સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી પરમે

અરવિંદ આશ્રમ, પુડિચેરી ખાતે સ્વ. ‘સુંદરમ’ રચિત, પરમપૂજ્ય માતાજી અને પરમતત્વની આ સ્તૂતિ ગુજરાતના અરવિંદ – માતાજીના ચાહકોની માનિતી સ્તૂતિ છે. પણ, એથી વિશેષ – અમારા કુટુમ્બના પૂજ્ય વડીલો સ્વ. ભીખાભાઈ અને શારદાગૌરી જાનીની પણ આ માનિતી સ્તૂતિ હતી. અમારા કુટુમ્બમાં એ નિયમિત ગવાતી. આજે જ્યારે કુટુમ્બના સભ્યો વિશ્વભરમાં ફેલાઈ સ્થાયી થયા છે, ત્યારે એમને તેમ જ અરવિંદ, માતાજીના સૌ ગુજરાતી ચાહકોને આ સ્તૂતિ – વિડિયો અમૃતના ઓડકાર સીંચશે – એવી અભ્યર્થના છે.

આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી, પરમે….આનંદમયી, આનંદમયી, આનંદમયી….

તવ મહામુદાના ધામ ત્યહીં.
અમ અલ્પમુદાના ધામ,ઠામ,મુકામ અહીં.
તવ પરમ હર્ષના સાગર કેરી છોળ.
અમ ક્લેશ દુઃખના ઘોર અહીં વંટોળ.
તું આવ લઈ (3), તવ ધસમસ, નંદ-પ્રચંડ તણા રસપૂર
તું આવ અહો.(3) આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી, પરમે….

ચૈતન્યમયી, ચૈતન્યમયી, ચૈતન્યમયી
તવ ઊર્ધ્વચિતિના ગગન ત્યહીં,
અમ ચિતિધરાના તમસ ઘોરમાં મગન અહીં.
તવ પ્રખર ચૈત્યના ઝળહળતા રવિરાજ
અમ ટમટમ દીપક દીન તણાં અહીં કાજ
તું આવ લઈ (3), તવ છલછલ ચેતન તણા સભર અંબાર
તું આવ અહો.(3)\ આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી, પરમે….

સત્યમયી, સત્યમયી, સત્યમયી
તવ સ્વર્ણજ્યોતિની સૃષ્ટિ ત્યહીં
અમ તમસ છાયી લઘુ દ્રષ્ટિ અહીં.
તવ પ્રખર તેજના દીશ દીશ ભરતાં નીર
અમ મનમનના આ પંક સહુ મલીન સહુ તીર
તું આવ લઈ (3), તવ ઉજ્જવળ ઝળહળ, ભર્ગ તણા ભંડાર
તું આવ અહો.(3) આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી, પરમે….

પરમે, પરમે, પરમે, પરમે,
તવ વિશ્વપારના પવન ત્યહીં
અમ ભૂમીજડિત સહુ ક્રમણ અહીં,
તવ સૃષ્ટિ સર્વને ક્રમી જતા નિત, નૂતનતમ સંચાર
અમ ડગમગ પડતા કદમોનો આ શોક,મોહ, સંસાર
તું આવ લઈ (3), તવ દિવ્ય જગતના ભવ્ય મધૂર ઝંકાર
તું આવ અહો.(3) આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી, પરમે
….

– સુંદરમ

અને… એ સ્તૂતિ પર મારા વિચારો અહીં –

સુંદરમ સાથે એક સાંજ

કદલીફલ

આ હાઈકૂનું રસદર્શન –

અહીં ખાસ પ્રયોજનથી ‘કેળાં’ શબ્દ હાઈકૂમાંથી બાકાત રાખ્યો છે . કારણ ?

એ મૂળ વિચારનો કર્તા છે . અને અહીં એ ‘અહં’ ના રૂપક તરીકે વાપર્યું છે. જેમ કેળાની છાલ ભોંય પર પછાડી દે, તેમ વકરેલો ‘અહં’ પણ ભલભલા ચમરબંધીને – મને , તમને, સૌને વિનિપાતના ગર્તામાં ધરાશાયી કરવા સક્ષમ હોય છે.

પણ એ જ ‘અહં’ બરાબર માવજત પામેલો હોય તો સરસ રીતે ધોયેલું કેળું જેમ દેવની સેવામાં ઉચ્ચ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે , તેમ જ કોઈ પણ જાગૃત જણને ચેતનાના શિખરે પહોંચાડી શકે છે.

માટે જ ‘ કર્તાભાવ’ની બાદબાકી કરવા બન્નેની બાદબાકી કરી દીધી !

બીજી એક આડવાત એ પણ છે કે,

ઘણા બધા ‘એ’ કારાંત

‘એ’ ની તરફ

અંગુલિનિર્દેશ કરે છે.

પ્રતિલિપિ પર….

ઘણી રચનાઓ ત્યાં મૂકી છે . પણ આ નવી રચનાની વાત નથી. આ પ્રમાણપત્ર જુઓ –

પ્રતિલિપિના તંત્રીમંડળનો હાર્દિક આભાર.

એ ૧૪૭ રચનાઓ અહીં

પાંચી

રશ્મિ સંપટ. ( મુંબઇ)

સત્યકથા આધારિત

કોઈ કારણસર હાઈવે ટ્રાફિક માટે બંધ હતો. ‘ડાયવર્ઝન’નું બોર્ડ મારેલું હતું. ડ્રાઇવરે ગાડી કાચા રસ્તે લીધી. રસ્તામાં ભરવાડ ઘેટાં-બકરા લઈને નીકળ્યો, સાંકડો રસ્તો ‌હોઈ ગાડી થોભાવવી પડી.

      માલવિકા મેડમની નજર નજીકના એક કાચા ગાર-માટીના ઘર પર પડી. એક યુવતી દિવાલ પર સુંદર મજાના મોર, પોપટ અને ફૂલવેલનું ચિતરામણ ગળીથી કરી રહી હતી. ચિતરામણ પૂરું થયું એટલે આંગણું સાફ કરી શાકભાજી વાવેલા તે ક્યારા સાફ કરવા લાગી.

    માલવિકા મેડમને તે છોકરી પોતાના એકનાએક, હાવર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી હમણાં જ એમબીએ થઈને આવેલા અને પિતાના ‘બિઝનેસ’માં લાગેલ યુવાન પુત્ર મૌલિક માટે ગમી ગઈ.  તેની પારખું નજરે જોયું કે આ છોકરી પાસા પાડ્યાં વગરનો હીરો છે.  રસ્તો ખાલી થતાં ડ્રાઈવરે ગાડી આગળ લીધી.  સાંજે કામ પતાવી પાછા ફરતાં પણ, તે ઘર આગળથી નીકળ્યા ત્યારે પણ તે છોકરી કંઈક ભરત ભરી રહી હતી અને લોકગીત ગાઈ રહી હતી.

   ઘરે આવીને તેમણે બધી વાત તેમના પુત્ર અને પતિને કરી. આપણા મૌલિક માટે મને તે છોકરી ગમી ગઈ છે. તે છોકરી આપણો બિઝનેસ અને ઘર બંને સંભાળી લેશે.

   બીજે દિવસે માલવિકા મેડમ તે છોકરી માટે પોતાના પુત્રનું માંગુ લઈને ગયા.  તેનું નામ પાંચી હતું. તે ગરીબ ખેતમજુરની દીકરી હતી અને ચાર ધોરણ જ ભણેલી હતી.  પાંચીના મા-બાપને થયું આટલા મોટા શેઠના એકનાએક દીકરાને તો છોકરીવાળા માથે પડે.  અમ ગરીબની ચાર ચોપડી ભણેલી પાંચી માટે સામું માગું લઈને આવ્યા છે.  દીકરીના મા-બાપ તરીકે ચિંતા થઈ.. કંઈ આડું અવળું તો નહીં હોયને?  માલવિકા મેડમે ધરપત આપી કે તમે અમારા વિશે તપાસ કરી લો પછી જવાબ આપજો.

     પાંચીના પિતાને કંઇ બનાવટ જેવું ન લાગ્યું. તેમણે આ સંબંધ માટે હા પાડી પણ શરત રાખી લગન તો મારા આંગણે મારી ત્રેવડ પ્રમાણે થશે. જાનમાં વીસ માણસો લઈને આવજો.  

     માલિકા મેડમે હા પાડી. દેશના અતિ ધનાઢ્યના દીકરાના લગ્ન એક ખેત મજુરની દીકરી સાથે તેના જ આંગણામાં સાવ સાદાઈથી થયાં.

   માલવિકા મેડમે પાંચીને ક્યારેય કોઈ જાતની રોકટોક ન કરી.  ત્રણ વર્ષમાં પાંચી એટલી તૈયાર થઈ ગઈ કે આજે ‘બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ’ની મિટિંગમાં ‘બિઝનેસ’ની, દેશ-વિદેશની ‘સ્ટ્રેટેજી’ વિશે, ભાવિ આયોજન, નવા પરિવર્તન, સરકારી નીતિનિયમો વિશે.. વિદેશી મહેમાનોની સામે જ્યારે પોતાની વાત વિદેશી ભાષામાં તથા ‘ફરાટેદાર’ અંગ્રેજીમાં કરી ત્યારે બધાએ ઊભા થઈને તાળીઓથી વધાવી. પાંચીમેડમની દૂરંદેશી અને કુનેહના ખૂબ વખાણ કર્યા.

  માલવિકા મેડમની પસંદગી માટે શેઠ અને મૌલિકને તો ક્યારેય કંઇ કહેવાપણું ન લાગ્યું.  રાત્રે ‘સેવનસ્ટાર હોટલ’ માં ‘ડિનર પાર્ટી’માં ચાંદીના ‘ડિનર સેટ’માં જમ્યા.  છુટા પડતી વખતે એક વિદેશી મહેમાને પાંચીના માતા-પિતાને મળવાની ઇચ્છા દર્શાવી. પાંચીએ કહ્યું: “ભલે, કાલે ચાર વાગ્યે જઇશું.”

   બીજે દિવસે પાંચીએ, તેમની માતાએ આપેલા સાવ સાદાં કપડાં પહેર્યાં, હાથમાં બંગડીઓ પહેરી, કપાળમાં મોટો ચાંદલો કર્યો.  ‘બી એમ ડબલ્યુ’ ગાડી ‘ડ્રાઇવ’ કરીને પોતાના પિતાના ઘરે વિદેશી મહેમાનને લઈ ગઈ.

    એક કાચા ઘર આગળ ગાડી ઉભી રહી.  પાંચીના માતા-પિતા વેવાઈને સામા આવ્યા, બે હાથ પકડી રામરામ કર્યા.  ખાટલો ઢાળી માથે ગોદડું પાથરી બેસાડ્યાં, ખબર-અંતર પૂછ્યાં.  એક ગરીબ ખેતમજૂર પાસે દુનિયાની કઈ વાત હોય?!   તે, ઉમળકાથી ખેતરની, પોતાની ગાયની, વાડામાં વાવેલ ચીભડાં વગેરેની વાતો કરી.  એક ‘એલ્યુમિનીયમ’ની કિટલીમાં ચા લાવી હાથમાં રકાબી આપી તેમાં ચા રેડી.  લીંબુના પાંદડાં અને લીલી ચા ઉકાળીને ચા  બનાવેલ.  ગાયતો વસુકી ગયેલ હોઈ, દૂધતો ઘરમાં ક્યાંથી હોય?

વાતો કરતાં હતાં ત્યાં ગાય સુરાવા મંડી.  ગાય વિંયાણી.  પાંચીએ કછોટો વાળ્યો અને ગાયને દોહી. બાજરાની ઘઉંરી ખવડાવી.  ઓર ઉકરડે નાંખી આવી.  ગમાણ સાફ કરી.  ગાયને ધુમાળી કરી પછી પોતે નાહીધોઇને તૈયાર થઈ ગઈ.  મહેમાન તો જોતાં જ રહી ગયા.  તેને થયું ક્યાં કાલની પાંચી મેડમ અને કયા આજની!   તેમને અહીં કશો નવો જ આધ્યાત્મિક અહેસાસ થતો હતો.  તેમને પોતાના વૈભવ  સુખ વામણા લાગવા મંડ્યા.

  પાંચીના પિતાએ કહ્યું, “વાળુંનો ટેમ થઈ ગયો છે તો વાળું કરીને જજો.”   કોઈ કાંઈ બોલે તે પહેલાં જ મહેમાને કહ્યું, “હા… હા.. જમીને જઈશું.”  જમવામાં બાજરીના રોટલા, તુરિયાનું શાક અને ડુંગળી જ હતાં.

  જમીન ઉપર બેસીને પતરાવળીમાં જમ્યાં.  મહેમાને જમવાનો આવો અમૃતનો સ્વાદ તેની જિંદગીમાં ક્યારેય નો’તો ચાખ્યો.  જવા સમયે પાંચીના પિતાએ મહેમાન અને વેવાઈને ‘ધડકી’ ભેટ આપી.  પાંચીને ફાળિયાના છેડેથી 10ની નોટ કાઢીને આપી.

વિદેશી મહેમાને પાંચીના નાના ભાઈને બે હજારની પાંચ ‘નોટ’ કાઢીને મોકલાણી આપવા ગયા તો પાંચીના પિતા કહે: “દીકરીના ઘરનું ન લેવાય, અમારામાં અગરજ હોય.”   ત્યારે વિદેશી મહેમાનને થયું.. સાચા શ્રીમંત તો આ લોકો છે. જ્યારે મારા વેવાઈને ૫૦૦ કરોડની સહાય કરી, બેન્કમાંથી ૩૦૦ કરોડની ‘લોન’ મારી શાખે અપાવી દીધી તોય વેવાઈને વાકું પડ્યું. જ્યારે અહીં દીકરીના ઘરનું અગરજ હોય.

   એક વિદેશી મહેમાન જે અરબપતિ હતો તે, જતી વખતે, એક સાવ ગરીબ ખેતમજુર એવા પાંચીના પિતાને ભેટીને રડી પડ્યાં અને બોલ્યા: “સાચા સુખી તો તમે જ છો.”

પડખું ફર્યો લે! – ગઝલાવલોકન

એવી જ છે ઈચ્છા તો મેં આ ઘૂંટ ભર્યો, લે !
છોડ્યો જ હતો કિન્તુ ફરી મીઠો કર્યો, લે !

લઈ પાંખ મહીં એને ઊગારી લે પવનથી,
સળગે છે હજુ દીપ નથી સાવ ઠર્યો, લે !

તક આવી નિમજ્જનની(*)  પછીથી તો ક્યાં મળે
લે આંખ કરી બંધ અતિ ઊંડે સર્યો, લે !

મરવાની અણી પર છું છતાં જીવી શકું છું,
સંદેહ તને હોય તો આ પડખું ફર્યો, લે !

સાચે જ તમાચાઓથી ટેવાઈ ગયો છું,
અજમાવવો છે હાથ તો આ ગાલ ધર્યો, લે !

કેમે ય કરી ડૂબ્યો નહિ જીવ અમારો
ડૂબ્યો તો ફરી થઈ અને પરપોટો તર્યો, લે !

– અમૃત ‘ઘાયલ’

(*)નિમજ્જન – ડૂબકું

સ્વ. અમૃત ઘાયલની આ ગઝલ બહુ જાણીતી છે. એક અંગ્રેજી સદવિચાર વાંચવામાં આવતાં, વયસ્ક વ્યક્તિની ખુમારીની આ ગઝલ યાદ આવી ગઈ. આ રહ્યો એ સદવિચાર-

આપણા ચીલાચાલુ ઉપદેશકો આને મિથ્યા જ્ઞાન ગણી હસી કાઢે, પણ જીવન જીવવાની એ ઘાયલી મિજાજની શૈલીનો વ્યાપ આજના તાણ ભરેલા જીવનમાં કદાચ એટલો જ પ્રસ્તુત નથી લાગતો?

અસાર સંસારમાં સત્ય શોધનના ધખારાનો ભાર હૈયામાં ભરી, મોક્ષ કે નિર્વાણના  મૃગજળ પાછળ દોડનારા લાખો છે. એમને અને એમના દિશાસૂચક ગુરૂઓને  કદાચ આ બહુ ભૌતિકવાદી વિચાર લાગે.  પણ, આપણે ચોવીસ કલાક તો શું  એક બે કલાક પણ કોઈ વિચાર વિના, ધ્યાનમાં બેસી શકીએ ખરા?

કદાચ એ બિન જરૂરી છે. કોઈ જાતના ખર્ચ વિના, ઘેર બેઠા જીવનના આનંદને માણતાં આપણને કોણ રોકે છે? દસ પંદર મિનિટ સુડોકુની પઝલ ઉકેલી તો જોઈએ. એ ઉકલે એનો આનંદ માણી જોવા જેવો છે. બીજી ઘણી હોબીઓ છે, જેમાં આપણને ધ્યાન જેવી જ એકાગ્રતા આનંદના બોનસ સાથે મળી જાય છે. અરે! નાના બાળકને મજા આવી જાય એવી વાર્તા કહીએ કે, કામવાળી બાઈના બાળકને રમકડું આપી એના ખિલખિલાટ હાસ્યને માણી તો જોઈએ. કોઈક જરૂરિયાતવાળાને નાનકડી મદદ કરવાનો આનંદ સ્વલક્ષી મોક્ષની લાલસા વાળાં ધ્યાન કે માળા કરતાં વધારે ખાનદાન નથી વારુ?

આનંદ, હળવાશ  વિ. જીવનના અંતિમ લક્ષ્યથી આપણને દૂર લઈ જશે – એ ભયના ઓથારમાં આપણે આજના દિવસની થોડીક ક્ષણો ગુમાવી દઈએ છીએ. હળવા મિજાજમાં એ સદવિચારના  આ કાર્ટૂનથી વિરમીએ –

આ પણ અહં!

અહં ઓગાળવાની, એનાથી વિમુક્ત થવાની શાણી સલાહ આપણને બહુ આપવામાં આવે છે. પણ મોટે ભાગે એવી સલાહ આપનારા ઉપદેશકોનો બહુ મોટો દિવ્ય અહં હોય છે!

આજે આ વિડિયો જોવા મળ્યો અને મન વિચારે ચઢી ગયું –

એ ભૂલકાનું નીચે ઊતર્યા બાદનું સ્મિત

👇

આ પણ અહં જ ને?

ના!
આ કુદરતે આપણને
બાળપણથી આપેલી
બહુ મોટી સંપદા છે.

આપણી ક્ષમતાને અતિક્રમીને નવાં ક્ષિતિજો સર કરવાની, પાયાની મનોવૃત્તિ . આ પણ અહં નો જ એક ફાંટો – પણ સાવ કુદરતી . આપણે કદી એ ન ભૂલવું જોઈએ કે,

આપણને મળેલી એ બક્ષિસને

આમ કુદરતી રીતે ,

ફરીથી વાપરતા થઈએ તો ?

ભરહુલ્લાસે હસીએ – મકરંદ દવે

સાભાર – કાવ્ય વિશ્વ , લતા હિરાણી

ભરહુલ્લાસે હસીએ ચાલ,
આજ તો ભરહુલ્લાસે હસીએ…. 

જહન્નમમાં સહુ જાય ગણતરી
એક ઘેલછાની ઘરવખરી
ફાટફાટ મનમૌજ નફકરી
ચાલ, મોકળા ધુંવાધાર ધસમસીએ…

શોક ભલે, પણ સવાર છે ને !
બીક ભલે, પણ બહાર છે ને!
ખોટ ભલે, પણ ખુમાર છે ને!
ચાલ, હવે વિધ્નોના ઘરમાં વસીએ…  

ચાલ, ધુમાડાની વસ્તી જો ધ્રૂજે,
ચાલ, નિંગળતા ઘાવ ફૂંકથી રૂઝે,
ચાલ, ચરણને દીવે સઘળું સૂઝે,
ચાલ, ઓ લાલા, તેજ બદન તસતસીએ

–  મકરન્દ દવે

કવિ પરિચય

આપણા સંબંધ- ગઝલાવલોકન

આપણા સંબંધ આપણી વચ્ચે નામ વિનાના,
આપણે રસ્તા રસ્તા તોયે ગામ વિનાના.

કેટલાં જનમ મ્હેણું રહેશે મળવાનું આ કેણ,
કેટલાં ઝરણાં ભેગાં થઈને થાય નદીનું વ્હેણ;
આપણે કાંઠે લંગર તોયે વ્હાણ વિનાના,
આપણે રસ્તા રસ્તા તોયે ગામ વિનાના.

ઝાડથી પડતાં પાંદડા ઉપર કુંપળ આંસુ સારે,
ઝાડની છાયા તડકો પહેરી લૂછવાનું શું ધારે;
આપણે મૂળમાં ઝાડ છતાંયે આભ વિનાનાં,
આપણે રસ્તા રસ્તા તોયે..ગામ વિનાના.

–  ભાજ્ઞેશ જહા

એ સુમધુર ગીત અહીં માણો – 

ભાગ્યેશ ભાઈની આ ગઝલ ઘણી વખત સાંભળી છે. સત્ય તો એ છે કે, સૌથી પહેલાં ડલાસમાં શ્રી. સોલી કાપડિયા અને નીશા ઉપાધ્યાયનો સુગમ સંગીતનો કાર્યક્રમ હતો – એમાં આ ગઝલ સાંભળવા/ માણવા મળી હતી. એ વખતે, ત્યાં જ  સોલીનાં ગાયેલાં ગીતોનું આ જ નામનું આલ્બમ પણ ખરીદેલું. ત્યારથી અનેક વખત આ સુમધુર ગીત સાંભળ્યું છે.

નવા પ્રણયનું, સંબંધ બંધાયો ન હોય તે પહેલાંના મુગ્ધ સંવનનનું આ ગીત તરત ગમી જાય એવું છે.

પણ, આજે સાંભળતાં એક અદભૂત વિચાર ઉપજી આવ્યો. આ સંબંધ પ્રેમી અને પ્રેમિકા પૂરતો જ મર્યાદિત નથી. દિન પ્રતિદિન વધતા જતા અવનવા મિડિયાના પ્રતાપે જાતજાતના અને ભાત ભાતના, વાદળિયા સંબંધો બંધાય છે. એમને પણ આ ગીત લાગુ પડે છે. એ માત્ર વિજાતીય વ્યક્તિ સાથેના પ્રણયની વાત માત્ર હવે  નથી રહી.

    કદીક તો એ વ્યક્તિનો માત્ર નવ આંકડાનો નંબર કે, ઓળખ છૂપાવી દે એવા ઈમેલ સરનામાંનું  મહોરું જ બની રહે છે. એ  કોઈ પણ ઉમરની, કોઈ પણ દેશ કે સમાજની વ્યક્તિ હોઈ શકે છે. એ વ્યક્તિની ઇચ્છા હોય તો જ આપણે તેની સાચી ઓળખ જાણી શકીએ છીએ. બહુ આત્મીય બની જાય તો કદાચ એની છબી દ્વારા એનું મુખારવિંદનો નજારો આપણને ઉપલબ્ધ થાય છે.

       પણ નાવ વિનાના , લંગરની જેમ નાંગરેલા સંબંધો બની રહે છે!

       મારી જ વાત કરું તો, કમ સે કમ ત્રણ એવા મિત્રો સાથે અત્યંત આત્મીય સંબંધ બંધાયો હતો. એમની છબી પણ મારી પાસે છે, અને ફોન પર એમની સાથે વાત પણ કરી છે. પણ એમાંના બે ભાઈઓ સ્વર્ગસ્થ બની ગયા છતાં અને એમને સદેહે મળવાની અનેક અભિલાષાઓ હોવા છતાં , કદી એમને મળી શકાયું નથી. એ આશા વાંઝણી જ રહી. એ સંબંધો  મૂળ વિનાનાં માત્ર આભમાં ઊગેલાં ઝાડ જ રહ્યાં !

      એમની સાથના સંવાદો નદીનાં ઝરણાં જેવાં શીતળ હતાં. દરરોજ એ કલરવ સવારને તરોતાજા બનાવી દેતો. એમની સાથે માત્ર વિચારોની આપલેનો કે લખાણ, ચિત્ર કે વિડિયો મોકલવા માટેનો જ વાદળિયો મારગ હતો. એમનાં ગામનાં નામ તો ખબર હતાં પણ  ધરતી પર ત્યાં પહોંચવાનો રસ્તો કદી ન જ કંડારાયો.

મિત્રોને લખાણ દ્વારા સલામ.

    વળી વાદળિયો તો વાદળિયો – પણ ઘનિષ્ઠ સંબંધ બંધાયો હોય, તેવા ત્રણ ભાઈબંધોની એ વાત છે. સેંકડો વાદળિયા સંબંધો તો સાવ પરોક્ષ જ રહેવાના. એ બુરખો કદી ખૂલવાનો નહીં.  ખેર , જીવનની આ રીત જ હવે વધારે ને વધારે પ્રસ્તુત બનતી જાય છે. મિડિયાના વ્યાપ અને સ્વરૂપ વિશે ઘણા બળાપા કાઢવામાં આવે છે. પણ  હવે તો એ જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ બની ગયાં છે.

     એક આવકારદાયક ફેરફાર એ આવ્યો છે કે, હવે ઓન લાઈન વિડિયો સંપર્ક થઈ શકે છે. એક જ બટન દબાવીએ અને એ મિત્ર બારી બારણાં બંધ હોય તો પણ આપણા ઓરડામાં ટપકી શકે છે – ભલેને દુનિયાના બીજા છેડે ના હોય?

     બીજી એક આડવાત એ છે કે, આ વાદળિયા સંબંધોના પ્રતાપે સાચી, ખોટી, કામની કે નકામની  માહિતીના ખડકલા થવા માંડ્યા છે. એટલા બધા ઢગ કે, આપણી પાસે સ્વતંત્ર વિચાર કરવા સમય જ નથી. સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિ કાં તો સાવ બંધ પડી છે, અથવા એટલું બધું સર્જન થાય છે કે, એના શ્રોતા કે વાચક જવલ્લે જ મળે છે – મોટે ભાગે તો કાગડા પણ ઊડતા નથી!  કલ્પનાશીલ અને દાદની અપેક્ષા ધરાવતા સર્જકને માટે તો આ લીલા દૂકાળ  જેવી દુર્દશા છે.

     ખેર, જે છે – તે આ છે !

ઈશ્વર સાથે વાત કરનાર

       નીલ સાવ રસ્તા પર આવી ગયો. એક કાર અકસ્માતમાં તેનું ગળું  બહુ ગંભીર રીતે ઘવાયું હતું. એક વર્ષ હોસ્પિટલમાં ગાળ્યા બાદ તે પાછો ફર્યો, ત્યારે તેની પત્નીએ તેને છૂટા છેડા આપી દીધા હતા; એટલું જ નહીં – ઘર પર કબજો જમાવી તેને ઘરની બહાર કાઢી મૂક્યો હતો.

      એક જમાનામાં પોતાનો સ્વતંત્ર ધંધો કરનાર નીલ રસ્તા પરથી પીણાંઓનાં કેન વીણી, તેના વેચાણમાંથી માંડ જીવન ટકાવી રાખવાની અવસ્થામાં આવી ગયો. માંડ માંડ તેને છૂટક નોકરી  મળવા માંડી, પણ જે ઊંચાઈ પરથી તે ગબડ્યો હતો, ત્યાં ફરી ચઢવાનું અશક્ય જ હતું. તેને એક કાયમી નોકરી છેવટે મળી. પણ તેનો મ્હાંયલો મૂંઝાતો જ રહેતો હતો.

   નિરાશાના ગર્તામાં ગળાડૂપ ઘેરાયેલો નીલ ૧૯૯૨ની ફેબ્રુઆરીની એક રાતે જાગી ગયો અને ઈશ્વરને ઉદ્દેશીને   નિરાશા વ્યક્ત કરતો એક સંદેશ તેણે કાગળ પર લખ્યો.

‘મારા જીવનને શી રીતે કામ કરતું કરવું?’

     અને તેના જમણા ખભા પાસેથી તેણે એક અગમ્ય અવાજ સાંભળ્યો

‘તારે આનો જવાબ ખરેખર જોઈએ છે,
કે આ માત્ર હૈયાવરાળ જ છે?

      તેણે આ જવાબ પણ કાગળ પર ટપકાવી દીધો. અને એક નવી જ પ્રક્રિયાની શરૂઆત થઈ ગઈ. તે પોતાના મનમાં ઊઠતા વિચારો  લખે, અને એનો જવાબ કોઈક ગેબી સ્રોતમાંથી આવતો રહે. આ પ્રક્રિયા ત્રણ  વર્ષ ચાલુ રહી.

      છેવટે  ૧૯૯૫માં કોઈ ફેરફાર વિના તેણે આ સવાલ/  જવાબ ભેગા કરી એક પુસ્તક પ્રસિદ્ધ કર્યું .

        અને બાપુ! નીલની ગાડી તો ધમધમાટ દોડવા લાગી. આ પુસ્તકની નકલો ચપોચપ વેચાવા લાગી.  નીલ ડોનાલ્ડ વેલ્શની જીવન નૌકા  હવે તીરની જેમ સમંદરની પારના ક્ષિતિજને આંબવા લાગી. 

      ૧૩૭ અઠવાડિયાં સુધી ન્યુ યોર્ક ટાઈમ્સના સૌથી વધુ વેચાતા પુસ્તકોની યાદીમાં એના આ પુસ્તકનું નામ ગાજતું રહ્યું. ત્યાર બાદ તો નીલે ૧૨ પુસ્તકો લખ્યાં  છે. એ બધાં પણ બહુ જ લોકપ્રિય નીવડ્યાં છે. જગતની ૩૭ ભાષાઓમાં તેના પુસ્તકોના અનુવાદ પ્રગટ થયા છે.  તે એક સરસ વક્તા પણ છે અને દેશ પરદેશમાં તેણે અનેક વ્યાખ્યાનો આપ્યાં  છે.  પોતાના અંતરના અવાજને પ્રેરિત, નવઘોષિત કરે તેવી ઘણી જગ્યાઓની મુલાકાત પણ તેણે લીધી છે. ઘણી પ્રેરક ફિલ્મોમાં પણ તેણે ભાગ લીધો છે ; બનાવી પણ છે.  અંગત જીવનમાં કવયિત્રી એની ક્લેર સાથે તેણે લગ્ન કર્યાં છે અને બન્નેને નવ બાળકો છે.

        પણ એ યાત્રાની શરૂઆત શી રીતે થઈ – એની અલપઝલપ ઝાંખી આ રહી –

      ૧૦, સપ્ટેમ્બર -૧૯૪૩ના દિવસે, મિલવાઉકી, વિસ્કોન્સિનમાં  યુક્રેનિયન- અમેરિકન/ રોમન કેથોલિક  માબાપના ઘેર નીલનો જન્મ થયો હતો. તેની મા પાસેથી તેને ઊંડા ધાર્મિક વિશ્વાસનો વારસો મળ્યો હતો. તેણે જ તેને ઈશ્વરને સજા દેનાર નહીં, પણ પરમ મિત્ર ગણવા શીખ આપી હતી. ૧૫ વર્ષની ઉમરે તેને આધ્યાત્મિક વિચારો આવવાની શરૂઆત થઈ હતી અને એ સંતોષવા તેણે ઘણી જુદી જુદી માન્યતાઓ અને ફિલસૂફીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. એમાં રૂગ્વેદ અને રામકૃષ્ણ પરમહંસના વિચારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

       તેણે સ્થાનિક યુનિ.માં અભ્યાસ કરવા પ્રવેશ તો મેળવ્યો, પણ એક વરસમાં જ તેને એમાં કાંઈ રસ ન પડ્યો અને અભ્યાસ પડતો મૂક્યો. મેરીલેન્ડના એનાપોલિસના એક સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનમાં નીલ નોકરી કરવા લાગ્યો. અહીં વિવિધ જાતના અને વિચારો વાળા લોકો સાથે સંપર્કમાં આવવાની તેને મનગમતી તક મળી ગઈ. અહીં એની ઠીક ઠીક પ્રગતિ થઈ અને એ રેડિયો સ્ટેશનમાં પ્રોગ્રામ ડિરેક્ટર ઉપરાંત સ્થાનિક અખબારના ખબરપત્રી તરીકે પણ તે કામ કરવા લાગ્યો.

      વધારે ઊંચી છલાંગ ભરવા તેણે ઓરેગન રાજ્યમાં સ્થળાંતર કર્યું અને જાહેર સંબંધો અને માર્કેટિન્ગ  માટેની પોતાની કમ્પની શરૂ કરી.

    પણ ઉપર જણાવ્યા મુજબ કાર અકસ્માતમાં તેની દુનિયા રસાતાળ બની ગઈ અને તે રસ્તા પર આવી ગયો. જો આમ ન થયું  હોત તો નીલ એક ચીલાચાલુ વ્યવસાયી બની રહ્યો હોત અને  નેમ કે નામ વગરનો એક અદનો આદમી જ હોત. ઘણા હવાતિયાં માર્યા બાદ તેને કાયમી નોકરી મળી તો ગઈ, પણ અંતરનો અવાજ વધુ ને વધુ પ્રબળ બનતો ગયો, જેની પરાકાષ્ઠા રૂપે ‘ઈશ્વર સાથે સંવાદ’ નો જન્મ થઈ શક્યો . 

       હવે તો હજારો લોકો નીલ પાસેથી જીવન સંઘર્ષ માટે પ્રેરણા લે છે. એની વેબ સાઈટ પરથી એની માહિતી મેળવી શકાશે –

સંદર્ભ –

https://en.wikipedia.org/wiki/Neale_Donald_Walsch

http://www.nealedonaldwalsch.com/

જીવન નૌકા કે ટ્રેન?!

ગઈકાલે મારી દીકરીના દીકરા સાથે સંવાદ કરતાં આ વિચાર પ્રગટ્યો. આપણા સાહિત્યમાં જીવન-નૌકા શબ્દ બહુ પ્રચલિત છે. પણ અહીં એક જૂદો અભિગમ રજુ કરવો છે. જીવનને નાવ સાથે સરખાવવાનું આમ તો ઉચિત જ છે. કારણકે, આપણા પ્રશ્નો આપણે જાતે જ ઉકેલવા પડતા હોય છે. સંઘર્ષોનો મુકાબલો કરવા સાથી કે માર્ગદર્શક મળે, પણ એ પ્રેરણા, સધિયારો કે ટેકો જ આપી શકે.

જીવનનૌકાને તરતી, આગળ ધપતી રાખવા
હલેસાં તો જાતે જ મારવા પડે ને?

તો પછી આ ટ્રેનની વાત વળી શી? સમજાવું …..

નૌકામાં બંધ ઓરડા નથી હોતા! ખુલ્લા આકાશ નીચે એ સાવ રામભરોસે કે બાવડાંની તાકાતથી ચાલતી એક જાતની ઝૂંપડી જ હોય – એવી કલ્પના છે.

પણ …

આપણે એમ સાવ નિરાધાર નથી હોતા.

આપણા જીવનમાં માત્ર એક જ ઓરડો રાખવાની જરૂર સહેજ પણ નથી. એને લાંબી લચક ટ્રેન બનાવવાની આવડત આપણે કેળવી શકીએ.

અનેક ડબ્બાઓવાળી ટ્રેન!

દિવસના ચોવીસ કલાકમાંથી આઠ કલાક ઊંઘના અને આઠ કલાક આપણા કામના સમય બાદ કરીએ અને બીજી બધી જીવન પ્રવૃત્તિઓના બીજા થોડાક કલાક બાદ કરીએ તો પણ એકાદ બે કલાક તો આપણે માત્ર આપણા પોતાના માટે જરૂર અલાયદો ફાળવી શકીએ.

માત્ર …

આપણા પોતાના જ માટેનો

એક એર-કન્ડિશન્ડ ડબ્બો !

અને બીજા ડબ્બા પણ સાવ અલગ રાખી શકીએ. દા.ત. ઓફિસના પ્રશ્નોનો ડબો અલગ અને ઘરનો અલગ. એ બેને ભેગા કરવાની સહેજ પણ જરૂર નથી. એમને અલાયદા રાખવાની આવડત કાંઈ ખાસ તકલીફ વાળી નથી જ !

ચાલો…
જિંદગીની
છૂક છૂક …..

છૂક છૂક……
ગાડી….

ગાડી….
રમીએ !