બુધ્ધી માટે પ્રેમ હોવો તે ‘ફીલસુફી’ છે. સત્યને શ્રધ્ધાવાનની જેમ, વૈજ્ઞાનીકની જેમ, કળાકારની જેમ, વેપારીની જેમ પણ જુદી જુદી રીતે જોઈ શકાય છે. અને બૌધ્ધીકની જેમ, જ્ઞાનના પ્રેમીની જેમ, ફીલસુફની જેમ પણ જોઈ શકાય છે. સત્યનો ધર્મ છે માણસને ફીલસુફ બનાવવાનો!

        અને સત્ય, એક રહસ્યની જેમ સમજાતું નથી. રણભુમી પર જીતેલા સૈનીકનો ઈશ્વર અને રણભુમી પર હારેલા સૈનીકનો ઈશ્વર એક નથી. આ બે સૈનીકોના જુદા ઈશ્વરો છે. ‘ઈશ્વર અલાહ મેરે નામ’ એ સત્ય નથી. એ મને જુઠ લાગે છે. હીન્દુ નેતા મરે છે ત્યારે, એની વરસી આવે છે ત્યારે, સર્વ ધર્મગ્રંથોમાંથી પાઠ થાય છે. પણ ક્યારેય કોઈ મુસ્લીમ નેતાની કબર પર, વરસી પર, સ્મ્રુતીમીલન પર કુર્રાન સીવાય કોઈ ધર્મોચ્ચાર સાંભળ્યો છે?

         ‘સેક્યુલર’ કોન્ગ્રેસી મુસ્લીમ નેતા મરે છે ત્યારે એ અંત્યેશ્ટી વીધી વખતે બીજો કોઈ ધર્મ ઘુસવા પામતો નથી. કારણ કે ઈસ્લામ સર્વધર્મમાં માનતો નથી. કારણકે ઈસ્લામનું સત્ય અન્ય ધર્મોના સત્ય કરતાં ભીન્ન છે. અને સત્ય હંમેશાં કડવું હોય છે. આંખોને ચકાચૌંધ કરી નાંખે છે.

          ડો. રાધાકૃષ્ણને મજાકમાં કહ્યું હતું કે તમે દ્વૈત અને અદ્વૈત બન્નેમાં એક સાથે માની ન શકો. અને એમણે દ્રશ્ટાંત આપ્યું હતું કે એક ચીકનને અડધું ખાઈ જાઓ અને અડધું ઈંડાં માટે રાખી મુકો , એ બને નહીં. ધર્મનું સત્ય વધારે સ્પશ્ટ હોવું જોઈએ, પણ એ વીચીત્ર કુવીકલ્પો ઉત્પન્ન કરતું રહે છે.

       ખ્રીસ્તી ક્રીસ્ટમસને દીવસે વાઈન પીએ છે. મુસ્લીમ ઈદની નમાજ પઢીને બકરાને હલાલ કરે છે. જૈન ઉપવાસમાં ઉકાળેલું પાણી પીએ છે. બૌધ્ધ સત્યમાં મહાયાન પણ છે અને હીનયાન પણ. જીસસ ક્રાઈસ્ટને શયતાને ત્રણ પ્રલોભનો આપ્યાં હતાં. પહેલી વાત હતી: ‘આ પથ્થરોને રોટી બનાવી દે.’ અને જીસસે પ્રખ્યાત ઉત્તર આપ્યો : “ મનુશ્ય માત્ર બ્રેડ ખાઈને જીવી નહીં શકે. “ અને બીજું પ્રલોભન શયતાનનું,” તારી શક્તીથી તું મનુશ્યને પ્રક્રુતીના નીયમની વીરુધ્ધ કરાવ.( એટલે કે, માણસ નીચે ન પડે, પણ ઉપર ઉડે.) “ જીસસે અદ્ ભુત ઉત્તર આપ્યો: “ તો જુઠને એના ગર્ભમાં રહેલા વીક્રુત સત્યની શક્તી મળી જાય.”

        જુઠમાં પણ સત્યની એક વીક્રુત શક્તી હોય છે! જુઠના ગર્ભમાં પણ સત્યનો વાસ હોવો જોઈએ. જુઠું બોલનાર માણસને 100 ટકા સત્યની ખબર હોવી જોઈએ. અસત્યના પેટમાં ‘ સત્ય’ શબ્દ નીહીત છે, ગર્ભીત છે.

        મુંબઈમાં જૈનોની પર્યુશણ વ્યાખ્યાનમાળાઓમાં નવ-દસ દીવસ સુધી ડઝનભર જગ્યાઓ પર જઈ જઈને રોજ સત્ય બોલ, બોલ બોલ કરતા રહેતા જૈન અને જૈનેતર વ્યાખ્યાતાઓ વીશે સાંભળીને મને હંમેશાં વીચીત્ર પ્રશ્નો થતા રહે છે : રોજ કેટલું સત્ય બોલી શકાય? અને કેટલા દીવસ સુધી રોજ રોજ સત્ય બોલી શકાય? ફીલસુફ ફ્રેડરીક નીત્શે કહી ગયો છે કે, માણસનું પેટ એજ સૌથી મોટું કારણ છે, માનસ શા માટે ઈશ્વર બની શકતો નથી.

       યુધીશ્ઠીર અને દુર્યોધન પ્રુથ્વીની પ્રદક્ષીણા કરવા નીકળે છે. યુધીશ્ઠીરને માત્ર પવીત્ર માણસો જ દેખાય છે. દુર્યોધનને એક પણ પવીત્ર માણસ દેખાતો નથી. પોતાનું વ્યક્તીગત સત્ય દુનીયાની આંખમાં જુઠ હોઈ શકે છે. પણ સત્ય જોનારની આંખોમાં દ્વન્દને સ્થાન નથી. ‘હીરો’ શબ્દ પશ્ચીમનો છે. આપણે જેને નાયક કહીએ છીએ એ હીરો નથી. હીન્દુઓનો અર્જુન અને ગ્રીકોનો એચીલીસ બે સમાનકક્ષ પાત્રો છે.   અર્જુન પ્રાર્થના કરે છે કે, એનો પક્ષ જીતે. એચીલીસ પ્રાર્થના કરે છે કે, એનો પક્ષ હારી જાય! કારણ? કે જેથી એના વ્યક્તીગત શૌર્યનું ઉંચું મુલ્યાંકન થાય. એ હીરો ગણાય. અર્જુનનું સત્ય અને એચીલીસનું સત્ય જુદાં છે કે એક જ છે?

       જ્યોર્ડાનો બ્રુનો સત્યવાદી હતો. માટે ઇન્ક્વીઝીશનના ધર્મનેતાઓને ગમ્યો ન હોતો. એમણે એને મારી નાખવાની સજા ફરમાવી હતી, પણ દયા ધર્મનું મુળ છે એટલે એ સજા વીશે ખાસ સુચના આપી: ‘ શક્ય એટલી દયાથી, અને રક્તનું એક પણ ટીપું પાડ્યા વીના!’ સત્યવાદી જ્યોર્ડાનો બ્રુનોને જીવતો સળગાવી દેવામાં આવ્યો …

        ધર્મગુરુઓ જેમ જુલ્મગારોમાં પણ દયા હોય છે. આલ્બેર કામ્યુએ ‘ ધ રેબેલ’માં એક પ્રસંગ લખ્યો છે. દ્વીતીય વીશ્વયુધ્ધ દરમીયાન ગ્રીસમાં એક જર્મન સૈનીકે એક ખેડુત ગ્રીક માતાને કહ્યું,’ માજી! તમારા ત્રણ પુત્રોમાંથી એકને મારી નાખવાનો મને હુકમ છે. પણ હું બીજા નાઝીઓ જેવો ક્રુર નથી. માજી! તમે જ પસંદ કરી લો, અને કહો… મારે તમારા કયા પુત્રને શુટ કરવાનો છે?” … કવીએ કહ્યું છે એમ, તુલસી દયા ન છાંડીએ, જબ લગ ઘટમેં પ્રાણ…. !

        ન્યાય, નીયમ, નય સત્ય છે અથવા સત્યાંશ છે. ઓઈસ્ટર અથવા છીપમાં મોતી બંધાવાનો પ્રક્રુતીનો એક નીયમ છે, બહારથી ધુળનો એક કણ અંદર પ્રવેશવો જોઈએ. બાહ્ય અશુધ્ધી આવે તોજ મોતીનો જન્મ થાય છે. પણ મનુશ્યમાદાના ગર્ભાશયમાં કોઈ બાહ્ય વસ્તુ પ્રવેશ કરે તો ગર્ભસ્રાવ થઈ જાય છે, પીંડ બંધાતો નથી, ગર્ભનો નાશ થઈ જાય છે.

      સર્જન ઈશ્વરનું પ્રથમ રહસ્ય છે કે અંતીમ? સત્ય નીયમબધ્ધ છે? ઈશ્વરના બાહ્ય સત્યને પણ અપવાદો છે? તો મનુશ્યનું ઈન્દ્રીયગમ્ય સત્ય કે અનુભવસીધ્ધ સત્ય કેટલું અપુર્ણ હોઈ શકે છે?

     માયા છે બધી, ફીલસુફો કહે છે. જે બાળકને રમાડ્યું હતું, જે પત્નીને પ્રેમ કર્યો હતો, જે માતાના પગ પકડીને રાતભર જાગતા બેઠા હતા, જે જીંદગીને બહલવા દીધી હતી, જે રોટીને માટે ફેફસાં ફાડી નાંખ્યા હતાં…. એ બધી જ માયા હતી? જુઠું હતું? કે માયા જ અંતીમ સત્ય છે? ..

ગુણવંત શાહ

સમય અને જીવનની ગતીવીધી – શ્રી. ગુણવંત શાહ

      રાત પડે છે અને રાણીછાપ રુપીયાની માફક ખખડતો એક રોકડો દીવસ હાથમાંથી સરી જાય છે. પ્રુથ્વી પોતાની ધરી પર એક ચકરાવો પુરો કરે એટલે ચોવીસ કલાકનું, 1440 મીનીટનું એટલે કે, 86,400 સેકન્ડોનું ધાડું ભુતકાળની શેરીમાં દાખલ થઈ જાય છે. વહી ગયેલી ક્ષણો ટુથપેસ્ટની ટ્યુબમાંથી નીકળી ગયેલ પેસ્ટ જેવી છે. એક વાર વહી ગયા પછી એને ફરી જીવનમાં લાવવી અશક્ય છે. દમયંતીના હાથમાં આવેલી માછલીની માફક આપણા જીવનની ક્ષણો સજીવન થઈ શકતી હોત તો !

        કહેવાય છે કે, આપણાં મનની અગાધ શક્તીઓમાંથી ભાગ્યે પચાસ ટકા જેટલી શક્તી આપણે વાપરતા હોઈએ છીએ. આપણાં ફેફસામાં આવેલા વાયુકોશોમાંથી ભાગ્યે પચાસ ટકા જેટલા વાયુકોશો વપરાય છે. ઉંચા શ્વાસ લઈએ ત્યારે માંડમાંડ પંચોતેર ટકા સુધી પહોંચાય. આપણામાં પડેલી શક્યતાઓનો ખ્યાલ જ ન હોય, ત્યાં આપણે બધી શક્તીઓનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકીએ? ‘સમય નથી મળતો’ એવી ફરીયાદ કરનારો વી.આઈ.પી. વાસ્તવમાં ‘સમય કેમ વાપરવો તે નથી આવડ્યું ’ એ વાતની કબુલાત કરતો હોય છે. ઘણા માણસો માત્ર ફેશન ખાતર ‘સમય નથી’ એવું કહ્યા કરવામાં ખાસ્સો સમય બગાડે છે. પોતાનો જ સમય બગાડે ત્યાં સુધી તો વાંધો ન લઈ શકાય પણ, આવું વારંવાર બોલતી વખતે એમને થોડાક સાંભળનારાઓની જરુર રહે છે. આમ સાંભળનારાઓનો સમય પણ બગડે છે.
એક વાર ઈમરસનને કોઈ નીગુઢવાદીએ કહ્યું કે, દસેક દીવસમાં જગતનો વીનાશ થવાનો છે. આ સાંભળીને ઈમરસને માત્ર એટલું જ કહેલું, ‘ ભલે, મારે તો એના વીના ચાલશે.’ આવું વાક્ય ઈમરસન જેવા ચીંતકના મોઢામાંથી જ નીકળી શકે અને કદાચ એના જેવાના મોંમાં જ શોભે. આપણે તો આવાં વાક્યો વાંચીને જ બે ઘડી હરખાવાનું ને! એનો સમય જીવંત હતો, આપણા સમયને તો આપણે સીન્થેટીક બનાવતા જઈએ છીએ.

         જીવનમાં હવે સીન્થેટીક બનાવટો વધતી જાય છે. સીન્થેટીક કાપડ, સીન્થેટીક ફળનો રસ, સીન્થેટીક તેલ વગેરે. ભવીશ્યમાં દુધ પણ સીન્થેટીક બનશે! બધું જ સીન્થેટીક બનશે ત્યારે જીવનરો સેન્દ્રીય ( Organic) રહી શકશે ખરો? ખોરાક થાળીમાં લઈને ખાવાને બદલે બધાં જ પોશણતત્વોવાળી બે ટીકડીઓથી પેટ ભરેલું લાગશે.

          લંડનમાં પીકાડેલી સરકસ પર આવેલી સેક્સ શોપમાં જે સાધનો વેચાય છે તે જોતાં તો માણસની કામવાસના અને તેની ત્રુપ્તી પણ બીજી વ્યક્તીની જરુરીયાત ન પડે એ દીશામાં આગળ વધી રહી છે. પુરુશો માટે સ્ત્રીઓના પ્રજનન અવયવોની રબર કે પ્લાસ્ટીકની પ્રતીક્રુતીઓ અને સ્ત્રીઓને માટે પુરુશની જનનેન્દ્રીયનાં પ્લાસ્ટીક કે રબરનાં સાધનો હવે દુનીયાનાં ઘણાંખરાં શહેરોમાં છડેચોક વેચાય છે; અને એ સાધનોની સમજ આપવા સેલ્સ ગર્લ્સ હાજર હોય છે. જગત જે દીશામાં જઈ રહ્યું છે તેની એક ઝાંખી થાય તે માટે આટલી કડવી હકીકત નાછુટકે અને પુરા સંકોચ સાથે કહેવી પડે છે. આવાં તો અનેક આક્રમણોથી આપણા શ્વાસોછ્વાસને બચાવવા માટે જીવનને તટસ્થ ભાવે જોઈ શકાય એવી કેટલીક ખાલી ક્ષણો કહેવાતા કામગરા માણસોએ કાઢવી જ પડશે.

         એક ખેડુતનો પ્રસંગ યાદ આવે છે. એની પાસે શહેરનો એક શેઠીયો જઈ ચડે છે. ખેડુત કામમાં મસ્ત છે અને આનંદથી હળ ચલાવ્યા કરે છે.
         શેઠ તેને પુછે છે: “ ભાઈ, તને નવાં ખેતરો ખરીદીને, નવી દવાઓ છાંટીને, નવાં ખાતરો વાપરીને વધારે પૈસા કમાવાની ઈચ્છા કેમ નથી થતી?” 
         ખેડુત પુછે છે: “પણ વધારે પૈસા કમાઈને હું શું કરું?”
         શેઠ થોડા અકળાય છે. આવા સામા પ્રશ્નની એમણે અપેક્ષા નહોતી રાખી. તેઓ કહે:” મારા ભાઈ, પૈસા હોય તો સુખ મળે, નીરાંત રહે, શાંતી મળે અને કોઈ વાતની ફીકર ન રહે.” 
         ખેડુત હસીને કહે છે:” પણ શેઠ! આ બધું તો મારી પાસે અત્યારે પણ છે જ.”
         શેઠ પાસે આ વાતનો કોઈ જવાબ ન હતો.

        જો સુખનો સોદો ટેલીફોન પર થઈ શકતો હોત તો કોઈ શેઠ દુખી ન હોત. ટેલીફોનના તાર પર ઘણુંખરું બેચેની, તાણ અને ચીંતાની આવ-જા થતી રહે છે. આખું જીવન લીયા-દીયા, વેચવાલી- લેવાલી અને ભાવ વગરના તાલ એવા ભાવતાલમાં નાદારી નોંધાવ્યા વગર ખલાસ થઈ જાય છે. આપણા વીરાટ અસ્તીત્વને પછાડનારી બાબતો કેવી ક્ષુલ્લક છે! આવી નાનીનાની બાબતો આપણા દીવસ પર ડામરનો કુચો ફેરવતી રહે છે.

        આખા દીવસની પ્રવ્રુત્તીના ધમધમાટ પછી રાતનું અંધારું કેવો મજાનો ચેઈન્જ આપી જાય છે! દીવસભેર ફેલાયેલી માયાને કાચબો પોતાનાં અંગો સંકેલી લે, એ રીતે સંકેલી લઈને જાત સાથે દોસ્તી પાડવાની સુવીધા અંધારું કરી આપે છે. અસલના બ્રાહ્મણો સંધ્યા કરતા, રાતનું સ્વાગત કરવાની અને ઘડીભર આત્મસ્થ થવાની આ વીધી હતી. ઉંઘ દરમીયાન પણ આવી વ્રુત્તી નીદ્રાને બને તેટલી નીઃસ્વપ્ન રાખી શકે. આખો દીવસ ભટકતું મન ઉંઘ પહેલાં જ થોડું જંપી જાય તો ઉંઘની ગુણવત્તા ફેરવાઈ જાય. પશ્ચીમની અસર હેઠળ આપણે આપણી રાત્રીની મજા બગાડી બેઠા છીએ. પેરીસમાં કહે છે કે, દીવસની ખરી શરુઆત જ રાત્રે અગીયાર વાગ્યે થાય છે! વીદ્યુત પ્રકાશને કારણે આપણો દીવસ લંબાઈ ગયો અને રાતનું અંધારું એની ભવ્યતા ગુમાવી બેઠું. રાત એની શાંતી ગુમાવી બેઠી, મોડે સુધી હોટલો, ક્લબો, થીયેટરો, વાહનો ચાલ્યા કરે અને આપણી ઉંઘને જાગતી ને જાગતી રાખે. ખરી શાંતી કદાચ રાત્રે બાર પછી માંડ શરુ થાય, અને તે મળસકે ચાર સુધી ટકે.

         1957 ની સાલ, ઓલપાડ તાલુકાનું ભટગામ નામે ગામ. પુજ્ય રવિશંકર મહારાજની પદયાત્રા ચાલે. રાત્રે ગામની નીશાળમાં ઉતારો. રાત્રે લગભગ એક વાગ્યો હશે અને ગામમાં ઘંટનો અવાજ સંભળાયો. મહારાજશ્રી જાગી ગયા અને એમણે મને પણ જગાડ્યો. એમને એમ લાગ્યું કે ક્યાંક પ્રાર્થનાનો ઘંટ વાગ્યો. તપાસ કરતાં જણાયું કે, એ ઘંટ તો ભેંસ દોહવા માટે ખેડુતોને જગાડવા વાગેલો. સુરતની સુમુલ ડેરીના પુર્વજન્મ સમી ટકારમા ડેરી માટે દુધ મોકલવા માટે રાત્રે એક વાગ્યે ભેંસ દોહવી પડતી. આ બધું જાણીને મહારાજશ્રીને આશ્ચર્ય તો થયું જ, અને સાથે દુખ પણ થયું. શહેરના લોકોને સમયસર દુધ પહોંચે તે માટે રાત્રે એક વાગ્યે ઉઠવાનું! બીચારી ભેંસોની પણ શી દશા! બીજા દીવસથી મહારાજશ્રીના ભાશણોમાં આ વાત અચુક આવવા માંડી. માણસે પોતાની ઉંઘ તો બગાડી જ પણ સાથે વસનારાં ઢોરોને પણ ન છોડ્યાં! નરસિંહરાવનું ‘મધ્યરાત્રીએ કોયલ’ કાવ્ય બરાબર યાદ છે. ભટગામમાં ‘ મધ્યરાત્રીએ ઘંટ ‘ સાંભળવા મળ્યો. સવારના પહોરમાં ઝાંપા પર દુધવાળો ઘંટડી વગાડે ત્યારે ક્યાંક કોઈક મધરાતે વહેલું ઉઠ્યું હશે એ યાદ રાખવા જેવું છે.

         સવારે ઉઠે ત્યારે માણસ ગલગોટા જેવો પ્રફુલ્લીત લાગવાને બદલે ચીમળાયેલો લાગ્યા કરે. ચાનો કપ પીએ ત્યારે માંડ થોડી સ્ફુર્તી આવે તો આવે!

  – શ્રી. ગુણવંત શાહ

ઘર – ગુણવંત શાહ

        કોઈ મચ્છર મચ્છરદાનીને પોતાનું ઘર નથી ગણતો. મચ્છરદાનીમાં પુરાઈને આમ તો કદાચ એને અલીબાબાવાળા ચાલીસ ચોરોનો ખજાનો મળવાથી થયેલો આનંદ થતો હશે, છતાં બીજો કોઈ મચ્છર શીકારમાં ભાગ પડાવનાર નથી; એ વાતની નીરાંત થવાને બદલે એ મચ્છરદાનીથી છુટવા મથે છે. એને ભાગ પડે તેનો ભય નથી. એ ભય હોય છે માણસને.

        એવા ભયને કારણે આદીમાનવે જે દીવસે પોતાની ગુફાને મોટી શીલાથી ઢાંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તે દીવસથી તસ્કરવીદ્યાની શરુઆત થઈ. એ શીલાની ઉત્ક્રાંતીનું ફરજંદ ગણાય. આમ, તાળાં અને તસ્કરવીદ્યા વચ્ચે બહુ જ જુનો સંબંધ છે. તાળું એ માણસના મનમાં રહેલી તસ્કરવ્રુત્તીનું સ્મારક છે. ગુફાને બદલે બંગલો આવી જાય તોય આ વ્રુત્તીમાં કોઈ ફરક પડતો નથી. એક મજાક યાદ આવે છે. કહે છે કે એક વીજ્ઞાનીએ દીવાલોની આરપાર જોઈ શકાય તેવું એક સાધન શોધી કાઢ્યું છે. આ સાધન કયું? જવાબ મળે છે, બારી! દીવાલોની આરપાર જોવાનું ઘણાને ગમે. દીવાલોની પેલે પાર થતી વાતચીતો કાન માંડીને ઘણા સાંભળે છે. છાનામાના સાંભળવું, એ તસ્કરવ્રુત્તીનું સુક્ષ્મ પાસું છે. ચીજ વસ્તુ કે ધન ચોરે એને જ ચોર કહેવો બરાબર નથી. કોઈનો પ્રેમપત્ર છાનામાના વાંચવો એ પણ ચોરી છે.

        આ તસ્કરવ્રુત્તીનું પરીણામ એટલે પરીગ્રહ. એક ગામમાં મોટા શેઠ રહે. તીજોરી ઘરના એક અંધારીયા ખુણામાં ખરી, પણ એમાં ઝાઝી સમ્પત્તી નહી રાખે. થોડીક નોટો અને પરચુરણ કાગળીયાં મુકી રાખે. ખરી દોલત રસોડા આગળના એક જુના કબાટમાં મુકી રાખે. ચોરો ધાડ પાડવા આવે કે સીધા તીજોરી પર જ મારો ચલાવે. પરીગ્રહ જ્યારે થીજી જાય, ત્યારે તીજોરી બનીને ઘરમાં વીધવાની માફક ખુણો પાળે છે. તમામ વીગ્રહનું મુળ પરીગ્રહ છે.

         એક જુની વાર્તા છે. બે પાડોશીઓ સાથે રહે છે. બન્નેનાં ઘર વચ્ચે એક વાડ છે. વાડની એક બાજુએ પાસે જ એક આંબો ઉભો છે. આંબાનું થડ એક જણની હદમાં છે અને મોટાભાગની ઘટા બીજાની હદમાં ફેલાયેલી છે. કેરી ત્યાં જ વધારે પડે છે અને પોતાને આંબાનો માલીક માનનારો કોચવાયા કરે છે. આવો ઝઘડો જમાનાઓથી કોર્ટ – કચેરીઓને ધમધમતી રાખવાનું નીમીત્ત બનતો આવ્યો છે. ઝઘડાનું પરીણામ એ આવે છે કે, આંબા પર કેરી પાકે, તે પહેલાં જ પાડી લેવાનું શરુ થાય છે. માનવસંબંધોમાં ખટાશ આ આદી કેરીની જ છે. એ ખટાશ હજી પણ ફેલાયા કરે છે, અને મીઠાશ ઘટતી રહે છે. પાડોશીઓના બે પક્ષ પડી જાય છે : એક થડપક્ષ અને બીજો ઘટાપક્ષ.

        આમ પક્ષો પડતા રહે ને માણસ મકાન બાંધતો રહે, ને વાડ કરતો રહે. સાયગલનું એક ખુબ જુનું ગીત હજી ક્યારેક સવારે સાત અને પંચાવન મીનીટે રેડીયો સીલોન પરથી સાંભળવા મળે છે, એ ગીતના શબ્દો છે: “ એક બંગલા બને ન્યારા. “ દરેક માણસની એક આકાંક્ષા હોય છે. પોતાનું એક ઘર હોય. પક્ષીઓની માળાવ્રુત્તી ( Nest building tendency) આપણને ઉત્ક્રાન્તીમાં વારસામાં મળી છે. ચકલા- ચકલીને માળા વગર નથી ચાલતું. ઘડીયાળ ઉપર કે ફોટાની ફ્રેઈમ પાછળ માળો બંધાઈ જાય છે. જમીન પર પડે છે. એક જીવલેણ હોનારત આપણે હાથે સર્જાઈ જાય છે. એક નીર્દોશ ને નાનકડો પરીવાર ચીત્કારી ઉઠે છે.

         દેશના વીકાસનો આધાર આવાં કેટલાં કુટુમ્બો છે તેના પર રહે છે. હરીયાળી ક્રાન્તી ભલે થતી. હરીયાળાં કુટુમ્બોમાં જ દેશની ગતી- પ્રગતીનું ક્ષેત્રફળ મંડાતું રહે છે. પરીવાર નીયોજનનું એક પરીમાણ સંખ્યા છે અને બીજું પરીમાણ ગુણવતા છે. ખાનારા લોકોની સંખ્યા ઘટે અને જીવનની ગુણવત્તા વધે એમાં જ આપણું યોગક્ષેમ સમાયું છે. એ સત્ય વીસરાય ત્યાં ન્યારો બંગલો ન્યારા કુટુમ્બ જીવનની ખાતરી નથી આપતો.

–   ગુણવંત શાહ

સીનીયર સીટીઝનનું સ્વરાજ – ગુણવંત શાહ

         સીનીયર સીટીઝન હોવું એ એક એવો વૈભવ છે, જે ઘણું ખરું વેડફાઈ જાય છે. વૈભવ શેનો? જીવનમાં બે બાબતો ઓછી પડે ત્યારે માણસનું ખરું સુખ નંદવાય છે: સમય અને અવકાશ. સીનીયર સીટીઝન પાસે મબલખ સમય હોય છે અને અઢળક અવકાશ હોય છે. સમય અને અવકાશના આવા બેવડા વૈભવને લોકો ‘મોકળાશ’ કહે છે. મોકળાશનો માલીક દુખી શી રીતે હોઈ શકે? એ દુખી હોય છે, કારણ કે મોકળાશનું શું કરવું તેની ખબર એને નથી હોતી. મોકળાશ જેવી જણસને વેડફી મારવી એ ઘણાખરા વૃદ્ધોને વળગેલો માનસીક રોગ છે. મોકળાશમાં યોગની શક્યતા પડેલી છે. યોગને બદલે રોગ ગોઠવાઈ જાય તે માટે જવાબદાર કોણ? સીનીયર સીટીઝન પોતે !

            ઘણાખરા સીનીયર સીટીઝનોને ગ્રહદશા નહીં આગ્રહદશા નડતી હોય છે. શંકરાચાર્ય કહી ગયા કે બુદ્ધી ખીલે તેનું નામ અનાગ્રહ છે. સીનીયર સીટીઝનના કેટલાક આગ્રહો નવી પેઢીને પજવનારા હોય છે. જેમ ઉંમર વધે તેમ આગ્રહો પણ ઉંમરલાયક બનીને થીજી જાય છે. આગ્રહ પોતાને માટે ભલે રહ્યો ! પોતાના આગ્રહો બીજા પર લાદે તે મુર્ખ છે. મુર્ખતા પણ ખાસ્સી સીનીયર હોઈ શકે છે. દીકરાવહુને પોતાનો અભીપ્રાય એકવાર આપી દીધા પછીનું મૌન દીવ્ય હોય છે. સામેવાળી વ્યક્તી ગમે તેટલી નાની ઉંમરની હોય તોય તેને વણમાગી સલાહ ન આપવામાં વૃદ્ધત્વની અનેરી શોભા પ્રગટ થાય છે. જે વયોવૃદ્ધ સીટીઝન મફત સલાહ કેન્દ્રનો માલીક હોય તે દુખી થવા સર્જાયેલો જીવ છે. ભગવાન પણ તેને સુખી ન કરી શકે.

         માણસને મળતી મોકળાશ ગાભણી હોય છે. ઉત્તમ કવીતાઓ, નાટકો, શીલ્પો, ચીત્રો, ફીલ્મો, ગીતો અને કલાકૃતીઓ માનવજાતને મળ્યાં તે માટે સર્જકોને પ્રાપ્ત થયેલી મોકળાશનો ફાળો મહત્ત્વનો રહ્યો છે. કવી વોલ્ટ વ્હીટ્મન પોતાને ભવ્ય આળસુ (મેગ્નીફીસંટ આઈડ્લર) તરીકે ગૌરવભેર ઓળખાવતો. નોબેલ પારીતોષીક વીજેતા કવી પાબ્લો નેરુદા પોતાનાં સંસ્મરણો પર લખેલા પુસ્તકમાં નવરાશનો મહીમા કરે છે અને ત્યાં સુધી કહે છે કે ‘સમય વેડફવા જેવી સુંદર બીજી કોઈ ચીજ નથી.’ અહીં સમય વેડફવાની વાત સાથે મોકળાશનું સૌંદર્ય કેન્દ્રમાં રહેલું છે. ઘણા સીનીયર સીટીઝન્સ મોકળાશનો સ્વાદ ધરાઈને માણે છે. એ સ્વાદનું રહસ્ય એમના મીજાજમાં રહેલું છે. એ મીજાજ એટલે સ્વરાજનો મીજાજ. સ્વરાજનો મીજાજ એટલે શું? ‘હવે હું કોઈને જવાબ આપવા બંધાયેલો નથી’, એવી દાદાગીરીમાં દાદાની ખરી શોભા પ્રગટ થાય છે. સ્વતંત્ર હોવું એટલે જ પોતાની મરજીના માલીક હોવું. મરજીની ગુણવત્તા એટલે જ જીવનની ગુણવત્તા. માણસે પોતાની મરજીને માંજી માંજીને શુદ્ધ કરવી રહી. મરજીના માલીકને, ‘માલીક’ની મરજી પર શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ. સીનીયર સીટીઝનના સ્વરાજનું આ રહસ્ય છે.

            જે વડીલોને સાહીત્ય, સંગીત, સત્સંગ, સમાજસેવા, પ્રવાસ કે પ્રેમ જેવી બાબતોમાંથી કોઈ એક સાથે પણ નીસ્બત ન હોય તેમણે દુખી થવાની પુરી તૈયારી કરી લીધી છે એમ કહી શકાય. નવરાશ એટલે કર્મશુન્યતા નહીં, પણ મનગમતા કર્મની સમૃદ્ધી. વડીલોએ વારંવાર પોતાની જાતને પુછવા જેવો પ્રશ્ન છે,‘મારો માહ્યલો શેમાં રાજી?’ જે કર્મ કરતી વખતે હેત અને હરખનો અનુભવ થાય તે કર્મ કરવું અને બીજું ફાલતું કર્મ ટાળવું એ તો પાછલી ઉંમરનો વીશેષાધીકાર ગણાય. જે વડીલ કોઈના કામમાં ટકટક ન કરે તે વડીલ પોતાના કામમાં બીજાની ટકટક નહીં સહન કરવાનો અધીકાર પ્રાપ્ત કરે છે. આ દુનીયા આપણી કલ્પના પ્રમાણે ચાલે એવી ઈચ્છા રાખવી એ પણ એક પ્રકારની નાસ્તીકતા ગણાય. સમગ્ર જીવન કેવળ પૈસા એકઠા કરવામાં જ વીતી ગયું હોય, તો પાછલી ઉંમરે દુખનું ડીવીડંડ મૃત્યુ સુધી મળતું જ રહે છે. નોકરી છુટી જાય પછી જે ખાલી થેલી જેવા બની જાય, તેઓ નોકરી ચાલુ હતી ત્યારે પણ ખાલીખમ જ હતા ! એમને એ વાતની ખબર ત્યારે ન હતી, તે જુદી વાત છે.

           સીનીયર સીટીઝનના સુખનો ખરો આધાર પગ ઉપર રહેલો છે. આપણે ત્યાં જે માણસ કમાણી કરતો હોય તેને માટે કહેવામાં આવે છે કે એ ‘પોતાના પગ પર’ ઊભો છે. જેના પગ સાબુત તેનું ચાલવાનું સાબુત ! જે ચાલવાનું રાખે તેને કકડીને ભુખ લાગે. કકડીને લાગતી ભુખ પછી જે ખવાય, તે અન્ન પચી જાય છે. અન્નવૈભવનું ખરું રહસ્ય ભુખવૈભવમાં સમાયું છે. જે સીનીયર સીટીઝન રોજ પાંચ કીલોમીટર સ્ફુર્તીથી ચાલે, તેને ભુખવૈભવ સાથે થાકવૈભવ પણ પ્રાપ્ત થાય. થાકવૈભવ પ્રાપ્ત કરનારને ઉંઘવૈભવ પણ આપોઆપ મળે છે. ભુખવૈભવ, થાકવૈભવ, અને ઉંઘવૈભવ પ્રાપ્ત થાય, તેને સ્ફુર્તીવૈભવ મળી રહે છે. સ્ફુર્તી છે, તો જીવન છે. જીવન છે, તો જીવવાનો આનંદ છે. આનંદનું ઉદ્ ઘાટન પગના સદુપયોગ થકી થતું હોય છે. પગ વડે પરમેશ્વર સુધી પહોંચવાનું છે. લોકો પથારી થકી પરમેશ્વર સુધી પહોંચવાની પેરવી કરતા હોય છે. એક વડીલ પંચાણું વર્ષે મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે દીકરાની વહુ બોલી, ‘પપ્પા સવારે તો ફરવા ગયેલા અને બપોરે એકાએક શાંત થઈ ગયા !’ મૃત્યુ પામેલા વડીલને આનાથી ચડીયાતી અંજલી બીજી શી હોઈ શકે? એને કહેવાય રળીયામણું મૃત્યુ !

         વડીલોએ કોઈ પણ હીસાબે બે કલાક પોતાના ખાસ કલાકોં તરીકે અલાયદા રાખવા જોઈએ. પરીવારના જુનીયર લોકોને તેથી ખાસ રાહત મળતી હોય છે. સીનીયર સીટીઝનને પોતાના સ્વરાજની જેમ જુનીયર સીટીઝનનું સ્વરાજ પણ વહાલું હોવું જોઈએ. ખાસ કરીને દીકરાની વહુનો આદર જીતી લેવાની કળા ખુબ મહત્ત્વની છે. જે સાસુને માતા બનતાં ન આવડે અને જે સસરાને પીતા બનતાં ન આવડે તેઓ ફુલ્લી નપાસ ગણાય. છુટાં રહેવું સારું, છેટાં રહેવું સારું, પણ ભેગાં રહીને ઝઘડતાં રહેવું અત્યંત નઠારું ! તમે દીકરાની જન્મતીથી યાદ નહીં રાખો તો ચાલશે, પણ પુત્રવધુની વર્ષગાંઠ યાદ રાખીને નવી સાડી ભેટ આપવાનું ચુકી જાઓ તેમાં શાણપણ નથી. જે પરીવારમાં ગૃહલક્ષ્મીનો આદર નથી હોતો, તે ઘરમાંથી સુખ પાછલે બારણેથી ભાગી છુટે છે.

          પુજ્ય રવીશંકર મહારાજ વાતવાતમાં કહેતા કે માણસે પાકેલી ખારેકની માફક ખરી પડવાનું છે. સીધી લીટીનો માણસ નાસ્તીક હોય તોય આધ્યાત્મીક જાણવો. આપણે ત્યાં ક્યારેક સો ટચનો સજ્જન મનુષ્ય કોઈ લંપટ સાધુનો ચરણસ્પર્શ કરતો જોવા મળે ત્યારે દુખ થાય છે.

           કેટલાક સીનીયર નાગરીકો ભક્તીમાં વેવલા બનીને ગાંડપણ પ્રગટ કરતા રહે છે. એ માટે આવનારા મૃત્યુનો ડર કારણભુત છે. સીનીયર સીટીઝનની ખુમારી ખુટવી ન જોઈએ. ખુમારી ખુટે ત્યારે જ ઘડપણ પ્રવેશે. ઘડપણની ખરી બહેનપણી ખુમારી છે. સીનીયર સીટીઝન હોવાને નાતે ગુજરાતના સૌ સીનીયર સીટીઝન્સને ખાસ વીનંતી છેઃ ‘તમને ટટ્ટાર રાખનારી અખંડ સૌભાગ્યવતી ખુમારીદેવીને જાળવી લેવાનું ચુકશો નહીં.’

..પાઘડીનો વળ છેડે..

આપણે વૃદ્ધ થઈ ગયાં તેથી હસવાનું ઓછું નથી થયું, પરંતુ
આપણું હસવાનું ઓછું થયું , તેથી આપણે વૃદ્ધ થઈ ગયાં1
––‘અનામી ચીંતક’

ગુણવંત શાહ

ફેબ્રુઆરી ૨૦, ૨૦૦૫ના ‘સંદેશ’ દૈનીકની રવીવારીય ‘સંસ્કારપુર્તીં’માંથી,

સત્યની સ્ટ્રીટ લાઈટ્સ પર અંધશ્રદ્ધાનાં જાળાં – ગુણવંત શાહ

          અમીતાભ બચ્ચન જેવો મહાન અભીનેતા આટલો અંધશ્રદ્ધાળુ હોઈ શકે? પુત્રવધુ ઐશ્વર્યાને મંગળ ન નડે તે માટે અભણ માણસો કરાવે તેવી ધાર્મીક વીધીઓ બચ્ચન પરીવાર કરાવે; ત્યારે દેશના કરોડો માણસોને શી પ્રેરણા મળશે ? અમીતાભ છીંક ખાય તોયે સમાચાર બની જાય તેવો મોભો તે ધરાવે છે વીજ્ઞાન અને ટૅકનૉલૉજી તરફથી મળતા બધા જ લાભો પામ્યા પછી પણ આપણી વીજ્ઞાનવૃત્તી ખીલવાનું નામ નથી લેતી. હીન્દુ પ્રજાની અંધશ્રદ્ધા શીક્ષણને ગાંઠતી નથી. અંધશ્રદ્ધા અને ચમત્કારના પ્રશ્ને ભણેલા અને અભણ વચ્ચે ઝાઝો તફાવત નથી. હજી આપણે સૌ માંદળીયાં યુગમાં જીવીએ છીએ. સચીન તેન્ડુલકર સાંઈબાબા પાસે કૃપાની યાચના કરવા જાય છે. રેશનલીસ્ટ કરુણાનીધીના નીવાસ ગોપાલપુરમાં સાંઈબાબાની પધરામણી થઈ ત્યારે મુખ્ય પ્રધાનની પત્ની દયાલુ અમ્માલે બાબાનાં ચરણોમાં દંતવત્ પ્રણામ કર્યાં અને સ્વજનો વચ્ચે બાબાની હથેળીમાં પ્રગટ થતી ચમત્કારી વીંટી મેળવવા માટે પડાપડી થઈ હતી.

         આપણા સમાજને લક્ષચંડી યજ્ઞની નહીં, નસબંધી યજ્ઞની જરુર છે. દેશની ગરીબી બચરવાળ છે; તેથી વીકાસદર વીકાસડરમાં ફેરવાઈ જાય છે. ખાલી પેટ અને ભરેલાં ગર્ભાશયોની સંખ્યા વીકરાળ છે. નવાં મંદીરો બંધાય છે; પણ નવાં સંડાસો તૈયાર થતાં નથી. ટીવી પર બધી ચેનલો અંધશ્રદ્ધા પીરસતી રહે છે. ક્યારેક ગ્રહદશાની ચર્ચા થાય છે, તો ક્યારેક રુદ્રાક્ષની માળાનો મહીમા કરવામાં આવે છે. વાસ્તુશાસ્ત્ર, હસ્તરેખાશાસ્ત્ર,જ્યોતીષશાસ્ત્ર ફેંગશુઈ અને વળી ટેરોટનાં પાનાં પરથી ભવીષ્ય ભાખવામાં ગપ્પાંબાજીને ચાર ચાંદ લાગી જાય છે. જયલલીથા પોતાના નામમાં એક અક્ષર ઉમેરાય તેવું કરીને ન્યુમરોલૉજી સાથે જોડાયેલી અંધશ્રદ્ધાને દૃઢ કરે છે. નવી ખરીદેલી કારની નેઈમ–પ્લેટ પર અમુક આંકડા આવે તે માટે લોકો લાંચ આપે છે અને રાહ જુએ છે. સીઝેરીયન ઓપરેશન શુભ દીવસે અને શુભ મુહુર્તમાં થાય તેવી ગોઠવણ કરવામાં ભણેલા લોકો અભણ લોકો કરતાં ખાસ આગળ છે.

        પ્રત્યેક ક્ષણને પવીત્ર ગણે તે ખરો ભક્ત, અને પ્રત્યેક ક્ષણને સરખી ગણે તે સાચો નાસ્તીક ગણાય. ૧૩નો આંકડો અશુભ ગણાય તેવું ક્યા મહામુર્ખે કહ્યું છે? મારા દીકરાએ મુંબઈના બહુમાળી મકાનમાં હઠપુર્વક તેરમો માળ પસંદ કર્યો હતો. મારી દીકરીનાં લગ્ન કમુરતામાં થયાં હતાં. હીન્દુઓ શુભ મુહુર્ત જોવડાવવાનું તુત ક્યારે છોડશે? અમાસને દીવસે ટ્રેનના ડબ્બાઓમાં ઓછી ભીડ હોય એવું શા માટે? મારા દીકરાની લગ્નવીધી પણ મારાં ‘વીધવા’ મોટાં બહેને કરાવી હતી. દેશી કેલેન્ડરનાં ખાનાંમાં વીચીત્ર શબ્દો વાંચીને મન વીચારે ચડી જાય છે. વીંછુડો બેસે એટલે શું? સંકટચોથ એટલે શું? પંચાંગ પ્રમાણે બધી તીથીઓ સાથે જોડાયેલી વીધીઓ પ્રમાણે જીવવાનું માણસ નક્કી કરે, તો એ જીવનમાં બીજું કશુંયે કરી ન શકે. આવતા એપ્રીલની ૧૪મી તારીખે આંબેડકરજયંતી અને વલ્લભાચાર્યજયંતી છે. તે જ દીવસે ‘મીન માસનાં કમુરતાં પુરાં થાય છે’ એવું કેલેન્ડરના ખાનામાં લખાયું છે. વળી ૨૨મી જુનના ખાનામાં લખ્યું છે: ‘જૈનોનો કેરીત્યાગ.’

       સત્યની સ્ટ્રીટ લાઈટ્રસ પર અંધશ્રદ્ધાનાં કેટલાં જાળાં?

        પ્રત્યેક ધર્મમાં પડેલી સુવાસ બાજુ પર રહી જાય અને કેવળ કર્મકાંડ સાથે જોડાયેલી અંધશ્રદ્ધા જામી પડે; ત્યારે ધર્મનો મર્મ ખતમ થાય છે. કેરી ખતમ થાય છે અને બાવાજીના આશ્રમમાં આથણાંનું માર્કેટીંગ થતું રહે છે. અંધશ્રદ્ધાળુ હોવું એ ‘ધાર્મીક’ હોવાની નીશાની નથી. એ જ રીતે નાસ્તીક માણસને ‘અધાર્મીક’ ગણવાનું યોગ્ય નથી. આસ્તીક માણસની અપ્રામાણીકતાનો કોઈ બચાવ ન હોઈ શકે. તે જ રીતે જુઠા માણસની નાસ્તીકતા પણ નઠારી ગણાય. નાસ્તીક માણસ આપોઆપ રેશનલીસ્ટ બની જાય એવો વહેમ ખાસો લોકપ્રીય છે. એ વહેમને કારણે ક્યારેક છીછરા દાવાઓ કરવાની ઉતાવળ થતી રહે છે. કોઈ રેશનલીસ્ટ જુઠો, રુશવતખોર, અને કરુણાશુન્ય હોય, તો તે નાસ્તીક હોય તોયે ‘રેશનલ’ ન ગણાય. કોઈ ધાર્મી ક ગણાતો માણસ શોષણખોર, દંભી અને અંધશ્રદ્ધાળુ હોય તો તેને ‘ભગત’ ગણવામાં જોખમ છે. મુળે વાત પ્રામાણીક જીવનશૈલીની છે.

        સ્તાલીન અને માઓ ઝેડોંગ નાસ્તીક હતા; પરંતુ તેમને ‘રેશનલ’ કહેવાનું યોગ્ય નથી. બન્ને નેતાઓએ પોતાના જ દેશના લાખો નીર્દોષ મનુષ્યોની કતલ કરાવી હતી. તેમને ‘વીવેકબુદ્ધીવાદી’ કહેવામાં ‘વીવેક’ અને ‘બુદ્ધી’ની ક્રુર મશ્કરી થાય છે. આપણી સંસ્કૃતીમાં તર્કને ૠષીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. શંકરાચાર્યે વીવેકને મુગટમાં જડેલો મણી ‘વીવેકચુડામણી’ ગણાવ્યો છે. તર્ક અને વીવેકની ઉપાસના નાસ્તીક અને આસ્તીક બન્ને કરી શકે છે. રેશનલીઝમનો સંબંધ મુળે સત્યની શોધ સાથે છે. એ શોધ પવીત્ર છે.

––ગુણવંત શાહ

[   ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ના ‘અભીયાન’ના અંકમાં ઘણાં વર્ષોથી પ્રગટતી લેખકની કટાર ‘કાર્ડીયોગ્રામ’માંથી સાભાર….
‘સન્ડે ઈ–મહેફીલ’ – વર્ષ : બે – અંક : 97 – એપ્રીલ 15, 2007  ] 

સમ્પર્ક : ‘ટહુકો’ – 139 ,  વીનાયક સોસાયટી, જે.પી. રોડ, વડોદરા–390 020 , INDIA ]

એન. આર. આઈ એટલે શું? – ગુણવંત શાહ

     વીદેશમાં સેટલ થયેલા બારતીય પરીવારો સાથે વારંવાર રહેવાનું બન્યું, તેને પરીણામે મારા હૃદયમાં એન. આર. આઈ. જેવા ત્રણ અક્ષરો માટે ભીનો ભીનો પક્ષપાત રહે છે. દુર રહીને પોતાના માંહ્યલામાં ભારતીય સંસ્ક્રુતી માટે ઝુરતા રહેનારા અસંખ્ય પરીવારોમાં જળવાયેલી સુગંધંનો પરચો પામવામાં ધન્યતાનો અનુભવ થતો રહ્યો છે. પરદેશમાં એવાં કેટલાંય ઘરોમાં રહેવાનું બન્યું, જ્યાં મંદીરતા સાથે જોડાયેલી પવીત્રતાની અનુભુતી થઈ છે. પરદેશમાં વસનારા પ્રત્યેક ભારતીય હૃદયને સતત એવું લાગે છે કે, બધું છે છતાં કશુંક ખુટે છે.  એ ‘ કશુંક’ અત્યંત મુલ્યવાન છે.

     આજે વહેલી સવારે ઉઠ્યો ત્યારે મન પ્રસન્ન હતું અને હૃદય આનંદથી છલોછલ હતું. એ ક્ષણે કેટલાંક એવા વીદેશી પરીવારોનું સ્મરણ થયું, જ્યાં મેં ભારતીય ઢબની મહેનમાનગતી માણી હોય. એ ક્ષણે હૃદયમાં ઉગેલી પંક્તીઓ કોઈ જાતની કાપકુપ વીના અહીં ધરી દઉં છું.

જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી

નથી કશુંય અશ્ટં પશ્ટં,
નથી કશુંય ગોળ ગોળ.નથી કોઈની શેહ શરમ,
નથી રે કોઈ ભેદભરમ.હૈયે તેવું હોઠે રે મીતવા,
લાગ્યું તેવું લખ્યું રે મનવા.
માંહ્યલો જેમાં બનતો કાજી,
રામજી તેમાં રાજી  રાજી.

ગરવા ગુણવંતા ગુજરાતી ભૈ!
સદાય રહેજે ઉજળો થૈ.

પ્રુથ્વી પર તું જ્યાં જ્યાં વસે,
મુખડું તારું મીઠું હસે.

         ભારતીય અસ્મીતાની માવજત કરવાની ગુજરાતી પરીવારોની તત્પરતા વંદનીય છે. ત્રણ બાબતે ચેતતા રહેવાનું છે :

  1. અંધશ્રદ્ધાથી બચવાનું છે.
  2. દાન ક્યાં ન આપવું તે સમજાય, તો દાન ક્યાં આપવું તે પણ સમજાય.
  3. નવું નવું વાંચવાની, વીચારવાની હઠ છોડવા જેવી નથી.

        આખરે એન. આર. આઈ. એટલે શું? ધર્મજ ગામે મળેલા એન. આર. આઈ. મીત્રોના વીશાળ સંમેલનમાં આ ત્રણ અક્ષરોનો મર્મ સમજાવવાનું બનેલું.  એન. આર. આઈ. એટલે બીનનીવાસી ભારતીય મનુશ્ય. જે ‘Normally Returns to India’ , જે દેહભાવે પરદેશમાં વસે છતાં મનોમન સતત ઈન્ડીયાને ઝંખતો રહે, તે એન. આર. આઈ.  કહેવાય. ઈન્ડીયામાં અસ્વચ્છતા છે. ઈન્ડીયામાં તુમારશાહી છે. ઈંડીયામાં ગરીબી છે. ઈન્ડીયામાં પારકી પંચાત છે.  આમ છતાં ઈન્ડીયામાં ‘ કશુંક’  એવું છે, જે બીજે ક્યાંય નથી. એક જમાનામાં ભારતથી અમેરીકા ગયેલો મુસાફર પાછો ફરે ત્યારે બેગ ફાટી જાય તેટલી ચીજો સામાનમાં ભરતો. આજે એ અમેરીકાથી શું લાવે? બધું જ અહીંના બજારમાં સસ્તું અને સારું મળે છે.  એન. આર. આઈ. મીત્રો નવેમ્બર, ડીસેમ્બર, જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં ઈન્ડીયા આવે ત્યારે કેવળ એક જ શબ્દ વજનદાર બની જાય છે : ‘શોપીંગ’.  મારી ભાણેજ ઈન્ડીયા આવી. મુંબઈ અને સુરતમાં ગાંડું શોપીંગ કર્યા પછી થોડાક કલાકો માટે  વડોદરા આવી, પણ શોપીંગ કરવામાં એવી તો ‘Busy’  રહી કે મામાને મળવાનું પણ શક્ય ન બન્યું !

     આદરણીય મોરારીબાપુ અને રમેશભાઈ ઓઝા જેવા કથાકારો વીદેશોમાં જાય ત્યારે થોડું થોડું ભારત લેતા જાય છે.  તેઓ માત્રુભાશાને વીદેશોમાં જીવતી રાખે છે. અને લાખો પરીવારોમાં ભારતીય સંસ્કારને જાળવી રાખવાની પ્રેરણા પણ આપે છે. કેટલાંક પરીવારો નીર્વ્યસની બને છે અને માંસાહાર ત્યજે છે.

        આ બહુ મોટી વાત છે. દુર દેશાવર રહીને પોતાનાં મુળીયાં (Roots) કપાઈ ગયાની લાગણીમાંથી વતનઝુરાપો (Nostalgia) જન્મે છે.  ભારતીય સંગીત, સાહીત્ય અને ફીલ્મી જગત હવે પરદેશના ડ્રોઈંગરુમમાં હાજરાહજુર હોય છે. ‘ ભારતીય’ હોવાનો અર્થ સતત ખોળવાનો હોય છે. હવે દુનીયા એટલી નાની બની ગઈ છે કે, અંતર ખરી પડ્યું છે. સેલફોન અને ઈન્ટરનેટ  પ્રુથ્વીને ચણીબોર જેવડી બનાવી મુકે છે. વીદેશી ભારતીયો હવે ભારતથી ઝાઝા છેટા નથી.  અરે! અહીં ભારતમાં એવા તો કેટલાય લલ્લુઓ વસે છે, જેઓ અહીં છે, છતાંય ભારતથી જોજનના જોજન દુર છે. એવા લોકો કરતાં તો ઘણા એન. આર. આઈ.  ભારતની પરીવારો આજે પણ ભારતની વધારે નજીક છે. હે એન. આર. આઈ. મીત્રો! ત્યાં જે અઢળકતા છે તેનો ભરપુર લાભ લેજો. તમારા હૃદીયામાં ગુજરાતને અને ભારતને સતત જીવતું રાખજો. અબ્રાહમ લીન્કનને સમજવાનું રાખશો તો ગાંધીજીને પણ વધારે સારી રીતે પામશો.   વોલ્ટ વ્હીટમેનની કવીતા વાંચવાનું રાખશો તો પ્રેમાનંદ પણ આપોઆપ સમજાશે. થોરો કે ઈમર્સનને વાંચશો તો મનુભાઈ પંચોળી ( દર્શક ) જરુર ગમશે. વીચારવાની ટેવ કદી પણ છોડશો નહીં. થોરો, ઈમર્સન આલ્ડસ હક્સલી અને ટી.એસ. ઈલીયટ જબરા ગીતાપ્રેમી હતા. તમે જો જાગ્રત રહેશો તો હીન્દુત્વ થકી જરુર મનુશ્યત્વનો પરચો પામશો. તમારા દેશમાં ગાંધીનો જાદુ કેવો તે તમે અનુભવે જોયો હશે. તમે ગાંધીજીની ‘ આત્મકથા’ વાંચી છે? તમે તમારાં સંતાનોને એનો અંગ્રેજી અનુવાદ ‘ હેપી બર્થ ડે ‘ કહીને ભેટરુપે આપ્યો છે? જો તમે આવું કશુંય ન કર્યું હોય તો માનજો કે તમે ડોલર નહીં પણ ઠીંકરાં ભેગાં કર્યાં છે.   

 – ગુણવંત શાહ

[  ‘ગુજરાત ટાઈમ્સ’ની ‘સપ્તક’ પુર્તી – 30 માર્ચ – 2007 માંથી સાભાર.]

નાસ્તીકતા – શ્રી. ગુણવંત શાહ

      ‘ નાસ્તીક હોવું તે જેવી તેવી વાત નથી… ‘ 

        વાંચીને ચોંકી ગયાને? નાસ્તીક હોવું એટલે સામ્પ્રત માન્યતાઓના પ્રવાહથી અળગા થવાની અને કેવળ સત્યની શોધ કરવાની  હીમ્મત કેળવવી.  આ અંગે માનનીય શ્રી. ગુણવંત શાહના વીચારો વાંચો –

– —————

          નાસ્તીક મનુશ્ય અધાર્મીક નથી હોતો. જો એને અધાર્મીક ગણીએ તો બુદ્ધ અને મહાવીરને ‘ અધાર્મીક’ ગણવા પડશે. નાસ્તીકતાનું અસલી સૌંદર્ય બુદ્ધ અને મહાવીર થકી પ્રગટ થયું. આસ્તીકતાનું ખરું સૌંદર્ય દયાનંદ, વિવેકાનંદ અને ગાંધી દ્વારા પ્રગટ થયું. બુદ્ધ આત્માના અસ્તીત્વને સ્વીકારતા ન હતા. મહાવીરના દર્શનમાં આત્માનો સ્વીકાર છે. બુદ્ધની કરુણામાં અને મહાવીરની અહીંસામાં ધર્મનો જયજયકાર થયો છે. કોઈ પણ નાસ્તીક અને રેશનલીસ્ટને ‘અધાર્મીક’ ગણવાનું આજથી બંધ!

          એક લોકપ્રીય ભ્રમ ઝટ છોડવા જેવો છે. નાસ્તીક મનુશ્ય પણ અંધશ્રદ્ધાળુ હોઈ શકે છે. એવા તો કેટલાય માર્ક્સવાદી નાસ્તીકો છે, જેમને સ્તાલીન પ્રત્યે આંધળી શ્રદ્ધા હોય છે. નાસ્તીકતા કેટલી ક્રુર અને માનવતાવીરોધી હોય તેનું સૌથી બીભત્સ ઉદાહરણ સ્તાલીને પુરું પાડ્યું છે. ….

            એક મુલાકાતમાં ચર્ચીલે સ્તાલીનને પુછ્યું,” ક્રાંતી થઈ તેમાં કેટલા ખેડુતોની કતલ કરવી પડી હતી?” સ્તાલીનનો જવાબ સાંભળો, “ એક કરોડ માણસોને મારી નાંખવા પડ્યા. એ થથરાવી મુકે તેવી બાબત હતી. ચાર ચાર વર્શ સુધી એ કતલ ચાલતી રહી. એ કામ ભુંડું અને મુશ્કેલ હતું. પણ જરુરી હતું.” ટી.વી. પર મુલાકાત આપનારા પશ્ચીમ બંગાળના સામ્યવાદી મીત્રોના ઓરડામાં ભીંત પર હજી સ્તાલીનની છબી જોવા મળે છે. સામ્યવાદીઓની આવી અંધશ્રદ્ધાને પણ ‘ ક્રાંતી’ કહેવી પડે કે? ચીન પ્રત્યે અખુટ અંધશ્રદ્ધા અને અમેરીકા અંધશ્રદ્ધાથી સતત પીડાતા સામ્યવાદી બીરાદરો નથી રેશનલ, નથી (ખરા) નાસ્તીક અને નથી સેક્યુલર…..

            અંધશ્રદ્ધા એટલે અંધશ્રદ્ધા! એ ભગવા રંગની ધજા સાથે જોડાયેલી હોય કે લાલ વાવટા સાથે જોડાયેલી હોય. આપણી તકરાર કોઈ પણ જાતની અંધશ્રદ્ધા સાથે હોવી જોઈએ. દેશમાં આજે અંધશ્રદ્ધાનુ રાજકારણ ચાલે છે…..

            મહંત-મુલ્લા- પાદરીથી વણબોટાયેલી પરીશુદ્ધ ધાર્મીકતા સામે કોઈ ચુસ્ત સેક્યુલરીસ્ટને વાંધો ન હોવો જોઈએ. હીંદુઓના દુશ્મનો મુસલમાનો નથી, પણ મહંતો છે. મુસલમાનોના દુશ્મન હીંદુઓ નથી, પણ મુલ્લાંઓ છે. ખ્રીસ્તીઓએ પણ પાદરીઓથી બચવાનું છે. આજે તો જાણે દેશમાં પછાતપણાની હરીફાઈ ચાલી રહી છે. એ હરીફાઈને ગર્ભ રહે, પછી યોગ્ય સમયે હુલ્લડો થતાં હોય છે…..

             સ્તાલીને પરીશુદ્ધ નાસ્તીકતાને કલંકીત કરી હતી. ઓસામા બીન લાદેન પરીશુદ્ધ આસ્તીકતાને બદનામ કરી રહ્યો છે. બાકી નાસ્તીક હોવું એ જેવી તેવી વાત નથી.

             આસ્તીક જડતા અને નાસ્તીક જડતા વચ્ચે કોઈ પસંદગી ન હોઈ શકે. જે મનુશ્ય પોતાને નાસ્તીક રેશનલીસ્ટ ગણાવે તેની ધાર્મીક કક્ષા કોઈ પણ વૈશ્ણવજન કરતાં એક સેન્ટીમીટર જેટલી પણ નીચી ન હોઈ શકે. રેશનલીસ્ટની મુળભુત આસ્થા સત્યની શોધ પર હોય છે. સત્યની શોધ ઉપરછલ્લી ન હોઈ શકે. માન્યતાનું કે અભીપ્રાયનું સત્ય પણ આખરી કે અનવદ્ય ન હોઈ શકે. વીચારની જડતામાંથી ઝનુન જન્મે છે.

             ‘રેશનલ ઝનુન’ જેવી કોઈ ચીજ હોઈ શકે? એ તો ‘પતીવ્રતા ગણીકા’ જેવો વદતોવ્યાઘાત ગણાય. સત્યની શોધ મહાત્મા ગાંધીની માફક ખુલ્લા મનની વીશાળતા માંગે છે. સત્યશોધકને જુઠ્ઠું બોલવાનું, લુચ્ચાઈ કરવાનું, દંભ કરવાનું અને અંધશ્રદ્ધા રાખવાનું ન પોસાય. જેમ સમાજમાં બનાવટી સાધુબાવા હોઈ શકે, તેમ બનાવટી રેશનલીસ્ટો પણ હોઈ શકે છે.

               હે પ્રભુ! અમારા દેશને અંધશ્રદ્ધા ભગતોથી અને અંધશ્રદ્ધા માર્ક્સવાદીથી બચાવી લેજે. તારું અસ્તીત્વ હોય કે ન પણ હોય, પરંતુ અસ્તીત્વનું અસ્તીત્વ છે જ ! મહાન વીદુશી આઈન રેન્ડે સાચું કહેલું ,” Existance exists.  ”  

                 આટલું એક વાક્ય પુરતું છે.

                 ( ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ માં પ્રગટ થયેલ લેખ પરથી ટુંકાવીને – શ્રી. ગુણવંત શાહની મંજુરીથી. )

આ વીશયમાં મારા વીચારો વાંચવા અહીં ‘ક્લીક’  કરો.