સૂરસાધના

ગુજરાતી લેખિનીમાં સ્વૈરવિહાર

Tag Archives: Philosophy

બની આઝાદ – વર્તમાનમાં જીવન

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

આઝાદ બનવું એટલે ક્ષણમાં જીવવું.

      આપણા સમગ્ર વ્યવહારનું કેન્દ્ર સ્વાર્થ છે.  એ સતત પ્રેમ અને કરૂણામય બને એ કદાચ એક આદર્શ, એક સ્વપ્ન, એક અભિપ્સા હશે – છે જ. પણ આપણે ખરેખર તો આપણી જાત સાથે પણ સાચો પ્રેમ કર્યો જ નથી. આપણો સ્વાર્થ પણ ભૂત અને ભવિષ્ય વચ્ચે આથડતો રહે છે. જીવન તો જીવાય છે- આ ક્ષણમાં જ. સતત વહેતી રહેતી ક્ષણોમાં જીવનનો જીવંત પ્રવાહ વહેતો રહે છે. ભૂતકાળ તો ગંધાતું , બંધિયાર ખાબોચિયું અને ભવિષ્ય તો કદી ન પહોંચી શકાય એવું ઝાંઝવું.

        જીવન તો એને કહેવાય કે…..

ખળખળ વહેતું,
સદાબહાર ઝરણું 

 પણ આ ક્ષણમાં જીવવું એટલે શું?

      આપણી જીવવાની રીત છે – સતત  ભૂતકાળની ભૂતાવળો કે ભવિષ્યનાં દિવાસ્વપ્નોને વાગોળ્યા કરવાની.સતત અજંપો, ઝાંઝવાં તરફનો રઝળપાટ. પણ ખરેખર, જીવતું જાગતું અસ્તિત્વ, ધબકતું જીવન તો આ ક્ષણમાં જ છે ને? હૃદયનો પ્રત્યેક ધબકાર, હર એક શ્વાસ –  એમાં જીવન જીવાતું હોય છે. આપણે જે પણ પ્રવૃત્તિ કરતા હોઈએ, તે ખરેખર તો આ ક્ષણમાં જ બનતી હોય છે ને?

      આપણે જન્મથી મૃત્યુ સુધી જીવીએ તો છીએ જ;  કેટલી બધી ક્ષણો! પણ આમાંની કેટલી આનંદ અને ચૈતન્યથી ભરેલી હોય છે?  મોટા ભાગના લોકો  પાસેથી  જવાબ મળશે – ‘બહુ જ થોડી’.  કંઇક મનવાંછિત મળી ગયું અને આનંદ થયો. પણ બીજી જ ક્ષણે તે રહેશે કે કેમ; તેની ચિંતામાં તે આનંદ ગાયબ. વળી આપણા પાડોશી કે મિત્રને આપણાથી વધારે સારી ચીજ મળી તેની વ્યથા. એટલે આપણા મોટા ભાગના આનંદો બહુ જ ક્ષણિક હોય છે. આ જ જીવનની સામાન્ય રીત છે. આ જ આપણી નિયતી છે.

      કે પછી બીજી કોઈ રીત હોઈ શકે?

       હા ! હોઈ શકે.

     જીવનમાં શું મળ્યું કે શું ગુમાવ્યું; શું સુખ કે દુઃખ પ્રાપ્ત થયું તે બધું ઘણી બાબતો પર આધાર રાખે છે, અને કદાચ આપણું તેની ઉપર કોઈ નિયમન નથી. પણ તેને આપણે કયા અભિગમથી જોઇએ છીએ; તેના પર આ ક્ષણના સુખનો આધાર છે.

     કબુલ…..

     આપણે સંકલ્પ કરીએ કે આપણે આ ક્ષણથી જ પ્રત્યેક ક્ષણને માણવાનું શરુ કરી દઈશું!

     પણ આ શક્ય છે?

      ના નથી ! મારે માટે પણ નહીં અને કોઈને માટે પણ નહીં ! એ તો ખાલી વાતોનાં વડાં જ થયા. બધું છોડી દઈને સન્યાસી બની જઈએ, તો કદાચ એમ બને!

     ભલે, પ્રત્યેક ક્ષણ આપણે આ રીતે જીવવા સમર્થ નથી, પણ આપણા ફાળે આવેલી આટલી બધી ક્ષણોમાંથી દરરોજ થોડીક આપણા પોતાના માટે ફાળવીએ તો?

થોડીક જ ક્ષણો.
જેમાં
——–
આયોજન પૂર્વક,
બાજુએ ન હડસેલી દેવાય એવા ધ્યેય
અને
મુલતવી ન રાખી શકાય એવા પ્રયત્ન સાથે
પ્રવૃત્તિ કરવાની.
દરરોજ,
સાતત્યથી;
ને માત્ર આપણા પોતાના માટે જ (!)  

——————————–

એ ક્ષણમાં કોઇ
આર્થિક,
સામાજિક,
રાજકીય,
કૌટુમ્બિક
– કોઇ પણ જાતનો –
લાભ આપણને થવાની
અપેક્ષા રાખ્યા વિના. 

———————-
હું કાંઈ નથી.
મારું કશું નથી.
મારે કશું જોઈતું નથી. 

..
એવા ભાવ સાથે

——————–

જો આવો પ્રયોગ કરવા તૈયાર હો તો ….

સ્વાનુભવના આધાર પર લખાનાર હવે પછીનાં પ્રકરણો જરૂર વાંચજો …..

માત્ર વાંચીને વિદાય ન થઈ જતા.

એમને આત્મસાત કરજો…
સતત
સભાન
પ્રેમસભર
પ્રયત્નોથી

અને અસફળ નહીં જ બનો એની હૈયાધારણ,  શુભેચ્છા અને અભિપ્સા…. 

——————–

આ લેખ શ્રેણીનો આ ભાગ સમાપ્ત થાય છે.

બીજા,  વધારે  કામના(!) ભાગો હવે પછીના અંકોમાં….

બની આઝાદ – અપેક્ષાઓમાં બદલાવ

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

ચિત્ત વૃત્તિ વિશે ગંભીર અવલોકન કરી લીધું. હવે આપણે આઝાદ બનવાનો અભ્યાસ આગળ ધપાવીએ…

     અપેક્ષાઓ આપણા બધા દુઃખોના મૂળમાં છે અને અપેક્ષાઓ વિનાનું જીવન લગભગ અશક્ય છે. કેવી વિડંબના? કેવી જેલ? કેવી લાચારી?

    કદાચ કોઇ વીરલાએ બધી અપેક્ષા ત્યાગી હોય છે. ‘એ તો સંત છે.’ – એમ કોઇ કહે તો પણ;  તેવી વ્યક્તિને કો’ક નવા પ્રકારની અપેક્ષા પોતાના જીવન પાસે રહે કે, ‘એવું કાંઇક કરું જેથી મારા બધા બાંધવો પણ અપેક્ષા રહિત થતા જાય!’. એટલે તો ઇસુને શૂળી પર ચઢવું પડ્યું; અને ગાંધીને ગોળી ખાવી પડી. આમ અપેક્ષાઓ તો રહેવાની જ.
(આ લખનાર જણની અપેક્ષા ઊડીને આંખે વળગે એવી જ છે ને?! )

   આપણે જોયું કે, અપેક્ષાઓનો મૂળ સ્રોત છે,’ જિજિવિષા’ – જેમાંથી તે ઉદ્‍ભવે  છે. પણ તેમાંથી નિપજતી આદપેદાશ છે- એક શોધ

જીવનમાં જે ખુટે છે તેની શોધ.
સુખની શોધ.

     આ જ તો જીવનનું પ્રાથમિક ધ્યેય છે. સુખની આ શોધમાંથી જ નવી નવી અપેક્ષાઓ સર્જાતી જાય છે, અને પેલું કાલ્પનિક સુખ આગળ ને આગળ જ હડસેલાતું જાય છે.

    પોતાની પાસે લખોટી નથી અને મિત્ર પાસે છે. એવી લખોટી મેળવવાનું બાળકને ધ્યેય રહે છે. વિદ્યાર્થીને પરીક્ષામાં પહેલા નંબરે પાસ થવાનું સુખ જોઇએ છે. યુવાન કે યુવતિને શરીરના કોષે કોષમાં ઉન્માદ ભરી દે; તેવા સુખની શોધ હોય છે. કાણી કોડી પણ પોતાની પાસે ન હોય તેને સાંજનો રોટલો મળી જાય તે જ સુખની કલ્પના હોય છે. કરોડપતિને અબજપતિ બનવામાં સુખ દેખાય છે. રાજાને ચક્રવર્તિ  થવાના કોડ રહે છે. કોઇ સંતને યુગપરિવર્તક થવાની અભિલાષા છે.

   પ્રાપ્તિ…પ્રાપ્તિ…પ્રાપ્તિ…

   અને જેવા આ કોડ પુરા થયા; કે પાછું કાંઇક ફરી ખૂટતું લાગે છે.

  • ફરી ‘તે’ નવા કાલ્પનિક સુખની પરિકલ્પના
  • નવી શોધ
  • નવી અપેક્ષાઓ
  • નવા સંઘર્ષો
  • નવી વ્યથાઓ

    બસ આ જ ચક્કર,  જે જીવનભર આપણને દોડતા રાખે છે. એ ઝાંઝવાના જળ પર કેટલી ય કવિતાઓ રચાઇ અને રચાશે.

       જો કે, એ કદી ન ભૂલાય કે વિકાસ અને નવસર્જન માટે ચીલાચાલુ, વર્તમાન પરિસ્થિતી અંગે અસંતોષ બહુ જ જરૂરી છે. 

        ‘જે છે, તે બરાબર છે.’- એ મનોવૃત્તિ સ્થગિતતા જ સર્જે – બેશક.

       અને એ પાયાની હકિકત છે કે,

“આ જ તો જીવન છે. તેમાં ખોટું શું છે?”

      સાવ સાચી વાત.

     પણ સામાન્ય અનુભવ કહે છે કે,  વિકાસની અને પ્રાપ્તિની આ દોડની ઉપ પેદાશ ‘તાણ’ છે. અસંતોષની આગ શાતા તો શી રીતે આપી શકે? બધું બરાબર હોવા છતાં કશુંક ખુટે છે. સત્તા અને સમૃદ્ધિના શિખરે બેસેલ ચક્રવર્તિને પણ પોતાનું સામ્રાજ્ય હજુ વધારે દૂરની ક્ષિતીજોને આંબે એવા ઓરતા હોય છે. વૈરાગ્ય અને રાગ દ્વેષથી વિમુક્ત થવાનો શાણો ઉપદેશ આપતા ધર્મોપદેશકને પોતાના અનુયાયીઓની ફોજ હજારોમાંથી લાખો કરવાની મહત્વાકાંક્ષા હોય છે.

   કોઈને અંતરે જંપ નથી … નથી … ને  નથી  … હમેશ માટે કશાકનો ખાલીપો. આ જોઈએ અને પેલું જોઈએ…

   બસ એ ખુટતું મેળવવા માટે જ તો આ બધો વાર્તાલાપ છે!

      વાત સાવ સાદી છે. ‘તે’ સુખ જ્યાં સુધી ‘તે’ રહે છે; ત્યાં સુધી જ આ ખાલીપો છે.
“જે છે તે જ ‘તે’ છે.” , એવો ભાવ આવે એટલે ખાલીપો ખતમ!

         જે છે તે આ છે. ભલે નવી ઉપલબ્ધિની દોડ જારી રહે !

        એ ફુલ હોય કે કાંટા. તેમાંથી જ આપણે ગજરો બનાવવાનો છે. આ ગજરો બનાવતાં આવડ્યો એટલે બધી વ્યથાઓનો અંત. આ ક્ષણમાં જીવ્યા તો જીવ્યા;  નહીં તો આપણામાં અને મડદામાં કોઇ ફરક નહીં.

    જે ફૂલ છે તેમાંથી ગજરો બનાવવાની કળા આવડી; એટલે આપણે આઝાદ થઇ ગયા. અને એક વાર આઝાદ થયા એટલે બધી વિટંબણાઓને હડસેલીને મુક્ત ગગનમાં વિહાર. અપેક્ષાઓનું ઉર્ધ્વીકરણ –

  • સુખ નહીં પણ આનંદની શોધ
  • આનંદમાંથી પ્રગટે ચૈતન્ય
  • ચૈતન્ય આવે એટલે સત્ય સમજાય
  • અને ત્યારે થાય પરમ તત્વની અનુભૂતિ

‘આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી’નું રસ દર્શન અહીં વાંચો…

      જેમ જેમ ‘અંતરની વાણી’ને સાંભળતા થઇએ, તેમ તેમ જીવનનાં પડળો ભેદાવા માંડે. ઝાંઝવાનાં જળની પાછળ દોડવાને બદલે  ખબર પડે, કે આપણી અંદર જ નિર્મળ જળની ગંગા વહે છે. આપણે જે કાંઇ પણ કરીએ તેમાં કોઇ તાત્વિક ફેર ન પડ્યો હોય, છતાં ય બધુ જ બદલાઇ જાય.

ધ્યેય પણ રહે.
એ માટેનું આયોજન પણ રહે.
એ માટે સતત, વણથંભ્યો પ્રયત્ન પણ રહે.

– બધું છે એમનું એમ જ. 

     પણ….

     અપેક્ષાઓ જાય નહીં પણ બદલાય, પેલી ચિરંતન શોધ તો રહે, પણ તેની દીશા બદલાય. લેવાની નહીં, વ્હેંચવાની ઇચ્છા થવા માંડે. ગજરો જરૂર બનાવતા જ રહીએ; પણ એનો આનંદ બધાંને વ્હેંચવા માટે. સંત ભલે ના થઇએ, પણ નરસૈંયાના ‘વૈષ્ણવજન’ થવા માંડીએ.

      આ ક્ષણે ‘મરીઝ’  યાદ આવી ગયા

‘જીવન કે મરણ હો! એ બન્ને સ્થિતીમાં,
‘મરીઝ’ એક લાચારી કાયમ રહી છે.
જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે;
જીવન તો ગયું છે સહારે સહારે.’
– મરીઝ 

       આમાં જે લાચારી કહી છે – તે આપણી લાચારીનું વર્ણન તો છે જ; પણ એનું  બેમિસાલ ઉર્ધ્વીકરણ છે. ‘હુ’, ‘મારું’ નો આપણો સતત આંતરિક સંવાદ અહીં સાવ અલગ જ વળાંક લે છે. આપણું સમસ્ત અસ્તિત્વ – જીવનથી મરણ લગ; સમાજના આધારે છે; એ કૃતજ્ઞતાનો ભાવ આવવા લાગે. અને જેમ જેમ આ ભાવ પ્રદિપ્ત બનતો જાય,  તેમ તેમ આપણું સમગ્ર કાર્યક્ષેત્ર પ્રાપ્તિ માટે નહીં પણ પ્રદાન માટે સમર્પિત થઈ જાય. સમગ્ર જીવન એક યજ્ઞ –  ધ્યેય, આયોજન, પ્રવૃત્તિ, સંઘર્ષ ….સઘળું અન્યને માટે..

હું કાંઈ નથી.
મારું કશું જ નથી.
મારે કાંઈ જોઈતું નથી.

આપણને જન્મ આપનાર આપણી ‘મા’ ની જેમ

‘ तेरा तुझको अर्पण, हे मां !’

    ‘બધું મારે જોઈએ’ ના સ્થાને  ‘ગમતાંનો ગુલાલ’ કરવા માંડીએ.

———————–

– વધુ આવતા અંકે ….

બની આઝાદ – ચિત્તવૃત્તિ

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

આપણે એમ માની તો લઇએ કે, અપેક્ષા જ જીવનના બધા દુઃખોનું મુળ છે. પણ આપણે અપેક્ષા વિશે વિચારવું હોય, તો જીવની ઉત્પત્તિ વિશે થોડું વિચારવું જોઇએ.

    ગર્ભાવસ્થામાં માના પેટમાં શિશુ સાવ પરતંત્ર અને નિષ્ક્રીય હોય છે. તેનું પોષણ અને વૃદ્ધિ  માના લોહીથી થાય છે. તેને ખોરાક , પાણી અને હવા કાંઇ જ જરુરી નથી. કોઇ ઉત્સર્ગ પણ થતા નથી. બધું જ માના લોહીના માધ્યમથી થઇ જાય છે. એ અંધાર કોટડીમાં અવાજ અને સ્પર્શ સિવાય કોઇ ઇન્દ્રીયજ્ઞાન હોતું નથી. એક માત્ર કામ કરતું અંગ તે હૃદય હોય છે;  જે શિશુના શરીરમાં લોહીને  ફરતું રાખે છે. કોઇ વિચાર પણ કદાચ હોતા નથી. જીવનની આ સાવ શરણાગતિ ભરેલી અવસ્થા હોય છે.

     હવે માતાની ભૂમિકા  જોઇએ તો;  તે અભાન પણે ગર્ભસ્થ શિશુનું સંવર્ધન કર્યે જાય છે. શરણાગતિએ આવેલા નવા જીવનું તે જતન કરે છે. જીવન-સર્જક જનેતાનું સમગ્ર અસ્તિત્વ ભૃણની જરૂરિયાતો સ્વયં-સંચાલિત રીતે સંભાળી લે છે. તેની રૂચિઓ બદલાતી જાય છે. ભૃણની વૃદ્ધિમાં બાધક હોય, તેવો ખોરાક તેને પચતો નથી. બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ તેના પોષણ માટેની વ્યવસ્થાની તૈયારી  માતાના  સ્તનમાં થવા માંડે છે. કોઈક અજાણ, પરમતત્વે નવા જીવની ઉત્પત્તિ માટે તેના સમગ્ર શરીર, મન અને પ્રાણને સજાગ કરી દીધેલાં હોય છે.

માટે, ઇશ્વર જો હોય તો
તે મા જેવો હોવો જોઇએ.

     જન્મ થતાં જ તે સહારો મળતો બંધ થઇ જાય છે. નાયડો કે ગર્ભપોષક નળી (umbilical cord) છેદાઇ જતાં જ આ વ્યવસ્થાનો અંત આવે છે. અંધકારમાંથી પ્રકાશમાં અવતરણ થતાં જ જ્ઞાન આવવા માંડે છે. અને જીજીવિષાની પ્રક્રિયા શરુ થઇ જાય છે. હવે પહેલો શ્વાસ જાતે ભરવો પડે છે. બાળકના મોંને માતાના સ્તન પાસે રાખતાં જ હોઠ હાલવા માંડે છે. આ સૌથી પહેલા સંઘર્ષની પ્રયત્નની શરુઆત.  નવા અવાજો, નવા સ્પર્શો, નવા સ્વાદ, નવી ગંધ.  આંખો ખૂલતાં નવાં દર્શનો, સતત નવી સંવેદનાઓ સર્જતાં જાય છે. મન તેની પ્રાથમિક અવસ્થામાં પણ આ બધાનું અર્થઘટન કરવા માંડે છે; સમજવા માંડે છે અને નવા ગમા અને અણગમા સર્જતું જાય છે. અને આમ સ્વભાવ બંધાવાની પ્રક્રીયા ચાલુ થઇ જાય છે.

     આ પ્રક્રિયા જીવનભર ચાલુ રહેવાની છે. સંવેદનાઓ, તેનું અર્થઘટન, પ્રતિક્રિયા; ગમો, અણગમો, રુદન અને હાસ્ય; વર્તન, વાણી અને વિચારોનું અનુકરણ; નવું જ્ઞાન અને તેનાથી સર્જાતા નવા સુખો અને દુઃખો.  એક પછી એક મહોરાં મળતાં, ઘડાતાં જાય છે. અને દરેક સંજોગનું અર્થઘટન નવી અપેક્ષાઓ સર્જતું જાય છે.

અપેક્ષાઓ તો આપણા સ્વભાવનું  અવિભાજ્ય અંગ છે.

     આ છે આપણી ઉત્પત્તિ સાથે મળેલી આપણી નિયતી. આથી કોઇ આપણને સુફિયાણી સલાહ આપે કે, અપેક્ષાઓ રાખવાનું છોડો; તો તે શક્ય જ નથી. એ તો આપણા સ્વભાવ, આપણા દેહ, આપણા મન, આપણા સમગ્ર હોવાપણા સાથે, આપણા ધર્મ કે પોત સાથે વણાયેલ વૃત્તિ છે.

આપણી એ સ્વાભાવિક ચિત્તવૃત્તિ છે.

   તો સત્ય શું છે તે શી રીતે ખબર પડે ? કઇ રીતે જીજીવિષા અને અપેક્ષાઓની ચુંગાલમાંથી આપણે છુટી શકીએ? કઇ રીતે આ વર્તુળકાર નિયતીની બહાર આપણે નીકળી શકીએ;  આઝાદ બની શકીએ? કઇ રીતે આનંદ, ચૈતન્ય, સત્ય અને પરમ તત્વ અથવા એવા કોઈ સામર્થ્યની ઉપલબ્ધિ થઇ શકે?

   આપણે એ માટેનાં સાધનોની તલાશ કરીએ એ પહેલાં આ ચિત્ત વૃત્તિનો જરા બારીકાઈથી અભ્યાસ કરીશું.

– વધુ આવતા અંકે….

બની આઝાદ – અપેક્ષાઓ

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો   

‘અભિગમ બદલવાથી સમય આધીન થાય.’

    આ ખાલી વાત કે મનનો તુક્કો નથી.

    સાવ સામાન્ય રીતે જીવનની શરૂઆત કરનાર અને ખાસ બુદ્ધિ  કે સાધન સમ્પત્તિ ન ધરાવતા હોય તેવી, વ્યક્તિઓ યુગપુરૂષ જેવું જીવન જીવી ગયાના અસંખ્ય દાખલા આપણી નજર સમક્ષ મોજૂદ છે. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન અને ગાંધીજી આ બે જ વ્યક્તિઓનાં જીવન જુઓ, અને આપણને ખાતરી થશે કે તેઓ આઝાદ થઇ ગયેલ વ્યક્તિઓ હતા. આપણે તેવી ઊંચાઈઓ હાંસલ કરવા જરૂરી તાકાત ધરાવી શકીએ તેમ છે.

આ તો બહુ મોટી વાત થઇ;
અને આપણે કરી શકીએ તેવી વાત.
કોઇની મદદની,
જન્મજાત ક્ષમતાની  કે
સમ્પત્તિની જરુર જ નહીં.

      પણ આપણે તે કેમ કરી શકતા નથી? આ તો એવી વાત થઇ કે, આપણી પાસે હથિયાર છે, અને આપણે તે વાપરી શકતા નથી. કેટલી મોટી વિડંબણા! કેટલી અસહાયતા!

    જો આપણે આ બાબતને ગંભીરતાથી લેવા માંગતા હોઇએ, અને આઝાદ થવાનો સંકલ્પ કરવા માંગતા હોઇએ તો, પહેલાં આ અસહાયતાનાં કારણો અને પરિબળો સમજવાં જોઇએ.

    આપણને શાસ્ત્રોમાં ષડ્‍રિપુઓ  વિશે કહેવામાં આવ્યું છે. કામ, ક્રોધ, મદ, લોભ, મોહ અને મત્સર.મારા મતે આ બધા દુશ્મનો એક જ અસહાયતામાંથી જન્મતા, મનના વિકાર છે. એક જ મૂળભુત અસહાયતા આપણને આ વિષચક્રમાં ફસાવા મજબૂર કરે છે. આપણે મનના આ વિકારોના પ્રવાહમાં તણાઇ જઇએ છીએ -સાવ વિવશ થઇને,  એક તરણાંની જેમ,  લાકડાના એક નિર્જીવ ઠુંઠાની જેમ. આ છ રિપુઓ તો પ્રવાહ છે, વહેણ છે –  માનવજીવનના અવિભાજ્ય ભાગ છે. તે બધા પ્રવાહ પાછળના પરિબળને કારણે પેદા થતાં વમળ માત્ર છે.

    કયું છે આ પરિબળ?  કયો છે આ પ્રચંડ તાકાતવાળો જળરાશીનો ધોધ – જે જીવનને છિન્ન ભિન્ન વમળોમાં પલટી નાંખે છે? – જેમાં તણાયા સિવાય આપણે કશું જ કરવા સમર્થ નથી?  કઇ છે આપણી એ મૂળભુત નબળાઇ; જેના કારણે સર્જાતા  વમળોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા, પેલા છ યે  દુશ્મનો અટ્ટહાસ્ય કરતા આપણી વિડંબના કરે છે? આપણી જીવન જીવવાની આઝાદીને, મુક્ત ગગનમાં મ્હાલવાની આપણી તાકાતને  ધરાશાયી કરી નાંખી છે?

    એ છે: જીવનની મુળભુત, જીવનના પાયામાં રહેલી,  જગત પર પહેલા શ્વાસ લીધાની સાથે જ આપણી સાથે જડાયેલી, જીજીવિષા- જીવતા રહેવાનો મરણિયો પ્રયાસ. આપણી, આપણા પોતાના હોવાપણા પાસેની એક માત્ર અપેક્ષા :

‘મારે જીવતા રહેવું છે.
મારે મરવું નથી.’ 

    અપેક્ષાનું આ પ્રથમ ચરણ; પહેલા શ્વાસ સાથે જડાયેલી એ ચીસ, એ રૂદન – એ જ છે આપણી બધી અસહાયતાનું મુળ.

  અપેક્ષા
પ્રયત્ન
સફળતા
  મદ
  લોભ
  કામના

નવી અપેક્ષા
 

  અને વળી………

  અપેક્ષા
પ્રયત્ન
  અસફળતા
   ક્રોધ
   હતાશા

બીજું કોઈ આગળ નીકળી ગયાનો ઓથાર

ઇર્ષ્યા
   વેર લેવાની ભાવના

      બસ! બધાં જ વિષચક્રો ફરી શરુ.  વધારે પ્રબળ  વિષચક્રો.  એજ પ્રવાહમાં વહેવાનું,  ફંગોળાવાનું – કદીક પ્રવાહની ઉપરની સપાટી પર આવીને તર્યાનો આનંદ માણવાનો; અને ફરી પાછા અંદર ડુબકી અને ગુંગળામણ – એ જ વિવશતા, એજ પાછી  જન્મચીસ – નવા સ્વરૂપે –

‘મારે જીવવું છે.
મારે મરવું નથી. ‘ 

આ છે આપણું જીવન.
  અપેક્ષા – અપેક્ષા – અપેક્ષા…. કદી ન સંતોષાય એવી ભૂખ અને તરસ.. ઝાંઝવે ઝાંઝવાં..એ જ ગુલામી – એ જ બંધન – એ જ જન્મભરની કેદ.  

” આકાશ તો મળ્યું, પણ ઊડી નથી શકાતું.
પિંજરને તોડવામાં પાંખો કપાઇ ગઇ છે.”

– શોભિત દેસાઇ

     આઝાદ થવું છે ને? જોનાથન લીવીન્ગ્સ્ટન સીગલની જેમ મુક્ત ગગનમાં ઊડવું છે ને?  આનંદ, ચૈતન્ય, સત્ય અને પરમ તત્વને પામવું છે ને ?

તો આ અપેક્ષાની ચુંગાલમાંથી છુટવું પડશે.

——————

વધુ ત્રીજા ભાગમાં ….

બની આઝાદ – નવી આવૃત્તિ

આખી લેખમાળા માટે અહીં ‘ક્લિક’ કરો

બે ચાર વર્ષ પહેલાં  નિવૃત્ત જીવનના નિચોડ જેવા વિચારો અને જીવન વિશેની એક સ્વાનુભવી સૂઝ ‘બની આઝાદ’ નામ હેઠળ  ‘અંતરની વાણી’ બ્લોગ પર એક લેખશ્રેણી રૂપે  પ્રસિદ્ધ કરી હતી. કાળક્રમે ‘ ગદ્યસૂર’ બ્લોગ શરૂ કર્યો, અને ‘અંતરની વાણી’ બંધ થઈ! પણ આ શ્રેણી અને ત્યાં પ્રસિદ્ધ કરેલ   સામગ્રી તેમાં સમાવી લીધી હતી.

     પણ .. તે બાદ છેલ્લા બે વર્ષમાં મળેલા નવા અનુભવોના સબબે આ શ્રેણીને ફરીથી પ્રકાશિત કરી;  નવી અનુભૂતિઓ અને પ્રાપ્ત થયેલા નવા સાધનો વિશે આ શ્રેણીને આગળ ધપાવવા મન થયું.

   આશા છે કે, આ નવું સંસ્કરણ વાચકોને જીવન શી રીતે જીવવું; એ કળા શી રીતે આત્મસાત્ કરવી – એ માટે ઉપયોગી નીવડશે. આ શ્રેણીને મળેલા પ્રતિભાવો યથાવત્ જાળવી શકાયા છે. કદાચ એ વિચારો પણ આ પ્રયત્નને બળ આપશે;  એવી અભ્યર્થના.

   આજથી શરૂ કરીને આંતરે દિવસે આ શ્રેણીના લેખો પુનઃ પ્રકાશિત થશે. આશરે દસેક ભાગમાં જીવન જીવવાની કળા માટેના આ જણના અનુભવ આધારિત  વિચારો પ્રગટ કરવા ઈરાદો છે. કોઈ સંદર્ભ વિના, માત્ર સ્વાનુભૂતિના આધારે લખાયેલ આ લેખોમાં વિચાર,  વિગત કે વિસ્તાર દોષ હોવાની પૂરી સંભાવના છે. વાચક આ ક્ષતિઓને દરગુજર કરે, એવી વિનંતી.

=======================

બની આઝાદ જ્યારે માનવી નિજ ખ્યાલ બદલે છે,
સમય જેવો સમય આધીન થઇને ચાલ બદલે છે.

– રજની ‘પાલનપુરી’

       મને બહુ જ ગમતો આ શેર છે. સમય આગળ આપણું કશું ચાલતું નથી

‘સમય સમય બલવાન હૈ, નહીં પુરુષ બલવાન.’

      …..આવા ઘણાં બધાં વિધાનોના મારાથી આપણને બંદીવાન બનાવી દેવામાં આવ્યા છે. આપણી ઊડવા માટેની પાંખો કાપી નાખવામાં આવી છે. પણ જો આપણે આપણા ખયાલ, આપણા પ્રતિભાવ, આપણું સંજોગો પ્રત્યેનું વલણ બદલી શકીએ, તો એક નવી આઝાદી આપણે પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ છીએ. માનવીનું મન અને વિચાર કરવાની શક્તિ – એ એને મળેલી સૌથી મોટી મૂડી છે. આવી આઝાદી જો મળે તો સમય આપણને આધીન થયો જ સમજો. જ્યારે ‘અંતરની વાણી’ આપણે સાંભળવા લાગીએ છીએ; ત્યારે આ નવી આઝાદી આપણને હાથવગી થઇ શકે છે.

      પણ આ લખવામાં જેટલું સરળ છે તેટલું આચરણમાં મુકવું સરળ નથી –  તે આપણી સૌથી મોટી મનોવેદના છે. જે આવું કરી શક્યા છે; તેમના અનુયાયીઓએ આ કામ સરળ કરી આપવા એટલા બધા રસ્તા બનાવી આપ્યા છે કે,  કયો રસ્તો લેવો તેની બીજી શિરોવેદનામાં આપણે પાછા ફસાઇએ છીએ.

        અને એ રસ્તાઓના મતમતાંતર, ઝગડા અને લોહિયાળ યુધ્ધો, નવા બંધનો, નવી વ્યથાઓ અને નવી કેદો….

      અહીં આપણો પ્રયત્ન એ અંતરની વાણીને ઉજાગર કરવાનો છે. આ કામ આપણે જાતે જ કરવાનું છે. કોઇ તેમાં મદદ ન કરી શકે. આપણે જ પહેલું કદમ ઊઠાવવાનું છે અને સતત એ દીશામાં ચાલતા રહેવાનું છે.

 આઝાદ બની ઊડવું હોય તો પાંખો તો ફફડાવવી જ પડે ને ?!

        આપણે એમ માનવા લાગીએ કે ‘આઝાદ બનીએ એટલે આપણે બહુ સુખી થઇ જઇએ કે, આપણા બધા સાથે સંબંધો સુધરી જાય. આપણી ભૌતિક સમૃદ્ધિ વધવા માંડે.’  આમ થાય કે ન પણ થાય. આમ થાય તો તે એક આડપેદાશ જ થઇ ગણાય.  અત્યારે તો સુખ અને દુખ બન્ને આપણને બંધનકર્તા  છે. મુખ્ય વાત તો એ છે કે, પછી આપણે સુખ અને દુખ બન્નેના બંધનોથી પર થઇ શકીએ. નિર્બદ્ધ રીતે ઊડવાની મજા; બાળકની જેમ સદા રમતા રહેવાની મજા. હાર – જીત ; પ્રાપ્તિ- વિયોગ એ બધાથી પર રહી, હસતા રહેવાની મજા. બસ આનંદ જ આનંદ – નિર્ભેળ, શુદ્ધ આનંદ.

     અભિગમ બદલાય એટલે બધું હતું તેમનું તેમ રહેવા છતાં, બધું જૂદી જ રીતે દેખાવા લાગે.  જ્યારે આમ થાય ત્યારે વસ્તુઓનાં અને ઘટનાઓનાં બીજાં અનેક પાસાં પણ આપણને દેખાવા લાગે;  નવા વિકલ્પો જડવા લાગે. પ્રતિક્રિયા ન કરીએ એટલે, નવી ક્રિયાઓ સુઝે; નવી શક્તિઓ પ્રગટે,  નવા  રસ્તા દેખાવા માંડે –  સમય આપણને આડખીલીરુપ નહીં , પણ સહાયક લાગવા માંડે.

સમયના આધીન આપણે નહીં,
સમય આપણને આધીન થઇ જાય.

—————————-

ભાગ -૨ …. બે દિવસ પછી.

હીરો

આ કોઈ ફિલ્મી હીરોની વાત નથી. આ સત્ય નામના હીરાની વાત છે.

સત્ય અનેક પાસાં વાળો હીરો છે. સત્યશોધક જે રસ્તે આગળ ધપે છે; તે હીરાનું એક પાસું હોય છે. સત્ય તો એ રસ્તાના છેડે પણ નથી હોતું. રસ્તાના છેડે  સત્યની સાવ નજીક તો પહોંચાય; પણ તેની સાથે આત્મસાત ન થવાય;  સત્યની અનુભૂતિ ન થાય. હજુ તેના એ પાસાં સાથે મમતા રહે; જેના થકી સત્યની નજીક પહોંચાયું હોય. તે તો હીરાના ભૌતિક રૂપનું એક પાસું જ હોય છે. સત્ય તો એ બધાંએ પાસાંની પાછળ રહેલું હીરાનું હીરાપણું હોય છે; જે તેને તેના ભૌતિક રૂપથી અલગ હોવાપણું આપે છે. ખરેખર તો તે હોવાપણું જ  હીરાને અનેક પાસાં આપે  છે. 

સત્યને પામ્યા કે વધારે સારી રીતે કહીએ તો, સત્યને અનુભવ્યા બાદ; સત્યશોધકની અથવા સામાન્ય રીતે બનતું હોય છે તેમ, તેના અનુયાયીઓની મૂળભૂત ભૂલ એ થતી રહી છે કે, તેઓ એ માર્ગને, હીરાના એ પાસાને હીરો જ માની લે છે . અને પછી …

नान्यः पन्थाःsत्र विद्यते

–  જેવા ઝનૂની પ્રચારમાં મચી પડે છે.

કોઈ ભક્તિમાર્ગી એમ કહે કે, વર્તમાનમાં જીવવું એ નકરી ભૌતિકતા છે; તે પ્રેક્ષાધ્યાનના સિદ્ધાંત અને રીતને સમજ્યા વિના જ આમ માની બેસે છે. એ જ રીતે ધ્યાનમાં મગ્ન સાધક  પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના રસને વેવલાવેડા કે છીછરાપણું માને છે. અહિંસાના પ્રખર ઉપાસકને અરેરાટી પહોંચે તેવું ભૌતિક જગતનું કડવું ઝેર જેવું સત્ય છે જ કે, પૃથ્વી પરનું જીવન હિંસા વિના શક્ય નથી – શાકાહારી પ્રાણીઓ સમેત. આમ જ ઘણાં સત્યો, માન્યતાઓ વિશે કહી શકાય. તે એમનાં પરિપ્રેક્ષ્યમાં જ સાચાં હોય છે. બીજાં એમનાથી સાવ વિરૂદ્ધ દિશામાં હોય; એમ બને.

આમ કશા એકને જ સનાતન કે એક્માત્ર સત્ય અથવા કેવળજ્ઞાન માની લેવું એ, અજ્ઞાન છે. હીરાના હીરાપણાને જેણે અનુભવ્યું છે; તેને માટે આ બધાં પાસાં હીરાના એક ભાગ જેવા જ બની રહે છે. દરેકે દરેક પાસું – કડવા કે કઠોર સમેત- હીરાનો એક અંશ જ છે. જેણે હીરાના હીરાપણા સાથે તાદાત્મ્ય અનુભવ્યું હોય , તે  આ પાસાં પણાંથી પર બની જાય છે – ઉન્નત આકાશમાં ઊડતો, યાયાવર જોનાથન સીગલ.

સામાન્ય માણસ આવો સત્યશોધક બનવા મન ન કરે; તે પણ સાવ કુદરતી છે. ભૌતિકતામાં સ્થિત રહેવું એ તેનો ધર્મ છે; અને સત્યશોધનના કોઈ માર્ગ પર ચાલવાનું શરૂ કરવું,  એ માણસ તરીકે તેનું જીવન ધ્યેય છે.

માત્ર તેણે એ સમજવું રહ્યું કે, માર્ગ એ માર્ગ છે; હીરો નથી. એને હીરો માની લેવાની ભૂલને કારણે સામાન્યોએ માનવ સમાજને ઘણી મોટી હાનિ કરી છે; સદીઓથી કરતા રહ્યા છે; અને હજુ કરતા જ રહે છે. મુઠ્ઠી ઊંચેરો માનવી તો ભરપૂર પ્રેમથી છલકાતો હોય છે. સામાન્ય માણસે આ સ્થિતિ પ્રાપ્ત ન કરી હોય તો પણ પ્રેમ અને આનંદ જીવનનો પાયો છે; એ ન ભૂલવું જોઈએ.

ઉત્ક્રાન્તિની આગેકૂચમાં જો માનવજાતિએ મહામાનવ બનવાની હોડ બકવી હોય; તો માનવ ઈતિહાસને પીડી રહેલી આ પાયાની નબળાઈને ત્યાગવી જ રહી.

સત્યના માર્ગોના વિવાદોથી દૂર રહી; જે માર્ગ અપનાવ્યો હોય તેમાં સતત પ્રગતિ કરતા રહીએ. બીજા માર્ગો પર આવો પ્રવાસ કરનારા સત્યશોધકોનો દ્વેષ ન કરીએ. એમના પ્રકાશે આપણે ઉજળા થતા રહીએ – સત્યના હીરાની જેમ ચમકતા અને દમકતા બનીએ-  સહુ નકારાત્મકતાઓથી દૂર સુદૂર……

 ——————–

આ વિષયમાં રસ ધરાવનાર વાચકના વિશેષ વાંચન માટે….

 સમ્મોહન – એક વિચાર

ઇશ્વર – ખલિલ જિબ્રાન

તમારું નીત્ય જીવન એ જ તમારું મંદીર અને તમારો ધર્મ છે.
તમે જો ઇશ્વરને ઓળખવા ઇચ્છતા હો
તો તે માટે કુટ પ્રશ્નો ઉકેલવાની ખટપટમાં પડશો નહીં,
પણ તમારી ચોતરફ જુઓ.

ઇશ્વર તમને તમારાં બાળકો સાથે રમતો જણાશે.
આકાશમાં જુઓ, તમને એ વાદળાંમાં વીહરતો,
વીજળીમાં હાથ પસારતો
અને વરસાદની સાથે ઉતરતો જણાશે.

તમે એને ફુલોમાં હસતો અને પછી વૃક્ષો પર ચડતો
અને બધા પર હાથ ફેરવતો જોશો.

– ખલિલ જિબ્રાન

આનંદમયી

આનંદમયી, ચૈતન્યમયી, સત્યમયી પરમે . . .

    ગુજરાતી સાહીત્યની ગઇ પેઢીના મુર્ધન્ય કવી શ્રી સુંદરમની, પોંડિચેરી આશ્રમના માતાજીને માટે લખાયેલી આ સ્તૂતી શ્રી. અરવિંદના ગુજરાતી સાધકોને બહુ જ જાણીતી છે. વેદો અને ઉપનીષદોમાં ‘ૐ સત્ ચીત્ આનંદ’ એમ લખાય છે. આ ક્રમ કેમ તેમણે કેમ બદલી નાંખ્યો?

    મારા સદગત પીતાજી અમને ઘરમાં આ સ્તૂતી અચુક ગવડાવતા. ત્યારે મને હમ્મેશ આ પ્રશ્ન ઉઠતો. એક વખત મને આ બાબતમાં સ્ફુરણા થઇ, અને આ વીચારો અંદરથી ઉઠ્યા. આજે આ વીચારોને અક્ષરદેહ મળે છે.

     એક મહાશક્તી જેને માણસજાતે ઇશ્વર, અલ્લાહ, યહોવાહ વીગેરે નામો આપ્યાં છે; તેના લક્ષણોની ૐ સત ચીત આનંદ ના સુત્રમાં સુંદર રીતે અભીવ્યક્તી થઈ છે.

  • ૐ – પરમ, સૌ ભૌતીકતાથી અલગ પણ કણ-કણનું આધારભુત તત્વ.- સૌ અસ્તીત્વનો પાયો.
  • સત – નક્કર વાસ્તવીકતા, કપોલ-કલ્પીત નહીં કે માન્યતા પર આધારીત નહીં, પણ ઠોસ
  • ચીત્ – સજીવતાનું પાયાનું લક્ષણ – જડતા થી કૈક વીશેષ –  એ તત્વ જે માપી કે ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપથી પણ જોઇ ન શકાય.
  • આનંદ – સૌ જીવીતનું એક માત્ર મુળ લક્ષ્ય

      આ ચાર લક્ષણો નો સમાવેશ જેમાં છે તેનાથી સૃષ્ટી રચાઇ છે –  તે સર્જક છે, તે ઇશ્વર છે.

      પણ આપણે તેની અનુભુતી કરવી કઇ રીતે? આપણી ચેતના તો જડતામાં, અંધકારમાં અટવાયેલી છે. તે આ પરમ તત્વની સાથે શી રીતે એકરુપ થઇ શકે? શી રીતે તે તત્વનો જીવનમાં આવીર્ભાવ થાય?

     માટે પ્રથમ પગલું આનંદ જ હોય. જીવનનું જે એક માત્ર પાયાનું ધ્યેય છે ત્યાંથીજ આગળ જવાનું છે. માટે પહેલાં તો આનંદ પ્રાપ્ત કરવાનો છે. કદી વીલાય નહીં તેવો આનંદ. પરમ તત્વની સાથે એકરુપ થવાનો માર્ગ શુષ્ક કદી ન હોઇ શકે. હરક્ષણ,  હરસ્થળ માત્ર આનંદ, આનંદ અને આનંદ જ હોય, ધસમસતો આનંદ જ હોય ત્યાર પછી જ આગળ વધવાનું છે.

      આનંદમાંથી પ્રગટશે. સાચી સજીવતા, ચૈતન્ય. એવું ચૈતન્ય જે આપણા અણુ અણુ માં વ્યાપ્ત છે. જેના થકી આપણું ધસમસતું શોણીત કોષે કોષને છલકાવી દે છે; અને તેમનામાં પ્રાણ પુરે છે. એ છલ છલ ચૈતન્યની અનુભુતી તે બીજું પગથીયું.

     આ સ્થીતીએ જ્યારે આપણું હોવાપણું પહોંચે; ત્યારે જ નક્કર વાસ્તવીકતાની, સત્યની અનુભુતી થાય. ત્યારે જ જેને ઋત કહેવાય છે તે ઠોસ વાસ્તવિકતા – તે સત્ય ઓળખાય.

     અને ઠોસ સત્ય ખબર પડે ત્યારે જ ૐ શું છે તે ખબર પડે. પરમ તતવ દુર નથી; પણ આપણા સમગ્ર અસ્તીત્વમાં તે દીવ્યતા ઓતપ્રોત થયેલી છે તે અનુભવાય.  આને સાક્ષાત્કાર કહો કે ગમે તે કહો..તે તો શબ્દથી, ઇન્દ્રીયથી મળતા જ્ઞાનથી સાવ નીરાળું છે. અને છતાં તે જ સર્વસ્વ છે.

     માટે જ આ રસ્તો દીવાનાઓનો કહેવાય છે. અને દીવાનાઓનો આનંદ તો દીવાના જ જાણે ને? ૐ સત ચીત્  આનંદ ને જીવનમાં ઊતારવું હોય તો આનંદ, ચૈતન્ય અને સત્ય એ ક્રમમાં અનુભુતી કરવી પડે.

      આમ આનંદથી અંતરયાત્રા શરુ થાય છે.

     પણ આપણા જીવનમાં આનંદ કઇ રીતે લાવવો? આપણા જીવનમાં આનંદની ક્ષણો બહુ ઓછી હોય છે. ‘દુઃખ પ્રધાન, સુખ અલ્પ થકી ભરેલું’ આ જીવન છે. અને તે સુખ પણ કેવાં? આપણને પોતાને શું સુખ આપશે તે તો આપણને ખબર જ નથી. પડોશીની પાસે આ છે ને તે છે; અને મારી પાસે નથી. તે મળી જાય તો આનંદ આનંદ થઇ જાય. મારો ભાઇબંધ મારાથી આગળ નીકળી ગયો. હું તેને પાર કરી જાઉં તો મઝા આવી જાય. બધું સુખ બહારથી કલ્પેલું. અંતરનો આનંદ તો ક્યાંય નહીં. અને જેવું પેલું ઊછીનું સુખ મળ્યું કે બીજી જ ક્ષણે નવી અપેક્ષાઓ અને નવી વ્યથાઓ, અને નવા સંઘર્ષો શરુ…

     માટે પહેલું પગલું સુખની શોધ બંધ કરી આનંદની ખોજ કરીએ. સુખ વસ્તુથી મળે છે. આનંદ અંતરની ચીજ છે. સમાજમાં દુઃખી ગણાતા, આર્થીક રીતે નીચલા થરના, માણસો વધારે આનંદી હોય છે. કારણકે, તેઓ વર્તમાનમાં જીવતા હોય છે.

    આ આનંદ ત્યારે લાંબો નીવડે છે; જ્યારે તે આપણી પોતાની મનગમતી પ્રવૃત્તીમાંથી નીપજતો હોય. જે લાગણીઓ  કોઇ સુંદર દૃષ્ય કે મધુર સંગીતની સુરાવલી. કે મનગમતી કવીતા. કે બાળકનું હાસ્ય ઊભી કરે છે; તે કોઇ વસ્તુ મળે તેનાથી મળતા આનંદ કરતાં ચઢીયાતી અને સહજ હોય છે.

     આથી સંઘર્ષમય દીવસનો એક નાનો સરખો ભાગ આવા નીર્વ્યાજ આનંદની પ્રાપ્તી માટે, આપણને મનગમતી પ્રવૃત્તીમાં ગાળતા થઈએ. આવા આનંદની એક ઘડી, બાકીના ભાગમાં અનેકગણી તાકાત આપણા માનસને આપવા માંડશે. જેમ જેમ આ વાતની પ્રતીતી આપણને થવા માંડશે તેમ આપોઆપ આવી પ્રવૃત્તી માટે આપણે વધુ ને વધુ સમય આપતા થવા માંડીશું.

    બસ. તમે હવે ખરેખર ચાલવા માંડ્યા.

     અને આપોઆપ તમે વધારે અને વધારે સમય આવી પ્રવૃત્તિ માટે આપતા થશો. આ પ્રવૃત્તી કોઇ ભજન કે ધ્યાન કે જપ હોય તે જરૂરી નથી. તે તમને અંતઃકરણથી ગમતી હોવી જોઇએ. કોઇએ કહ્યું છે તે નહીં; પણ તમારા મને પોતે જ નક્કી કરેલી. તમને ચીત્ર દોરવાનું ગમતું હોય, અથવા કવીતા વાંચવી ગમતી હોય; કે બસ ખાલી આકાશ સામે તાકી રહેવાનું ગમતું હોય ; તો તેમ કરો. શરત માત્ર એટલી જ કે તે તમારી પોતાની હોવી જોઇએ. ક્યાંયથી ઉછીની લીધેલી, કે પડોશીને ગમે છે તે નહીં !

     બસ આ જ આનંદના માર્ગની શરુઆત. ધસમસતો આનંદ, બાળકનો આનંદ. દીવાનાનો આનંદ. ‘મરીઝ’ અને ‘ઘાયલ’નો આનંદ. ‘શૂન્ય’ અને ‘બેફામ’નો આનંદ. નાચવાનું મન થઇ જાય તેવો આનંદ.

      મન થાય તો કવીતા વાંચીએ. મન થાય તો  સંગીત સાંભળીએ. મન થાય તો કાગળ લઇ ઓરીગામી નું મોડલ બનાવવા બેસી જઈએ. બસ! આનંદ જ આનંદ. એક પણ ક્ષણ નવરા ન બેસી રહેવાનો આનંદ. મોત આવે તો તેને પણ કહી બેસીએ કે

‘મોત જરા રોકાઇ જતે , બે ચાર મને પણ કામ હતાં.’

    જીવન જીવવાનો આનંદ.

    અને કદાચ આમાંથી જ આગળના પગથીયાં ઉપર ચાલવા માંડીએ. ચૈતન્ય પ્રગટ થાય. અણુએ અણુમાં જાગરુકતા અનુભવાય. અને ત્યારે આ ક્ષણ અને આ સ્થળમાં શું સત્ય છે, તે અનુભવાય. બસ આ જ મસ્તી કાયમ રહે.

    શ્રી. જવાહર બક્ષી કહે છે તેમ

“મસ્તી વધી ગઈ તો વિરક્તિ થઈ ગઈ,
ઘેરો થયો ગુલાલ તો ભગવો બની ગયો.”

અંતરની વાણી

અંતરની વાણી

       breathtaking_waterfalls_1.jpg

    સપ્ટેમ્બર-2006માં નીચેના પ્રાસ્તાવીકથી ‘અંતરની વાણી’ બ્લોગ શરુ કર્યો હતો. ‘ ગદ્યસુર’ની વધતી લોકપ્રીયતા જોઈ એમ વીચાર થયો કે, તેમાં પ્રસીધ્ધ થયેલ, મને ગમતા લેખો અહીં સુધારા વધારા સાથે ફરીથી પ્રસારીત  કરું તો? આથી આજથી દર આંતરે દીવસે એક જુનો લેખ નવા લીબાસમાં પ્રસીધ્ધ કરવા સંકલ્પ કર્યો છે.

  તમારા અમુલ્ય પ્રતીભાવો આપશો તો આનંદ થશે …

———————————————————    

     અહીં  આપણા અંતરમાં વીરાજેલ, સમસ્ત વીશ્વના ચાલક બળના એક અંશ સમાન, તત્વ સાથેની ગોષ્ટીની વાત છે. આપણે જે છીએ તેની સાથે વાત કરવાની રીત અને ભાષા, આપણને જન્મ સાથે મળેલી હતી, પણ તે તો આપણે  ખોઇ બેઠાં છીએ. અને ઝાંઝવાનાં જળ જેવા વ્યર્થ પદાર્થો ખોળવા આ સુંદર પ્રકૃતીને રણ સમાન ગણીને, આપણને મળેલ અમુલ્ય ભેટ એવા આ જીવનને ઝેર જેવું બનાવીને બેઠા છીએ. એ ‘અંતરની વાણી’ને ઉજાગર કરવાનો આ પ્રયત્ન છે.

       પણ અંતરનો અવાજ સાંભળવો કઇ રીતે ? એની ભાષા શી? તે તો અવ્યક્ત છે, એક અનુભુતી છે. પણ આપણે આ દીશામાં પાછા વળવું હોય અને આ માટે એકમેકની સંગત અને સહાય કરવી હોય – અને તે પણ એકેમેકથી હજારો માઇલ છેટા રહીને – તો આપણા જનકોએ જે ભાષા આપણને શીખવી છે તેનો, અને એકવીસમી સદીના આ શક્તીશાળી માધ્યમનો ઉપયોગ કરીને, અંતરની વાણીને સજાગ કરવાનો આ પ્રયત્ન છે.

      અહીં વેદોચ્ચાર પણ આવશે, કુરાનના શબ્દો પણ આવશે, ઝેન, બુધ્ધ, મહાવીર, નાનક અને કબીરના શબ્દો પણ આવશે. અહીં ભજન અને ગઝલ પણ આવશે અને સાદી સીધી, ખેતરમાં બેઠેલા અદના આદમીની વાણી પણ આવશે.

     શરત માત્ર એટલી જ કે તેનો સીધો સંબંધ એ અંતરની વાણીના અવ્યક્ત શબ્દના ભાવ સાથે હોવો જોઇએ.

    માનનીય કુંદનિકાબેન કાપડીઆના પુસ્તક ‘પરમ સમીપે’ વાંચવાની શરૂઆત કરતાં આવું કંઇક કરવાની પ્રેરણા થઇ. આ પુસ્તક પણ આ ભાવનાથી જ લખાયેલું છે, અને તેમાં આવી ‘અંતરની વાણી’ સાથે તાદાત્મ્ય કરાવે તેવા ઘણા શબ્દો છે. તેમાંથી ઘણું બધું અહીં સામેલ કરવા વીચાર છે. આથી અહીં આદરણીય બેનશ્રીનો જાહેર ઋણ સ્વીકાર કરું છું.

        જે અદ્રશ્ય, અશ્રાવ્ય અને અસ્પર્શનીય તત્વની સાથે ગોઠડી કરવાનો ઇરાદો છે; જે જડ અને ચેતનના અણુએ અણુના અંતસ્તલથી થી માંડીને કરોડો પ્રકાશવર્ષ સુધી પથરાયેલ, પ્રચંડ અને સમસ્ત બ્રહ્માન્ડ સુધી વ્યાપેલું છે; જેની અનુભુતી આનન્દ, ચૈતન્ય અને સત્ય થકી જ થઇ શકે છે; તે આપણા હોવાપણાના મુળમાં રહેલા, આપણા સખા, આપણા સજક, આપણા પ્રીયતમ એવા પરમ તત્વને આ પ્રયત્ન અર્પણ છે.